prologus Compendii Authori
tatum quorundam philosophorum presertim tamen Aristotelis ad
eorum vtilitatem quibus vel ad populum conuenit declamationes
facere aut in Scholis ex eisdem prompte disserere.
Um enim aristotelice tam ad populum declamanti quam in ar¬
tibus studenti. non modicum sententie fulgentioris cognitionis
cuiuslibet scientie praebeat robur atque fulcimen. ideo impraesentiarum
pro magistralibus breuibusque sermonum introductionibus ad
populum ac eorumdem suis certis in locis. mebrisque ornatioribus relucen
tiis eiusdem. Aristotelis in via naturali (vt commentator inquit super primo li
bro physicorum) luminis mundi cuius ortus primum carpsit huius vite auras.
anno quindecimo Mennonis qui et artarxerses decimi regis persarum in
Stagyra ciuitate thracie quae est pars macedonie. fuit aut filius nicomachi
medici et phestiade quae et ab esculapio discenderunt. florens athenis annis
trecentis et circiter octoginta ante christi natiuitatem tempore Alexandri mag
ni deecimi mancedonie regis cuius noster aristoteles summus pariterque
honestissimus praeceptor extitit. fiunt aut thematum in sermonem intentum intro
ductiones sequentibus et pluribu aliis. Principio per magistralem sententiam. verbi
gratia Sit thema illud Luce. xi. Beati quae audiunt verbum dei. etc Intro
duc sic. dicit Aristote. primo de animalibus Omne animal habens aures habet eas
mobiles praeter hominem. et hoc ratione nobilis complexionis. nam vt dicit ibidem. si
cut aurum excellit omne metallum. sic homo omne animal cum sit animal rationale mor
tale. discipline susceptibile. mansuetum natura Igitur cum talis sit. iugiter
verba salutis intente attendat. domino dicente Math. xiii. luce. viii. Apo
calis. ii et iii Qui habet aures audiendi audiat In quibus verbis praetenditur vir
tus sensibilis siue sensualis audiendi quae et in animalibus intellectualis et
affectualis quae tantum in homnibus psalmos. xliiii. Audi filia Ecce primum. et vide.
considera secundum. et inclina aurem tuam perpende tertium Et dicit Augusti. xii
li. confessionum. Locutus es domine voce forti ad aurem meam. Qui igitur ne¬
gligenter audit verbum dei tantum peccat ac si christi corpus acceptum expue¬
ret in terram. primo quaestione primo. Interrogo vos fratres. et est textus Augusti. quem
tamen caute lege huius etiam aures crescent in aures asininas. id est in ter
ram. vel confusionem vt narrat Ouidius libro viii. metamorphoseos quae dicitur a
meta. id est trans et morphosis. id est mutatio quae dicitur de mida negligenter
auschultatore symphonie inter phebum id est solem et pana. id est deum ru¬
sticorum Deinde est igitur Beati: qui audiunt verbum dei et custodiunt illud
Item sit thema Non veni vocare iustos. sed peccatores Matthei. ix. lu¬
ce. v. Introduc sic. dicit Augusti. super ioanne Magis est iustificare im
pium quam caelum creare. subiungit causam Caelum et terra transibunt. electorum
autem spiritualis iustificatio permanebit Idem in libro de natura et gra¬
tia non potest homo bene et ordinate viuere nisi lumine gratie diuinita¬
tis adiuuetur Est enim gratia quasi quaedam radius lucis eterne quem qui per
ceperit ei non resistendo illuminabitur. qui vero eidem obicem ponit in tene¬
bris exterioribus permanebit Causa aut aduentus christi in carnem fuit
iustificare impios Luce. xix. Uenit filius homnis quairere et saluum facere
quod perierat primo ad Thimo. primo christus venit in hunc mundum praectionres
saluos facere Augusti. in libro de verbis dni Tolle morbos. tolle vulne
ra. et nulla erit causa medicine Idem libro xiii. de trini. licet cui omnia equa¬
liter subiacent sanande miserie nostre. alius fuerit modus possibilis.
sed conuenientior non fuit quam christum incarnari. vt homo et deus videri
posset quem homo esset secuturuis. Dicit ergo. non veni vocare iustos sed
peccatores decdondo potest fieri introductio per quandam diuisionem. vt si thema
fuerit de iudicio dic. Quattuor requirutur ad iudicium dei. Primum
est tuba populum convocans Scuodm scriptura nephas declarans. Terti
um sententia condemnans Quartum minister sententiam iudicis exequens.
Tertio fieri potest a sensu contrario ipsius thematis. Item quarto syllogi
stice sic. Quicumque adheret deo. bonitatis eius fontem largissime experi
tur. sed corpus subditum peccatis deo non adheret. cum sola chritas di¬
uidat inter filios dei et sathane. igitur corpus subditum peccatis fontem
bonitatis dei non experitur. Et sic consequenter in omni modo et figura
Multa alia hic adduci possent de quibus ad praesens est supersedendum vnum
tamen est mente tenendum quod introductio sermonis habet se sicut exordium si¬
ue origo epistolaris. ideo summopere cauendum est ne sit nimis longa
ita vt impediat executionem membrorum ipsius sermonis. als esset vitio
sa. Et semper debet genenatioaliter congruere et coincidere cum materia thematis
vt sua vi quasiad modum sete introducat materiam thematis praintentam
Et ad hoc quammaxime valent dicta Aristo. dapietumque aliorum. igitur etc.
⁋ Sequuntur nunc autoritates philosophi. id est amatoris sapientie
Et primo primi libri metaphysicorum
OMnes homines naturaliter scire desiderant
Sensus visus multas nobis differentias demonstrat
Solum hominum genus arte et ratione viuit.
Experientia facit artem. inexperientia vero casum
Actus et operationes sunt circa singularia. quia medicus non sanat hominem in
comuni. sed socratem vel aliquem alium in particulari. similiter in aliis
Experientia est cognitio singularium. ars vero vniuersalium.
Artifex est sapientior experto. architectus manuali artifice. quia causas
subiectorum scit.
Signum scientis est posse docere
Conueniens est quemlibet artificem inuenieutem vltra communes sensus extolli. non
solum propter aliquam inuentorum vtilitatem. sed tanquam sapientem et ab aliis differentem
Scientes quorum scientie ad vsum non sunt. sapientiores et honorabilio¬
res sunt illis quorum scientie sunt ad vsum.
Sapientia est scientia primarum et altissimarum causarum.
Sapientem oportet scire omnia in vniversali et scire difficillima. et habre scien
tiam certiorem. et scire reddere causas iporum quae scit. et habere scientiam quae subordi¬
net alias scientias subseruientes. et habere scientiam quae suiipsius sit causa et non alterius
Sapientem non ordinari sed ordinare oportet id est sapientis et regere. et non regi.
Hi soli docent qui causas de singulis docent.
Que maxime sunt vniuersalia difficillima sunt ad cognoscendum ho
minibus quia a sensibus sunt remotissima
finis est bonum vniuscuiusque rei. et vniuersaliter est optimum in omni natura
Sapientia. id est metaphysica non est scientia practica. sed speculatiua. quia
propter nullum est: sed est solum propter fugam ignorantie
Propter admirari nunc homines et primo ceperunt philosophari
Philomites. id est fabularum auditor aliqualiter est philosophus. quia fabula ex miris et
raris constituitur.
Summi sacerdotes et antiqui philosophi acquisitis vite
necessariis inceperunt philosophari.
Qui dubitat et admiratur ignorare videtur.
Homo liber dicitur quae suiipsius et non alterius gratia est
Humanam natura multipliciter est ancilla. tam ex parte anime quam corporis
Secundum simonidem solus deus habet honorem et sapientiam id est metaphysicam.
Diuinum non inuidet
Multa mentiuntur poete. id est fingunt
Nulla scientia est nobilior et melior metaphysica. quia ipsa est maxime
diuina. cum sit de deo. tum quia deus maxime habet eam. vnde alie necessario¬
res sunt hominibus. dignior vero nulla.
Deus videtur esse causa omnium et principium quoddam
Quattuor sunt cause scilicet materialis. formalis. efficiens et finalis
Tunc vnumquodque scire arbitramur cum primam causam scire putamus
vel cum causas eius cognoscimus
In fundamento nature id est in materia prima nihil est actu distinctum. sed
omnes forme sunt distinguibiliter in ea secundum veros philosophos.
⁋ Commentator
Materia prima nullam formam habet omnino neque
versalem nec particula rem. sed recipit primo formam vniversaem et mediante illa reci¬
pit omnes alias formas vsque ad indiuiduales.
Species non est forma tantum. sed etiam quid aggregatum ex materia et forma
Item vniuersale non habet esse nisi quod est in anima
.
Albertus Admiratio est agonia seu cordis suspensio in stuporem
magni prodign in sensu apparentis
⁋ Sequuntur autorita. secundi libro metaphy. Aristo.
SIcut se habet oculus nycticoracis ad lumen solis vniversalis diei sic
id est ad deum et
se habet noster intellectus ad manifestissima nature
ad substantias separatas et ad naturas rerum subtilium.
Non solum his dicere grans iustum est quirum opinionibus aliquis
conicauit. sed etiam his qui superficialiter enunciarunt. quia hi etiam conferunt
aliquid. habitum em nostrum preexercitati sunt
Vocando phoiam scientiam veritatis recte se habet
Finis scientie speculatiue veritas est. practice vero opus.
Uerumi nescimus sine causa
Quicquid est causa aliorum vt tale. illud est maxime tale. vt ignis qui est max
ime tale: quia ignis est causa caloris aliis. ideo ipe est maxime talis
Illud quod est causa quare alia sunt vera. illud est verissimum.
Unumquodque sicut se habet ad entitatem. sic se habet ad veritatem
In nullo generatione causarum conuenit ire in infiuitum. sed semper est deuenire ad
aliquod quod est primum in illo genere. vnde conuenit deuenire ad primum fi
nem. primam materiam. et prima formam
Primum semper est causa posterioris. Beneratio vnius est corruptio alterius
Generatio est medium inter esse et non esse
Dupliciter dicitur aliquid fieri ex aliis. vniversa. quia ex puero fit vir. ex aurora di
es Uel sic. ex aere fit aqua. et vniversalte ex incompleto completum
Impossibile est principium sempiternum ex quo fit generatio corrumpi scilicet materi
sam primam
Qui infinitum agunt naturam boni latenter auterunt Ex quo
habetur quod finis et bonum conuertuntur
Nullum agens naturale siue intellectuale ab intentione finis absoluitur
Quicquid intellectus intelligit ipsum prius sciuit
In omni eo quod mouetur necesse es intelligi materiam
Tunc scire putamus rem cum causas rei cognoscimus
Auditiones contingunt secundum consuetudinem entibus id est hominibus
Sicut consueuimus ita dignamur loqui
Consuetum semper notius est.
Quantam vim habeant que consueta sunt. leges ostendunt
In quibusdam fabularia puerilia magen valent propter veritatem conseruandam.
Absurdum est simul querere scientia et modum sciendi
⁋ Commenta.
Comprehensio veritatis non est impossibilis in multis rebus et hoc
ideo. quia nos habemus desiderium naturale ad sciendum veritatem
Nihil est ociosum in natura.
Principia se habent in scientia. sicut ianua in domo quam nullus ignorat.
Quod Aristo. nostrum intellectum assimilat in intelligendo substantias separatas
ocu
lo vespertilionis. non in hoc impossibilitatem demonstrat. sed difficultatem
Nullus per se potest inuenire scientias speculatiuas et practicas in maiori
par
te. quia non completur nisi per iuuamentum prioris ad subsequentem. et si prior non
fuis
set subsequens non esset
Prima causa est magis digna in esse et veritate quam
alia omnia. quia omnia entia acquirunt veritatem et esse a prima causa
Qui destruit finem. destruit omne bonum. et nihil percipit
Consuetudo audiendi apologos et fabulas magnum est impedimentum in
co
gnitione veritatis.
Ars logice est quedam vtilis via in omnibus scientiis et
.
est modus sciendi in vnaquaque scientia
Sequuntur autori. iii libro metaphy. Aristo.
DUbitatorum solutio est veritatis inquisitio
Ignorantis non est soluere. id est determinare.
Ueritatem quaerentes sine dubitatione similes sunt ignorantibus quae ire
oportet
In mathematicis non est bonum neque finis. id est per cau
sam finalem non demonstrat mathematica
Finis et bonum idem sunt.
Magis dicimus illum scire ratione qui scit affirmatiue quam quae scit negatiue.
Unius rei est vna definitio
Ens et vnum non sunt genera
Differentiae non sunt extra rationem generis.
Non contingit ponere domum praeter hanc vel ista domum id est particularem.
Unum numero et singulare non differunt
Omnes theologi qui antiquitus fecerunt deos faciebant principia entium et
dixerunt prima esse principia immortalia quae gustauerunt nectar et manna. illa
vero mortalia quae non gustauerant. sed hoc non est verum
Eterna non indigent cibo
Corruptibilium et incorruptibilium non sunt eadem principia
Impossibile est aliquid fieri ex non ente
⁋ Commentatori.
Qui nescit quid querit. nescit quid inuenit
Finis est melior omnibus causis
Idem numero et singulare idem sunt cum particulari
⁋ Sequuntur autori. iiii libro metaphy. Aristo.
PRima philosophia id est metaphysica considerat ens et passiones et
prin
cipia entis secundum quod ens
Ens secundum quod est ens dicitur multis modis. non equiuoce: sed secundum attributionem om
nium in vnum. id est analogice
Substantia est primum ens a quo omnia dependent
Ens et vnum conuvertuntur Idem est homo et vnus homo
Eadem sunt quorum generatio et corruptio est eadem. vel que eadem generatione
generantur et corrumpuntur
Eiusdem scientie est opposita considerare. hoc est oppositorum eadem est disciplina
Negatio et priuatio differunt. quia negatio et alicuius simpliciter remotio
sed priuatio est remotio alicuius in subiecto aperto nato ad illud
Circa idem genus versantur metaphysicus et sophisticus.
Primum principium in aliqua scientia notissimum esse debet in ea. non
condi
tionale nec demonstratum.
Prima dignitas est de quolibet affirmatio vel negatio. alis de
quoli
bet esse vel non esse. de nullo vero simul
Qui negat loquilam ponit loquilam. Qui non vnum intelligit nihil intelligit
Quod non vnum significat nihil significat
Non omne quod videtur vtrum et apparet vtrum est verum
Necessarium non potest se aliter habere
Mouens naturaliter prius est moto
Accidentis non est accides. nisi inquantum ambo tertio accidunt.
Unum creatum refertur ad vnum
Contradictio est oppositio cuius secundum se non est medium
⁋ Commentator.
Ens nec est vniuocum nec equiuocum proprie. sed
. id est analogum
est nomen significans plura vni attributa et est medium inter vniuocum
et equiuocum
⁋ Omnia quae attribuuntur vni vel attribuuntur alicui fini. vt omnia sana
sa
no quod est in animali vel vni agenti. vt omnia medicinalia ad artem medicina
vel subiecto. vt decem praedicamenta substantie. et idem vult Aristoteles
Exercitium dicitur sanum eo quod conseruat sanitatem.
Una scientia non est tantum vnius vniuoci. sed etiam bene vnius analogi
⁋ Auicena inseruit scientiam suam cum lege
Auicenna putauit quod idem esset vnum quod couertitur cum ente et principium
numeri. quod non est vtrum. quia differunt multum
Res non est ens vel vna per dispositionem sibi additam. sed est ens
et vna per suam essentiam
gratiam humanam. sed philosophus tantum intendit scire veritatem.
Qui negat primum principium. scilicet quod duo contradictoria non stant simul
impossibile est ipsum philosophari.
Ratio quam significat nomen est definitio. hoc est verum in
spe
ciebus. sed non indiuiduis
⁋ Sequuntur autori. v. libri metaphysice Aristo.
Ot modis dicitur principium quot modis dicitur causa. quia omes cau
se sunt principia sed non econuerso
Principium et primum idem sunt. quia omne principium est primum
Quattuor sunt cause scilicet materialis. formalis. efficiens et finalis.
Aliqui sibiinuicem poaeset esse cause vt exercitium est causa sanitatis et econuerso.
Idem se aliter habens est causa oppositorum sicut gubernator nauis per suam praesen
tiam est causa salutis nauis: sed per suam absentiam est causa perditionis eiusdem
Finis est optimum rei
Causa secundum actum et effectus simul sunt
Causa et effectus debent esse proportionata
Materia omnium liquefactibilium est aqua.
Necessarium vnomon dicitur sine qui res non potest esse. vt animali non potest esse si¬
ne cibos nec viuere. Scono modo sine quo suo potest deile esse. vt viuere sine ve
stimentis. Tertio modo idem est quod violentum. et sic dicitur ista res necessa
rio proucitur extra nauim id est violenter Quarto modo dicitur necessarium
quod non contingit aliter se habere
Continuum est cuius motus est vnus
Eadem numero sunt quorum materia est vna Eadem specie sunt quorum
forma est vna
Ens est duplex scilicet per se et per accidens
Uno modo ens per se est quod significat decem
praedicamenta. Alio modo significat veritatem vniuscuiusque
Ens per accidens est
quando vnum accidens dicitur de alio. vt album est musicum. vel accidens de subiecto. vt
hom est alibus vel subiectum de accidente. vt album est homo. musicum est homo
Unum in substantia facit idem
Unum in quantitate facit equale
Unum in qualitate facit simile.
Prius est quod principio est propinquius.
Potentia actiua et passiua ad inuice se resplciunt
Unde quaelibet
potentia actiua correspondet potentie passiue et econuerso.
Quantum est quod est diuisibile in partes. quarum vnaquque est hoc aliquid in actu
⁋ Commentator.
Perfectum est extra quod nihil est. et est duplex. scilicet
perfe
ctum simpliciter. extra quod nihil est simpliciter et hoc est quod dicit commentator. quod illa est
dispositio primi principii in ouo sunt peaefectiones et nobilitates omnim enti
um nobiliori modo quam in seipsi
Sed perfectum in genere est
ex
tra quod nihil est alicuius determinati generis.
Mors metaphorice dicitur finis
Quotiens est principium. totiens dicitur terminus. et adhuc amplius. quia quod est.
principium est terminus initialis et non econuerso
Omne attingens suum finem est perfectum.
Quedam ralativa dicuntur esse natura. quorum esse est ad aliud essentialiter comparatum
⁋ Sequuntur auto. vi libro metaphysices Aristo.
MEtaphysica considerat causas et principia entium inquantum entia
Substantia et essentia rei non praeset cognosci nisi per demonstrationem
Nulla ars particularis probat suum subiectum esse. sed supponit ipsum esse
Omnis scientia vel est actiua vel factiua vel theorica vel speculatiua
Tres sunt partes philosophie speculatiue. scilicet naturalis. mathemati¬
ca et diuina id est metaphysica.
Naturalis considerat res coniunctas motui et materie secundum esse. sed separatas
secundum rationem
Mathematica vero considerat res separatas a
ma
teria et motu secundum esse et rationem
Theorice scientie. id est speculatiue aliis scientiis sunt delectabiliores. et
(metaphysica theoricis.
De ente per accidens non est speculatio
Entium quedam sunt semper. quedam vt frequenter. quedam raro. et prima
sunt entia secundum accidens. vt casualia et fortuita. ex quo habetur quod non
omnia eueniunt ex necessitate.
Bonum et malum sunt in rebus sed verum et falsum in anima
Entium quoddam est per se et quoddam per accidens
Ens per se aliud est in anima. aliud extra animam. et diuiditur in decem predi¬
camenta. scilicet substantia quantitate qualitatem. et sic de aliis.
⁋ Commentator
Naturalia sunt in quorum definitione ens recipitur.
In natura diuina in quorum definitione recipitur deus. voluntaria. in quorum
definitione recipitur voluntas.
Licet omnes scientie sint nobiles tamen scientia dei et eius subiectum est
nobi
lissimum subiectum aliarum scientiarum subaliternarum metaphysice
Res immobiles diuine sunt causae rerum diuinarum nobilium id est corporum celestium
Substantia prior est accidente. natura. tempore et definitione
⁋ Sequuntur auto. vii ist metaphysice Aristote.
ACcidentia non sunt entia. sed quid entis
Materia prima secundum se nec est quid nec est quantum. nec qua
le. nec aliquid eorum quibus ens est determinatu.
Disciplina fit in omnibus per magis nobis nota.
Definitio est sermo indicas quid est esse rei per essentialia
Definitio accidentium fit per additamentum scilicet. substantie
Unde accidens definitur per aliquod extraneum a sua natuia scilicet per substantiam
Compositorum non est definitio sed simplicium terminorum
In entibus per se idem est quidditas et quid habens quidditatem
Omne accidens concretu duo signaut scilicet forma accidentalem et subiectum
eius. sicut album signat albedine et subiectum albedinis.
Omnia que fiunt vel fiunt a natura vel ab arte vel a casu.
Materia est ex quo res potest esse vel non esse Ex sanitate in anima fit sanitas in
na
tura
Materia non fit nec forma sed totum compositum.
Particulare non generat nisi particulare. sed vniversale nec generat nec generatur
Uniuersalia non sunt sepata a singularibus secundum esse. vt voluit plato. sed
sunt in eis secundum esse. quia predicantur de eis predicatione essentiali et dire
cta. vt dicendo hoc est homo.
Omnis predicatio fit a forma
Omnes partes definitionis sunt forme. licet aliquo modum habeant materie.
Natura humana non est nisi in his carnibus et in his ossibus
Generans et generatum conveniunt in specie et sunt vniuoca.
Sperma facit ad generationem sicut artifex ad artificiata
Definitio est sermo habens partes
Nihil contingit vno nomine tantum definiri
Singularium nec est scientia neque definitio. quia quando recedunt a sensu tunc
non est certum aut manifestum vtrum sint vel non sint
Materia secundum se est ignota.
Nihil aliud debet esse in definitione nisi genus et differentia
Definitio est vna propter vltimam disterentiam.
Ex duobus entibus in actu non fit tertium in natura.
Actus separat et distinguit
Forma est causa essendi in rebus.
Unde forma dat esse rei
⁋ Commentator
Indiuiduum substantie est prius indiuiduis accidentium
Substantia indiuidualis et demonstratiua non est vna nisi per formam
Sicut extra materiam non cognoscuntur due forme sic nec in anima
Impossibile est vt due forme separate a materia transmutent materiam
im
mediate. quia nihil transmutat materiam nisi corpus
Causa multitudinis generabilium ab vno generantem est multiplicatio
mate
riarum in quas agens agit
Proprium est substantie inter alia
praedicamen
ta vt ante substantia generatam sit alia substantia sibi similis sed non est
necessari
um vt ante qualitatem generatam sit alia qualitas agens. sed bene est aliquid ante
qualitatem. vt est potentia qualitas. scilicet materia
Materia non cognoscitur per se sed per formam
Qui nescit rem nullum nomen et imponit sine dat. quia nullus aliquod
no
men dat ei quod non noscit. vn habemus quod rebus nobis notem nomina imponimus.
Forma non est elementum nec elementatum. sed est substantia addita
ele
mento. vt dicit
⁋ Sequuntur autorita. viii libro meta. Aristote.
OMnes substantie sensibiles materiam habent
Triplex est substantia. scilicet forma materia et compositum.
Substantia. id est forma substantialis dat esse.
Definitiones essentiales quadam dantur per formam tantum quidam per materiam tantum. que
dam per vtrumque: et prime sunt definitiones imperfecte
In separatis a materia idem est quidditas et quidditatem habens. sed in aliis
(non sunt idem sed differunt
Definitiones et forme rerum comparantur
nu
mero. quia sicut in numero addita vnitate vel ablata non manet eadem
species numeri. sed alia et alia. sic ablata vel addita aliqua definitione vel
forma non manent eedem spens sed variantur.
Item sicut nuerus non fuscipit
magis et minus. sic nec definitiones vel forme magis et minus suscipiunt
Licet omnium sit vna materia prima. tamen cuiuslibet est materia propria
Si agens fuerit diuersumi a materia diuersa. factu est diuersum
Forsan sunt quaedam naturalia quae non habent materiam vel si habent non habent
talem qualem genernatioabilia et corruptibilia. sed solum materiam mobilem secundum locum
Hic dicit commentator quod per hoc dantur intelligi corpora celestia in quibus non
est materia cuius esse est in potentia ad corruptionem. sed materia eorum est ali
quid existens in actum scilicet corpus. io dignius habet nomen subiectum quam materia
Non omnium est materia. sed solum quirum est generatio et transmutatio ad inuicem. et
quicumque sunt intransmutabilia horum non est materia scilicet cum priuatione.
Causa vnitatis definitonis est. quod vna pars eius est vt materia et alia vt
forma. sed causa vnitatis materie et forme non est nisi quod unum eorum est in po
tentia. aliud vero in actu. vnde nulla est alia ca vnitatis eorum nisi mo¬
tor qui extrahit materiam de potentia in actum
⁋ Commentator
Forma secundum definitionem est a materia separata sed non
secundum esse. quia impossibile est formam separari a materia secundum rem
Essentia ma
terie
est medium inter esse in actu et non esse in actu.
Forma dat esse rei
⁋ Corpora celestia non habent materiam que sit in potentia ad corpus.
sed eorum materia est aliquid existens in actu. scilicet corpus. ideo digni
us habet nomen subiectum quam materia.
Sicut transmutatio facit sci
re materiam. sic operatio formam
Exitus alicuius de pona ad actum non largitur ei multitudinem sed perfectionem
⁋ Sequuntur autorita. ix. libri meta. Aristotelis
MUltiplex est potentia. scilicet actiua et passiua.
Potentia actiua est principium transmutandi aliud inquantum aliud
Potentia passiua est principium transmutandi ab altero inquatum
sab altero.
Nihil agit in seipsum
Nihil patitur in seipso.
Potentia rationalis valet ad opposita. irrationalis vero ad vnum tantum.
Eadem est scientia contrariorum.
Nihil fit quod impossibile est fieri.
Actus simpliciter praecedit potentiam. in vno autem indiuiduo potentia
(precedit actum
Duplex est actio. quedam est transiens in materiam extra. vt edificatio. et il¬
la dicitur factio vel operatio factiua. quedam est immanens siue intra manens
in operante. vt est visio vel intellectio. et illa dicitur actio actiua
Sempiternum prius est corruptibili
Non est timendum quod caelum stet. id est a motu quiescat.
Materia cuius esse est in potentia est causa fatigationis
In bonis est actus melior potentia. In malis vero est potentia melior
actu. quod patet. quia actu sanum esse est melius quam posse fieri sanum. sed posse
fieri infirmum melius est quam actu esse infirmum
In eternis non est malum neque corruptio neque peccatum.
Malum semper sequitur pena
Omne quod cognoscitur cognoscitur secundum quod est in actu
Circa entia vere in actum id est circa substantias separatas non fit deceptio sed
ignorantia. non tamen talis ignorantia sicut est cecitas.
⁋ Commentator
Qui tollit a rebus suas proprias operationes non habet
cerebrum aptum natum ad ome bonum. quia tollit ab eis eorum proprias essentias.
Nihil agit actione aliquam ad quam non habet potentiam
O dii deorum quorum opifex ego sum. natura vestra corruptibiles estis
mea autem voluntate incorruptibiles
⁋ Sequuntur autorita. x. libro Metaphysices
IN vnoquoque generatione est dare aliquod primum et minimum quod
sit metrum et meluram omnim illorum que sunt in illo genere.
Mensura primo debetur quantitati et per quantitatem coninter debetur aliis
Mensura debet esse suo mensurato homogenea. id est eiusdem generations
Numerus est vnitatum pluralitas
Contraria sunt quae sub eodem genera posita sunt et maxime a se inuicem
distant. et eidem susceptibili vicissim insunt. et mutuo se expellunt
Priuatio et habitus sunt radices contrariorum
Unum tantum vni est contrarium Mumerus est multitudo vnitate mensurata
Media sunt in eodem genere cum extremis
Materia negatiue ostenditur id est materia cognoscitur per priuationem formarum
Uir et femina non differunt specie. sed sunt vnum specie animalis
Masculinum et femininum sunt differentie sexus animalis.
Contrarietas secundum formam facit diuersitate specificam. sed contrarietas secundum
materia non facit diuersitatem specificam. sed numeralem
Corruptibile et incorruptibile plus differunt genere quam specie
Accidens contingit inesse et non inesse.
⁋ Commentator
Mensura cuiuslibet rem est sui generis
Primum in generatione substantie est primus motor qui est actus puruis sine potentia
⁋ Sequuntur autorita. xi. libro metaphysi. Aristo.
OMnis substantia sensibilis est mutabilis.
Quecunque transmutantur habnt materiam
Generatio est ex ente in potentia. id est materia cum priuatione
Tria sunt principia rerum naturalium scilicet materia. forma et priuatio
Materia non fit nec forma neque priuatio. sed totum compositum
Triplex est substantia. scilicet matria. forma et compositum
Nulla forma est sua matria. sed diuersorum diuersa sunt principia.
Motus celi est eternus
Primus motor est actus sine omni potetianubiecta
sine omni accidente. simplex sine omni compositione et imobilis impassibilis et eternus.
Primus motor mouet sicut animatum et desideratum
A primo principio dependet caelum et tota natura
Speculatio est optimum et delectabilissimum.
Deum dicimus esse sempiternum et optimum Actio intellectus est vita
Primus motor nullam habet magnitudinem corporalem
Impossibile est esse in magnitudine finita potentiam infinitam.
Stellarum natura est eterna
⁋ Sequuntur auto. xii libro metaphysices.
Num tantum est caelum id est mundus et non plures Primum principium extra se non
In separatis a materia idem est intelligens et intellectum itelligit.
Talis est intellectus in nobis ad modicum tempus qualis in seperatis continue
Bonum vniuersi consistit in ordine. quia omnia habent ordinem licet non eodem modo
Etiam bonum vniuersi consistit in primo principio ad quod omnia ordinantur.
Entia nolunt male disponi. nec est bonum pluralitas principatuum. sit
ergo vnus princeps
⁋ Commentator
Apud Aristo. ipsa vniversalia sunt collectiuam a particularibus ab intellectu
qui concipit inter ea similitudinem. et facit ex eis vnam intentionem
Natura nihil facit nisi rememorata a causis supioribus quae sunt deus et
in
telligentie
Opus nature est opus intelligentie
Quicquid est accidentale creature essentiale est creatori
Corpora celestia sunt animata. et non habent alias vertutes animae nisi intellectum et
vo
luntatem
In separatis a materia idem est finis et efficiens
Non est idem quod de primo principio intelligit motor saturni cum
eo quod intelligit de ipso motor primi mobilis
Ultima prosperitas hominis est per trans formationem eius siue con
tinuationem cum intellectum separato.
In separatis a materia idem est disponens et dispositum.
Omnis terminus concretus duo signaut scilicet formam et subiectum illius forme
Scientia dei causat res. sed nostra scientia causata est a rebus
Optima dispositio intelligentiarum consistit in mouendo. vnde si esset
aliqua intelligentia non mouens illa videretur frustra
⁋ Sequuntur autori. circa primum libro physicorum
Cire et intelligere contingit circa omnes scientias quarum princi
pia sunt cause aut elementa ex eorum cognitione
Tunc vnumquoque arbitramur scire cum causas primas et prima
principia eius cognoscimus vsque ad elementa id est formam et materiam
Innata est nobis via cognoscendi a comunioribus ad propria
Totum secundum sensum notius est.
Pueri primo appellant omnes viros patres et omnes mulieres matres
postea determinant vnumquodque horum
Contra negantem principia non est disputandum.
Uno inconuenienti dato plura contingunt
Ratio finiti et infiniti soli quantitati congruit
Continuum est diuisibile in infinitum.
Quecunque vni et eidem sunt eademinumero. sunt eadem
Indiuisibileneque finitum neque infinitum est
Principium dicitur dupliciter. scilicet temporis et magnitudinis
Quod vere est nulli accidit id est quod uni est s becna nulli est accidens
Omnis forma accidentalis in concreto duo significat scilicet formam et subiectum
Secundum omnes philosophos ex nihilo nihil fit. scilicet naturaliter
Tria sunt principia nature. scilicet materia. forma et praeuatio
Ex infinitis secundum spenm nihil contingit scire.
Subiectum est prius praedicato.
Principia non fiunt ex aliis neque ex alterutris. sed ex his fiunt omnia alia.
Principia semper oportet manere.
Infinitum secundum quod huiusmodi semper est ignotum.
Intellectus qui quaerit accidens a subiecto separe est vanus. et impossibilia quaerens.
In diuisione carnis contigit deuenire ad minimam carnem quae si vltra diui
datur non manet eadem spens carnis. similiter et in aliis rebus naturalibus
Unde in naturalibus est dare minimum et maximum. quae ad spenm. licet non in ratione
(tinui.
Omne corpus finitum per depositionem alicuius finiti tandem consumitur.
Melius est ponere principia finita quam infinita. ex quo habetur. quod
pec
catum est fieri per plura quid potest fieri per pauciora
Uniuersale secundum intellectum notius est particulare secundum sensum. vnie comuni¬
ter dicitu niversae dum intelligitur. particulare dum sentitur.
Nihil est sibupsi contrarium
Materia non congnoscitur nisi per analogiam id est per comparationem ad formam.
Materia cum forma est causa omnim rerum quai fiunt. sicut mater id est substantia cons
posita est causa omnim accidentium.
Forma est diuinum quiddam. optimum et appetibile
Materia appetit formam. sicut femina virum. et turpe bonum
Priuatio que est in materia machinatur in maleficium forme
Nihil appetit illud quod in se habet Nihil appetit illud quod sibi est contrarium
Omnis resolutio stat ad materiam primam
Materia secundum se dicitur ex qua fit aliud per se et non per accidens
⁋ Commentator in prologo huius libri
Vltima perfectio hominis est vt sit perfectus per scientias speculatiuas. et hoc
est sibi vltima felicitas et vita perfecta
Philosophus vel sapiens est virtuosus naturaliter secundum omnes sensus
virtutum moralium. que sunt iusticia. castitas. liberalitas et similia
Liber physicorum est principium et radix totius phie naturalis.
Nomen autoris huius est Aristoteles filius nicomachi onim greco¬
rum sapientissimus. qui scientias inuenit et compleuit Inuenit quia
quicquid scriptum est ab antiquis in scientiis non est dignum quod sit
pars scientie vel principium (quamquam non nulli liguaces de platone oper
positum blaterent) Compleuit quia nullus eorum qui secuti sunt eum vsque
ad istud tempus quod est mille quingentorum annorum addidit aliquid nec inuenit
in dictis eius errorem alicuius quantitatis et talem virtutem in vnico in
diuiduo esse miraculosum est et extraneum. et quia hec disputatio in ho¬
mine fuit. ideo dici dignus est diuinus potius quam humanum.
Scienti
arum quaedam est perfecta et est illa que fit per causam. quedam imperfecta. et
est illa quae fit sine causa. Ut exponit Alexan. Aristo. per principia intelli¬
git causas efficientes. per causas. causas finales. per elementa materiam et formam
Totum nihil aliud est nisi omnes partes sue simul sumpte.
In spermate et in prima generatione hominis non cessant partes sperma
tis corrumpi et fieri partes hominis donec forma humana sit com¬
pleta. et hoc vtrum est si forma recipit participationem. si autem non. illud
necessitate accidit in accidentibus propriis forme generate.
Transmuta
tio accidentalis et subiectalis conveniunt in hoc quod sunt mutatio rerum de
vna dispositione in aliam. sed differunt. quia transmutatio substantialis trans
mutat nomen et definitionem rei. accidentalis vero tantum nomen transmutat.
Materia prima nullam in se actu habet formam. sed est in potentia ad
recipiendum omnes formas
Materia non est sua potentia. quia potentia est in generatione relationis materia in generatione
substante.
Consuetudo est altera natura.
Materia prima non potest separari ab omni forma.
Aristo. suo more modicam habuit sollicitudinem de nominibus sed
matimam de rebus.
Synonyma non vsitantur in arte demonstratiua
Natura est principium et causa motus et quietis in quo est primo per se et non per acci¬
dens
Omne ens artificiale mouetur ab extrinseco
Cecus natus non potest disputare de coloritus quantum ad rem licet quantum ad nomen
Tota substantia artificialium est eorum materia
forma et materia non sunt secundum rem rem separata: sed secundum nomem et rationem
Priuatio dicitur quodammodo species et forma. quia est inchoatio seu imper
fecta forma et diminuta secundum Auerroim et Albertum.
Forma dicitur natura. materia dicitur natura. sed forma magis dicitur natura quam
materia quia vnumquodque magis dicitur secundum id quida est in pona quam secundum id quod est cin
(ictu
Subiectum et eius propria passio sunt eiusdem considerationis
Abstrahentium non est mendacium scilicet in prima operatione intellectus.
Naturalia definiuntur cum motu a materia sensibili.
Materia et forma sunt eiusdem considerationis
Ars imitatur naturam inquantum potest forma est finis materie
finis non est solum rei vltimum. sed etiam vltimum et optimum
Nos sumus quodammodo finis omnium
Nos vtimur omnibus quae sunt tanquam propter nos homo generat hominem et sol
Materia proportionata forme est de consideratione naturalis
Quattuor sunt cause scilicet materialis. formalis. efficiens et finalis
Aliqua sibiinuicem praestent esse cause Idem aliter se habens est causa oppositorum
Cuius praesentia est ca salutis. eius absentia est causa pditionis et mortis
Causa et effectus simul sunt in actu et non sunt. sed differenter
Causa et effectus debent esse proportionata.
In celestibus nihil videmus fieri a casu
Cause per se suntfinite. sed cause per accids infinite. Infinita vni accidunt
Fortuna est causa secundum accidens in his que fiunt a proposito secundum finem.
Bona fortuna est quando aliquid boni accidit. mala at quando aliquid mali acci¬
dit
Eufortunium est quando aliquod magnum bonum euenit
Qui parum discit apud intellectum. quasi nihil discit.
Fortuna non est nisi in agentibus a proposito. sed casus bene est in animalibus et
rebus agentibus non a proposito Unde dicitur quod equus venit ad stabulum et ibi
saluatus est a lupo. et tripes a casu cecidit et ibi stetit
frustra et vanum est illud quod ordinatum est ad aliquem finem et illum non consequitur.
Omne per accidens reducitur ad aliquod per se.
Illud quod est per se est prius eo quod dicitur per accidens.
forma et effectus. finis et efficiens sepe coincidunt Materia vero
et efficiens nunquam coincidunt. Similiter materia et finis.
Mouentia non mota amplius non sunt physice considerationis
Que sunt mouentia et mota illa sunt considerationis naturalis.
Natura agit propt finem finis in oporabilibus est sic principium in speculabilibus
⁋ Comentator
Forme accidentales sunt forme artificiales in substantiis na (turalibus
Alia humana est media inter formas naturales et abstractas
Qui dicit naturam non agere propter finem tollit sollicitudinem
dei circa ista inferiora.
⁋ Sequuntur autori. iii libro physicorum Arist.
IGnorato motu necesse est ignorare naturam
Omnis motus fit in loco et in tempore
Tot sunt spens motus quot sunt spens entis
Motus est actus entis. id est forme fiuentis in potentia secundum quod in potentia.
Omne mouens naturale in mouendo repatitur.
Actio et passio sunt vnus motus in passo sicut in subiecto.
Quodcunque fit necesse est accipere finem.
In perpetuis non differunt esse et posse. id est non distant temporaliter
Nullum corpus est actu infinitum
Infinitum secundum quod huiusmodi est ignotum.
Unumquodque resoluitur in id ex quo componitur
Idem est motus totius et partis Continuum est diuisibile in infinitum.
Infinitum habet ratione partis et non totius et habet rationem materie et non forme
Totum et perfectum est cui nihil deficit.
Numerus causatur ex diuisione continui
Continuum est infinitum secundum diuisionem. numerus vero secundum appositionem
⁋ Commentator In prologo huius tertii libri physicorum.
Quidam homines ita erant consueti comedere venenum quod erat eis cibus.
Quidam propter vsum audiendi fabulas et falsa. negauerunt principia
vera per se nota
Fides vulgi fortior est quam fides philosophorum. sed incertior
Qui in principio addiscit philosophiam non bene potest audire leges sed qui in
principio addiscit leges non impeditur posse audire philosophiam.
⁋ Sequuntur auto. iiii. libro physicorum.
QUod non est. nusquam est
Rebus mobilibus queritur locus
Omne corpus est in loco et in omni loco est corpus Communis est in qui sunt
Sas plura corpora Proprius est in qui est tantum vnum corpus Locos est termi
nus corporis continentis immobilis primum id est locus est vltima superficies corporis conti
(nentis
Forma et materia non separantur a re sed locus separatur.
Multipliciter dicitur aliquid in altero Uno modo sicut pars in suo toto
Secundo sicut digitus in manu. Tertio sicut totum in partibus vt domus in
parietibus et fundamento. Quarto. sicut species in genere. vt homo in ani
mali. Quinto. sicut genus in specie. vt animal in hominem. Sexto. sicut for
ma in materia. Septimo. sicut effectus in suo efficiente. Octauo. si
cut aliquid in fine in quo locatum est vt in loco
Nihil est in seipo primo et per se
Locus continet et conseruat locatum
Unumquodque tunc pulcherrime demonstratur cum ostenditur quid
est ipsum et cum accidentia propria ostenduntur sibi inesse et cum oppo
sita circa ipsum soluuutur
Locus est equalis suo locato
Omne corpus inquantum est per se est in loco.
Vnumquodque refertur naturaliter ad locum sibi proprium
Non est vacuum in natura
Si poneretur vacuum in eo fieret motus in
(istanti
Vacuum est locus in qui nullum est corpus in qui tantum apertum natum est esse corpus.
Non entis non sunt species et differentie
Uacui ad plenum vel non entis ad ens nulla est proportio vel comperatio
Necesse est diuidi excellens in excellentiam et in illud quod excellitur
Unde excellens et excessum semper debent in aliquo conuenire
Contrariorum eadem est materia
Tempus exequitur motum. quia quae non apprehendit tempus non apprehendit motum
Tempus est numerus motus secundum prius et posterius. id est prius et posterius
sunt in motu prout nata sunt comprehendi in anima.
Nihil habemus de tempore nisi nunc et praesens tempus.
Tempus est mensura motus rerum mobilium
Omnia que fiunt in tempore senescunt simul cum tempore.
Sempiterna non sunt sub tempore.
Tempus est passio motus et precipue motus celi
⁋ Commentator.
Caelum non est in loco per se. sed per accidens scilicet ratione centri.
Quantitas non est de generatione virtutum actiuarum simpliciter.
Successio motus caulatur ex resistentia mecin. vel mobilis vel vtriusque
Tempus ast numerus priorum et posteriorum cexistentium in motu.
⁋ Albertus
Tempus habet esse reale extra animam
⁋ Sequuntur autorita. v. li physicorum Aristo.
OMnis motus recipit denoinationem a termino ad quem
Mediu comparatu ad vnum extremorum habet rationem alterius. vt
fuscu comparatum ad album nigru dicitur
Motus est transmutatio successiua que fit in tempore Sed
mutatio est transmutatio subitanea quae fit in instanti
Mutationis proprie dicte sunt due species scilicet generatio et corruptio
Generatio est mutatio de non esse ad esse
Corruptio est mutatio de esse ad non esse.
Ad substantiam non fit motus. quia substantie nihil est contrarium.
Motus tantum est in tribus praedicametis quae sunt quantitas qualitas et vbi
Motus in qualitate dicitur alteratio. In quantitate augmetatio. In vbi
dicitur locatio vel secundum locum mutatio.
Omnis motus fit a contrario in contrarium
Continua sunt quorum vltima sunt vnum. vt cutis et caro
Contigua sunt quorum vltima sunt simul. vt cutis et camisia.
Consequenter se habentia sunt inter qui non est dare medium ciusdem generationis. li¬
cet inter ea sint alia media. vt domus conitur se habet ad aliam domum mnter quaes
non est alia domus media
Quies est priuatio motus.
⁋ Commentator
Omnes gentes ponunt principia nominationum esse nomen
et verbum cuiuslibet forme mobilis.
Elementa sunt contraria secundum suas qualitates non secundum species et formas.
Qualitates elementorum non sunt eorum forme substantioles. li
cet assimilentur formis substantialibus. vnde caliditas non est for¬
ma substantialis ignis.
⁋ Autorita. vi libro physicorum Aristo.
Ontinua sunt quorum vltima sunt vnum vt cutis et caro.
Mullum continuum potest esse compositum ex indiuisibilibus. vnum
Linea non potest componi ex punctis.
Definitum et definitio sunt eiusdem nature
Omnis quantitas est diuisibilis
Inter quilibet puncta signata in continuo est dare lineam incontinuam id est mediam
Punctu nec est continuum nec contiguum nec consequenter se habens cum alio
Continuum est diuisibile in semper diuisibilia.
Omne corpus est mobilem et omne mobile est corpus Ex quo habetur cor
pus mobiie esse verum subiectum in physicis.
Omnis motus est in tempore
Oe quod mouetur est diuisibile. quia partim est in termio a quae et partim in termino
(ad quem
Terminus cuiuslibet rem est semper diuisibilis
Indiuisibile moueri non potest nisi secundum accidens
Nulla mutatio est infinita secundum terminos sed secundum tempus bene potest esse infinita
(vt motus celi.
Indiuisibile est terminus indiuisibilis
⁋ Commentator
Forma est res indiuisibilis.
Generatio et corruptio sunt termini alterationis.
Alteratio est diuisibilis Beneratio et corruptio est indiuisibitur.
⁋ Sequuntur autorita. vii libro physi. Aristo.
OMne quod mouetur ab alio mouetur
In mouentibus et motis non est ire in infinitum. et ergo necesse
est deuenire ad vnum primum motorem
Mouens et motum simul sunt et inter ea non est dare medium
Uirtus est dispositio perfecti ad optimum
Unumquoque tunc dicitur perfectum cum attingit virtutem eius propriam
Ab experientia particularium accipimus vniuersalem scientiam
In quiescendo et sedando scilicet a mundanis anima fit prudens
nfantes ita bene non possunt iudicare virtutem sicut senes
Alteratio solum est in tertia specie qualitatis
Solum vniuoca et non equiuoca sunt comparabilia.
Equiuocationes latent in generibus
Omne corpus est mobilem et econuerso Commentator.
Quedam sunt propositiones in quibus nec anecedens est verum nec consins. tamen
in ipsis contntia est. vt si asinus volat asinus habet pennas
Cidi ariete de collatum ambulare huc et illuc multotiens et hoc non posset
fieri si principium motus esset in capite tantum. vt dicit Balenus
Perfectio rerum consistit in diuisibilibus
Uirtus est perfectio quedam
⁋ Sequuntur autori. viii libro physice Auschultationis
Ogus est quedam vita homnibus in natura subsistentibus.
Peccat voluntarius sciens quando econtrario vtitur scientia
Motus est eternus.
Mundum esse eternum est magis consentaneum rationi naturali
prius oportet esse combustibile antequam comburatur
finiti ad infinitum nulla est proportio homo dicitur minor mundus
Moueri ex seipo proprium est animalis
Autta vltima in virtute praecedentis cauat lapidem. sed non praecedens
Brauia et leuia per se mouentur a generate. sed mouentur a remouente probi¬
(hens per accidens
Primum mouens mouet magis quam vltimum
In infinitis non est dare primum principium
Omne quod mouetur ab aliquo mouetur
Accidens non est necessarium. sed contingit non esse.
Possibili posito in ee nullum sequitur impossibile
Qncuque aliqui coniuncta sunt in vnum. si vnum potest esse sine altero. et alterum econm
uerso sine ipso. vt si contingit dare aliquod quod mouet et mouetur et aliquod quod
tantum mouetur euat etiam est dare aliquod quod tantum mouet et non mouetur
Impossibile est mouens moueri eo motu quo mouet
Omne quod mouetur ex se diuisibile est in partem mouentem et motam.
Primus motor omino est immobilis per se et per accidens.
Primus motor tantum est vnus et eternus siue prpetuus.
Motus localis est primus omnium motuum
Solis motus localis est continuus vere et prpetuus. quia non est medium
inter motum et quietem
Motus reflexus non est continuus. quia est interpolatus quiete media.
Motus circularis est ab eodem ad idem
In circulo non est dare principium et finem in actu.
Motus circularis est primus motus omnim et mensura omnim motuum et solus vni¬
formis
Caelum secundum se totu non quiescit. sed mouetur continue
Primus motor nullam habet magnitudinem nec finitam nec infinitam. vn
de ipse est incorporeus indiuisibilis et eternus.
Perpetuum prius est corruptibili.
Impossibile est in corpore finito esse potentiam infinitam.
Primus motor est ibi. vbi velocissimus est motus scilicet in oriente.
⁋ Commentator in prologo huius. viii libro
Hoc nomen homo dicitur ferme equiuo¬
ce de eo qui est perfectus per scientias speculatiuas et de aliis homnibus hoc est de sciente et
(ignorante.
Sapiens naturaliter est virtuosus
Agens non posse agere impossibile. non est diminutio agentis cum
hoc sit contra naturam agentis. sed ipsum dicere posse agere impossibi
le est error et deceptio
Experimetum sermonum verorum est vt conueniat rebus sensatis
Generans dat generato formam. et omnia accidentia convuenientia ad formam
In causis esentialiter subordinatis. non potest procedi in infinitum. sed accidem
taliter subordinatis. et hoc non est impossibile
Primum antiquum nihil agit in istis inferioribus sine secunduo antiquo
Inter omnia entia quantitas adheret immediatius substantie
In celo non est infinita potentia actiua sed passiua.
primus motor est in oriente. et propter hoc leges quaidam adorant ipsum versus orientem
⁋ Albertus
Aristoteles ponendo mundum prpetuum non peccauit in possi¬
bilitates idem. simpossibile estsimo contradictionem implicat ponere mun
dum deo coeternum. et tamen a deo creatum. quod tamen quibusdam apparuit.
⁋ Sequuntur autori. primo libro de celo et mundo
Ontinuum est diuisibile in semper diuisibilia.
Nihil est perfectum nisi trinitas. Perfectum est cui nihil deficit
Omne. totum et perfectum super tria ponimus.
Totum vniuersum esse perfectum necesse est
Natura aperta est facere sicut facit. ex quo habetur quod ad perfectionem vniuscu¬
iusque rei tria requirunturscilic. substantia siue natura. vertus et operatio
Mixto non competit motus nisi ratione elementipredominantis in ipso.
Motus circularis non habet contrarium
Unum tantum vni est contrarium.
Motus circularis est primus omnium motuum
Perfectum naturaliter prius est imperfecto
Caelum nec est graue nec leue.
Totum et pars mouentur ad eundem locum.
Si alicui inest vnus motus praeter naturam. etiam inest alius motus secundum naturam
Caelum est ingenerabile et incorruptibile inaugmentabile et inalterabile
Caelum elongatum est a contrariis
Caelum non potest suscipere peregrinas impressiones.
Deus et natura nihil faciunt frustra
Paruus errorlin princpto maximus erit in fine.
Principia sunt minima in quantitate. maxima vero in virtute.
Non est dare aliquod corpus actu infinitum
finiti ad infinitum null a est proportio
Non sunt plures mundi. sed impossibile est plures esse mundos
Indiuidua alicuius speciei non differunt specie sed numero
Differt dicere celum et hoc caelum quod habet formam in materia Ex quo
habetur materiam esse verum indiuiduationis principium
Non sunt plures mundi. quia tota materia a sua forma est comprehensa.
TNripliciter accipitur caelum scilicet pro octaua sphera. pro corpore quinto. et pro toto vni¬
(uerso
Extra caelum nullum est corpus siue nihil est
Extra caelum non est locus nec tempus neque vacuum. sed ibi sunt entia inaltera¬
dilia impassibilia optimam vitam ducentia quam toto eterno perficiunt
Aprimo quidem ente comunicatum est omnibus esse et viuere. his
quidem clarius: his vero obscurius
Omnia que mouentur quando veniunt ad locum proprium quiescunt.
Oportet inquisitores veritatis non esse inimicos. Ex quo habetur
Aristotelem in reprehendeudo antiquis equissimo vsum fuisse iudicio.
Impossibile est aliquid esse eternum quod habeat potentiam nisi sit aliquando
Oe quod est generabile id est nouum aperte ante n potest esse propetuum a parte pous. ex sui natu
ra
Quicquid est incorruptibile et ingnabile hoc est perpetuum et econuerso
Omne corruptibile de necessitate corrumpitur
Uirtus est vltimum alicuius quod potest esse
Uirtus actiua terminatur abd maximum.
Uirtus aut passiua ad minimum Materia est causa esse et non esse
⁋ Commentator
Caelum est quasi medium et ligamentum quodam inter gene¬
rabilia et corruptibilia et eterna
In celestibus corporibus non sunt plura indiuidua sub vna specie
Caelum non habet materiam quae est in pona ad esse. sed eius materia est corpus in actu
Res est intelligibilis per forma. et est sensibilis per ma eriam
virtus actiua definitur in vltimo augmenti sui. sed passiua in vlti¬
mo decrementi sui
⁋ Sequuntur autorita. ii libro de celo et mundo.
Elum mouetur sine labore et pena.
Amabile est a melioribus persuadere
Caelum est animatum. et habet principium sui motus in se.
Cuiuscunque rei est aliquo operatio illa est finaliter propter ipsam
Oportet motum celi esse circa aliquod fixum sicut est terra
Nullum violentum est perpetuum.
Si vnum contrarrioum est in natura et reliquum. loquindo de ppetuis contrariis
Eadem est materia contrariorum Celum est rotumde figure.
figura spherica et rotumda est nobilissima omnium figurarum.
Unum pus est multo. et simplex est prius composito
Motus celi est mensura omnium motuum
Motus celi est continuus prpetuus et vniformis.
Natura ex possibilibus facit semper quod optimum est
Omis motus naturalis est debilis in principio. in fine fortior. sed econuer
so motus violentus in principio est fortior. in fine debilior
Omnis motus in potentia et defectu est accidens per naturam
Opposita iuxta se posita magis elucescunt.
Stelle sunt eiusdem nature cuius est caelum
Stelle in istis inferioribus calorem generant suo lumine
Motus natus est calcfacere et ignire
agis diligimus illa scire de quibus maximam habemus dubitatio
nem per quasdam rationes debiles quam notiora per rationes efficaciores
Mirabilia nature sunt multa
Illud quod per paucas rationes acquiritur facilius acquiritur. sed quod per plures
rationes acquiritur difficilius acquiritur
Illud quod honitatem per pauciores actiones participat nobilius
est quam quod per plures eam participat
⁋ Albertus.
macula in luna habt similitudinem arboris euerse et
serpentis per eandem deflexi.
⁋ Commenta.
Necesse est oe animatum corpus nobilius esse inanimato
Omnia entia nihil intendunt per suas operationes nisi quod assimilenter
primo principio mobili
Absentia materie est causa eternitatis.
Entia diuina et eterna agunt propter se prima intentione. secundaria vero intenton
ne propter conseruationem inferiorum.
Stella est densior pars sui orbis
Melius est scire modicum de rebus nobilibus quam multum de rebus ignobilibus.
Balenus libro. viii. de ingenio
Nullus potest deo melius ap proximari
quam studendo in veritate et pro veritate
⁋ Sequuntur auto. iii libri de celo et mundo.
PLurima consideratio scientie naturalis est de corporibus.
Impossibile est diuisibile componi ex indiuisibilibus.
Ordo est a propria natura rerum naturalium.
Elementa non sunt infinita: sed sunt quattuor scilicet ignis aer aquae tra.
fini nihil est contrarium Omne leue sursum et oem graue deorsum mouetur.
Si totu vniuersum de nouo generaretur nece esset vacuum esse
Elementa sunt prima corpora ex quibus constant alia corpora
⁋ Commeta.
Qualitates prime elementorum non sunt eorum forme.
⁋ Albertus
Tria fecerunt auicennam errare in naturalibus scilicet iexperien
tia. confidentia proprii ingenii. et ignorantia logice.
Ex quo ex materia prima aliquid fit nece est ipsam situatam esse in vniuerso
⁋ Alexander peripateticus
Quicquid apud platonem aliosque phi
losophos ab aristotele conuictos legitur. hi sic idipsum intellexerunt
quenadmodum verba eorum exterius sonant.
⁋ Sequuntur autorita. iiii libro de celo et mundo.
Ttremum celi dicitur sursum. sed medium dicitur esse deorsum
Leue dicitur quod sursum mouetur. graue vero quod deorsum
Ignis est leuis. terra vero grauis.acuum nihil est
Omnia corpora inferiora habent grauitatem preter ignem
Medium contrarium est extremo.
Forme est continere. materie vero contineri.
Arauia et leuia mouentur ex seipsis in sua propria loca. nisi sit impediens ve¬
rum est imediate. quia mediate mouentur a generante et a remouente probibens.
⁋ Commen.
Agens non habet eterna nisi secundum similitudinem inquantum scilicet
agens dicitur forma. finis et conseruans Agens transmutans materiam
et formam subiectalem transmutat ipsam ad accidentia propria illius forme
finitatio et terminatio inueniuntur in rebus per suas formas
⁋
aliquid asserere in lumine naturali pro vero quod est
fal
sum in lumine fidei non est mentiri eo quod est dicere id. quod est conforme talibus
(principiis
⁋ Idem Motores orbium non explent motu aliquo organo
corporeo sed solum imperio voluntatis.
Incipiunt autoritates primi libri de generatione.
OMnium transmutationem habentium ad seinuicem eadem est materia
Ad pauca. id es niversalia respicientes de facili enunciant
Generatio est quando totum scilicet compositum ex materia et forma trans
mutatur in totum nullo subiecto sensibiliter remanente eodem
Qualitas symbola id est similis scilicet in spem et non in nuero eadem manet in generato
(et corrupto.
Ex nihilo nihil fit
Sola terra iudice caret
Passiones non sunt separabiles a subiectis
Snatio vnius et corruptio alterius propter hoc generatio et corruptio sunt
(eterna.
Quod non est cognitum non est ens
Hyle id est materia prima maxime est subiectum generationis et corruptionis sus¬
ceptibile. vne subiectum generationis et corruptionis est materia prima.
Materia non est quantitas. sed est illud cuius terminus est quantitas
Materia nunquam separatur ab aliqua forma
Omne agens naturaliter in agendo repatitur.
Agens et patiens sunt in principio dissimilia et in fine sunt similia.
similia quidem in genere. dissimilia vero in specie
Agens et patiens non agunt nisi approximata.
finis non agit nisi metaphorice
Mabitibus id est tormis exinntibus in materia cessat omnis motus et transmutatio
Elementa non manent actu in mixto. sed virtute id est remisse.
Mixtio est miscibilium alteratorum vnio Non corruptorum.
⁋ Commen.
Omne ens naturaliter est cognitum a nobis. et quod non est cogni¬
tum a nobis non est ens naturaliter.
⁋ Mon est credendum quod ille primus
magister. scilicet Aristo. aliquid sine forti ratione dixerit
⁋ Albertus
Quid mihi de miraculis diuinis in phia cum de rebus naturali
(bus loquir
Compositio secunda paesupponit compositionem prima. quia co¬
positio prima est secunde compositionis causa.
Prima compositio est compositio ex materia et forma. sed compo¬
sitio. secunda est accidentis et subiecti
⁋ Autorita. libro secundi de generatione Aristo.
Rementa actiua et passiua sunt ad inuicem cum subiecto
Calidum est quod congregat homogenea inquantum homogenea id est uae sut
eiusdem generationis et segregat heterogenia id est quae sunt diuersi generations.
Frigidum est quod congregat tam heterogenea quam homogenea
Humidum est quod male est terminabile termino proprio. bene tamen ter
minabile termino alieno Siccum est quod bene est terminabile termi
non proprio. male autem termino alieno.
Calidum et frigidum hnmidum et siccum sunt prime qualitates elementorum
ad quas omnes alie reducuntur.
Quattuor sunt elementa scilicet terra quae est frigida et sicca. aqua quae est frigi¬
da et humida. aer quo est calidus et humidus. et ignis qui est calidus et siccus
In habentibus symbolum id est similitudinem facilis est trasitus. id est transmutatio
facilius est vnum transmutari quam multa.
lamma est fumus ardens
Infinita pertransire est impossibile
Necesse est corpora mixta per se stare ex elementis omnibus et non ex vno tantum.
Ex eisdem sumus et nutrimur
Materia est causa quare aliqua possunt esse
Ignis est contrarius aque et aer terre.
Materie est pati. agere alicuius potentie. scilicet forme.
Ignis sine superiori agente quod est caelum deterius agit quam organum artificis sit
Motus solis et aliorum planetarum in obliquo circulo est (ne artifice
causa generationis et corruptionis rerum inferiorum
Contrariorum contrarie sunt cause
Idem manens idem. semper aptum natum est facere idem
Generatio et corruptio sunt perpetue
Adueniente sole animalia redibunt. recedente vero peribunt.
Uita et tempus vniuscuiusque numerum habet et mensuratur certa peri¬
odo. id est certa reuolutione et mensura
Natura semper desiderat quod melius est
Melius est esse quam non esse
Impossibile est omia semper manere eadem numero. propter loge distare
(a primo principio
Generatio et corruptio praepetuantur circulariter. et non secundum rectitudinem
Quorum substantia deperit non redeunt eadem numero. sed specie
⁋ Commentator.
Concauum orbis lune est quasi forma ignis
Tempora anni circulariter currunt propter motu solis circulare.
⁋ Albertus
Generatio fit in physico contactu trium elementorum Ignis autem
per radios solares induentes vrtutem eius ad locum discendit generationis
⁋ Incipiuntur autori. super primum libro meteororum
Et dicitur a meta. id est de et teorum
id est videre secundum Albertum quia est de his quae visu accipiuntur in aere genita si
cut sunt cometa iris halo etc.
Undus constat ex quattuor elementis.
Totus mundus sensibilis contiguus. id est immediatus est lationi¬
bus supioribus celi sensibilis. vt inde tota eius vertus gubernetur. Motus
celi est prpetuus. Motus celi est primus omnium motuum inferiorum.
Corpora celestia motu suo generant calorem in istis inferioribus. ipsa tantum
non recipiunt pegrinas. id est extraneas impssiones. quia calefieri non pratenet.
Aer et ignis mouentur circulariter
Cometa
non est stella sed est quedam impressio aeris
⁋ Sequuntur auto. ii libro meteororum Aristo.
Um congelantur nubes fit nix. sed cum vapor congelatur fit
pluuia. cum autem congelatur pruina fit grando.
interiora terre et etia animalium in estate sunt frigida. in hyeme ve
(ro calida
Contrarium circumstans suum contrarium fortificat
ipsum per antiparistasim. id est per resistentiam.
iuitates habentes bonum portum maris (ceteris paribus sunt locupletes
Cognoscere aliquid secundum metaphoras poeticas sicut Empedocles. non
sufficit ad cognoscendum naturam rei
Dulce propter leuitatem fertur sursum. sed salsum propter grauitatem sub
tus manet. et ergo aqua pluuialis dulcis est. maris autem salsa.
⁋ Sequutur auto. iii libro meteororum Aristo.
Umidum non est sine sicco. nec siccum sine humido.
Aque magis fluunt in nocte quam de die
Uentus est vapor terreus aeris superiora transcendens eum
s percutiendo. et fortiter impellens
Motus terre causatur ex vapore in terra incluso.
Conitruus fit ex vapore igneo in ventre nubis incluso. quae cum ventrem
nubis exire nititur ipsum violeter rumpit. et sic strepitum facit siue sonum
⁋ Autoritates. iiii libro meteororum Aristo.
Malitas prime elementorum sunt quaetuor. inter quis due sunt ac
tiue scilicet frigidum et calidum. due vero passiue scilicet humidum et siccum
Putrefactio est vltima resolutio.
Omnia elementa putretiunt preter ignem
Oppositorum opposite sunt cause
Quecumque a frigido componuntur. a calido resoluuntur et econuerso
Excellentia frigiditatis impedit putrefactionem
Digestio fit a calido naturali Quecumque liquescunt habent modum aque
Omnia corpora ignita et sub igne facta habent calidum in pona. vt cementum si¬
Mnumquoque entium naturalium est determinatum ad quandam operati ue calx
onem. et inquantum potest dicitur ens. inquantum vero non potest dicitur non ens. vt homo mortuus
non dicitur homo nisi equiuoce. et oculus dum potest facere operationem quae est videre dicitur ocu
lus. dummodo non potest non dicitur oculus nisi equiuoce scilicet depictus vel lapideus
⁋ Autorita. super primum libro de anima Aristo.
SCientia est. de numero bonorum honorabilium
Una scientia est melior alia. vel quia est de nobiliori subiecto vel
squia est certior altera. et propter hec vtraque. scientia de anima est nobi
lior et aliis scientiis naturalibus Cognitio de anima vtilis est ad oem meli
sr veritatem et maxime ad scientiam naturalem
Anima est tanquam principium omnim animalium Aliorum alia sunt principia.
Aial vniversale autihil est aut posterius est. quia nihil non est in rerum natura vt vo
luit plato. velrs si est tunc posterius est vt notio rei siue intentio posterior est ipsa re
Accidentia subaudi propria) magnam partem conferunt ad cognoscedum quod
quid est. id est ipsum subiectum.
Omnis demonstrationis principium est quod quid est id est definitio subiecti.
Omes operationes que suunt in animatis sunt totius compositi ex cor¬
pore et animat et non ex anima tantum
Unde nulla operatio animae est propria quae non communicetur corpori. vnde ipsum
intelligere non est proprium animae sed totius coniuncti.
Intellectus vel est phantasia vel non est sine phantasia.
Triplex est definitio. vna est que datur per materiam tantum. vt cum dicitur domus est
quid constans ex lapidibus et lignis. Alia est quod datur per formam tantum. vt cum dicitur do
mus est quoddam cooperimentum defendens nos a caumatibus id est caloribus et im
bribus Tertia est quo datur per vtrumque scilicet cum dicitur domus est cooperimentum quod¬
dam defendens nos a caumanibus et imbribus constans ex lapidibus et lignis
Naturalis definit per materiam tantum. vel per materiam et formam simul
Impossibile est corpora animalium resurgere
Dicere animam gaudere viversa tristari sine corpore simile est. ac si quis dicat eam texere
(ledificare
di senex haberet oculos vt iuuenis videret vt iuuenis
Intellectus est quid diuinum impassibile et incoriuptibile.
Melius est dicere quod homo intelligat per animam quam econuerso.
Intelligere nostrum corrumpitur aliquo interius corrupto scilicet phantasia
Oportet artificem vti organis. animam vero corpore
Non quelibet anima potest intrare quodlibet corpus. sed quelibet anima requi
rit proprium corpus
Anima secundum platonem est res manens seipsum mouens
Rectum est iudex sui et obliqui
Egrediente anima a corpore corpus marcescit et expirat.
⁋ Commentator.
Artes non differunt a se inuicem nisi vel demonstrationis
confirmatione vel nobilitate subiecti vel vtroque modo
Subiectum scientie de anima nobilius est subiectis aliarum scientiarum. et demonstratio
eius magis est firma. et ideo praecedit alias scientias
Animalia sunt nobilissima corpora generabilium et corruptibilium
Actus et potentia sunt differentie maxime opposite et reperiuntur in vnoquoque praedicamento
Intellectus agens causat vniuersalitatem in rebus
Intellectus secundum essentiam est abstractus a corpore. et tamen impossibile
est vt intelligat aliquid humanitus sine imaginatione.
Membra leonis non differunt a membris cerui nisi propter
di
uersitatem anime leonis ab anima cerui.
⁋ Albertus
Ille Auerrois quasi in essentiam ipsius animae peruenit
⁋ Themistius
Cum multa sint dicta Aristo. que vtique aliquis mirabitur.
magis omnibus mirari conuenit negocium de anima.
Si veritatem de anima cognouimus valde introductorium est nobis ad
oem veritatem. nam ad oes partes phie insignes dat occasiones.
Aia seipam cognoscens digna est de aliis fidem facere. sed si ipsa decepta
fuerit. de qui tunc fidem facere putabitur quasi dicat de nullo.
Nihil est ociosum in natura: sed vnicuique enti est opus attributum.
Benus est quidam conceptus summatim collectus ex similitudine singularium
Intellectu nihil est diuinius Nomnibus permittitur vti aliquis vt vult.
His quae secundum apparentias poeticas recipiunt fabulas nihil videtur esse de¬
risiblius sicut nec in his qui occultum querunt intellectum in eis. sunt enim fi
cticio. spiritu ad inuicem consute. et ad delectationem excitandam in lucem edite.
⁋ heimericus de capo
Brabantinus Anima intellectiua est spiraculum
vite a deo productum in corpore humano
⁋ Sequuntur autori. ii libro de anima.
TRiplex est substantia rerum scilicet matria. forma et compositum
Materia est potentia. forma vero actus
Duplex est actus scilicet primus et secundus. Primus vt scientia. daecundus vt specu¬
(lari secundum scientiam
Naturalia sunt principia artificialium
Anima est actus. id est perfectio absoluta et completio corporis organici physi¬
ci vitam habentis in potentia. scilicet ad opera vite
Non oportet quirere vtrum ex anima et corpore fiat vnum et vniversalie ex materia forma
Si oculus esset animal visus esset vtique anima eius
Animatum differt ab inaiato in viuendo.
Uiuere dicitur quadrupliciter. scilicet vegetare. sentire. intelligere. et mouere
secundum locum. et si vnum istorum alicut inest hoc dicitur viuere
Anima mouet corpus ad oem differentiam positionis scilicet sursum. deorsum
sinistrorsum. dextrorsum. ante et retro
Animal est animal propter sensum tactus
Aia est principium quae primo et principaliter viuimus intelligimus sentimus et mo
(uemur secundum locum
Quattuor sunt potentie animae principales scilicet vege¬
tatiua sensitiua et secundum locum motiua et intellectiua. he sic se habent ad inui¬
cem quod vegetatiua potest esse absque sensitiua. vt patet in plantis et non econuerso. et
sensitiua sine motiua secundum locum manet. vt patet in quibusdam animalibus conchi¬
libus et non econuerso. et tam secundum locum motiua quam sensitiua praeseut esse sine intel
lectiua. vt patet in animalibus brutis et non econuerso.
In plantis est vna anima in actu. sed multe in potentia. et ideo par
tes eorum abcise viuunt
Intellectus separatur ab aliis potentiis animae sicut prptuum a corruptibili
Non solum scimus anima sed etiam scientia. et etiam non solum sanamur sanitate sed sa
(namur corpore
Unde non solum omnis comparatio dependet a forma. sed
etiam a materia. principalius tamen dependet a forma.
Actus actiuorum sunt in patiente praedisposito Potentie cognoscuntur
per actus. actus vero per obiecta
Naturalissimum em operum est in viuentibus quaecumquam perfecta sunt et non orbata
et que generationem non habent spontaneam. generare sibi simile. vt esse diuinum et
immortale participent secundum id quod paesent. Et istud intelligitur inter tres po
tentias animae vegetatiue. quia animae intellectiue ipsum intelligere est maxime na¬
turale quo etiam homo assequitur vltimam felicitatem.
Mihil de numero corruptibiliumbtingit idem numero manere semper tamen
potest vnum permanere in specie per generationem.
Scientia est vniuersalium
Uniuersalia sunt in anima. sed particularia sunt extra animam
Anima intelligit quando vult. sed non sentit quando vult. quia obiectum intellectus
est in anima vt vniversale. obiectum sensus est extra animam vt particulare.
Duplex est sensibile scilicet per se et per accidens. per accidens vt est aliqui substantia
par
ticularis. vt
Sensibile per se est duplex scilicet comne et proprium.
Commnia sensibilia sunt quinque scilicet magnitudo. motus. quies. numerus. et figura.
abtet proprium est quod per se sentitur ab vno sensu. vt color a visu. et sic de singulis
Quinque sunt sensus scilicet visus. auditus. odoratus tactus. et gustus.
Sensus non decipitur circa proprium obiectum.
Color est visibil per se.
Lumen est actus diaphoni secundum quod diaphonum
Diaphonum est aliquod corpus praespicuum. vt aer aqua et corpus celeste
Lumen nec est corpus nec fiuxus corporis.
Lumen est hypostesis colorum id est de formali constitutione quod et Uirgilius in¬
tellexit sexto Eeneidos cum dixit Et rebus nox abstulit atra colorem
Impossibile est duo corpora esse in eodem loco
Illuminatio non fit successiue et in tempore. sed fit in instanti. et subito.
Tenebra est priuatio luminis Color non est visibilis sine lumine. quia eius
(pntia constituitur color
densibile positum supier sensum non facit sensationem
Sonus causatur ex collisione corporum aerem violenter frangentium
Echo est sonus scundario factus ex reprcussione soni prius facti
Nox est sonus animati tantum.
Uox est repercussio aeris inspirati ad vocalem arteream cum imagine sgnicandi.
Inanimatum nullum vocat.
Lingue congruunt duo officia seu opora nature scilicet in gustum et loquelam
Homo praue odorat. et odoratum habet peiorem multis animalibus sed gustum
et tactum habet certiorem omnibus animalibus
Anima est causa corporis viuentis in triplici genere cause. scilicet forma
lis. finalis et efficientis
Duplex est finis scilicet finis gratia cuius et finis quo id est finis extra et finis
Nihil proprie nutritur naturaliter nisi viuum.
Tres sunt pone animae vegetatiue scilicet nutritiua augmentativa et generativa
Radices in plantis sunt similes oribus in animalibus quia ambo nutrimentum suscipiunt
Ignis augmentatur in infinitum quousque fuerit combustibile.
Omnium natura constantium certus est terminus et ratio magnitudinis. et augmenti.
Alimentum ante decoctionem est contrarium et dissimile alito. sed
post decoctionem erit sibi simile
Necesse est omne viuens quamdiu viuit nutriri
Nihil generat seipsum sed saluat
Agens et patiens in principio sunt dissimilia. in fine vero similia
Duplex est potentia. scilicet propinqua et remota. siue potentia coniuncta
actui et distans ab actu. Remota vt puer dicitur habre potentiam mi
litandi. Propinqua vt homo adultus
Omnia appellare a fine iustum est.
Passio dicitur dupliciter Uno modo capitur pro transmutatione quandam quae sit cum ab
iectione contrarii. et illa dicitur passio proprie dicta Alio modo idem est quod salus
et perfectio alicuius in potentia ab aliquo quod non est in actu. et illa dicitur passio
metaphorice. vt est sentire. intelligere et sic de aliis
Scientia est vniuersalium
Homo est prudentissimum animali
Molles carne apertos mente dicimus. duros vero ineptos.
Nihil est gustabile sine humido
Caro non est medium tactus. sed aliquid circa carnem sicut neruus.
Omnis sensus est susceptiuus specierum. sensibilium sine matria. sicut
cera suscipit figuram sigilli sine ferro et auro.
Excellens sensibile corrumpit sensum.
Abeuntibus sensibilibus remanet species in phantasia.
Non est necesse omne mouens moueri.
Sensus communis est potentia anime que discernit sensibilia diuersorum
sensuum in vno et eodem tempore. sicut dulce et album in lacte
Sicut dicit homerus poeta: talis est intellectus in homnibus terrenis qua
lem inducit pater filiorum deorumque. id est sol
Deceptio et ignorantia magis proprie est in animalibus quam scientia. quia in ip¬
sis magis perficitur ignorantia quam scientia
Eadem est scientia contrariorum.
Phantasia est motus factus a sensu secundum actum. secundum quem animalia multa agunt et
(patiuntur.
⁋ Commentator
Anima est substantia et non accidens
Forme substantiales equiuoce esse in subiecto dicuntur. quia subiectum forme
substantialis est ens in pona quod non est in actu nisi per formam. sed subiectum
ac
cidentis est aliquod existens in actum scilicet compositum ex materia forma Unde
habemus quod omne quod aduenit enti in actu est accidens
Compositum ex forma et materia non dicitur nisi quia forma est vna.
Forme rerum artificialium sunt accidentia
Indiuiduum non est nisi per formam suam
Corpora celestia non habent de virtutibus animae nisi intellectum et voluntatem
Omne ens naturaliter desiderat permanentiam eternam
Natura semper agit propter aliquid tanquam propter finem.
Diuersitas formarum est causa diuersitatis materiarum
Omne recipiens debet esse denudatum a natura recipti
Stelle non videntur de die propter maius lumen. scilicet solis
Homo boni tactus semper est discretus. sic est etiam de aliis sensibus
⁋ Albertus
Clade facta in terra grecorum venerunt vultures et tigri¬
des a quingentis miliaribus ad cadauera mortuorum
⁋ Commentator
Locus est similis et equalis locato
Sensus semper dicit vtrum non in vniversalibus sed in propriis et particularibus. sed
in
tellectus semper dicit vtrum in vniversalibus non autem in propriis
Temistius
Omnia artificialia habent rationem accidentis respectu naturalium.
Quibuscumque de numero mortalium natura dedit intellectum. his promi¬
sit singulas potentias in ministerium intellectus.
Sensus non decipitur circa suum sensibile proprium seruatem tribus conditionibus quae
stun. debita dispoto medii. debita dispo organi. et debita obiecti distantia
Ea que scimus sunt minima respectu corum quae ignoramus.
⁋ Autoritates. iii libro de anima
INtellectus est pars anime Intelligere est pati
Sicut se habet sensus ad sensibilia. sic se habet intellectus ad intelligibilia
Intellectus possibilis nihil est in actu de nuero entium anequam intelligit ea.
Intellectus non habet organum in corpore. sed est ab oi organo corporali sepat.
Anima intellectiua est specierum intelligibilium locus
Intellectus cum intelligit valde intelligibilia non minus intelligit infimum immo
(magis.
Intellectus cum intellexerit alia potest seipsum intelligere
In omnibus habentibus forma in materia differunt res et rei esse.
Essentia siue quidditas rem scilicet formalis est proprium obiectum intellectus.
Intellectus est simplex impassibilis et immixtus. id est inorganicus
Intellectus possibilis est primo tanquam tabula rasa in qua nihil est depi
ctum. possibilis tamen depingi
Intellectus noster intelligit se sicut alia per species aliarum.
In separatis a materia idem est intelligens et intellectum
Sicut in omnim rerum natura est aliquid quod potest primo fieri et facere om¬
nia illius generis. sic etiam in anima est necesse hec duo esse vnum scilicet quod po
test fieri omnia intelligibilia et recipere ea et hoc est intellectus possibilis. aliud
vero quod potest facere omnia intelligibilia. et hoc est intellectus agens.
Unde duplex est potentia animae intellectiue scilicet agens et possibilis. Intellectus
agens est. sicut lumen. quia sicut lumen facit colores in potentia actu visibi
les. sic intellectus agens potentia intelligibilia facit actu intelligibilia
Agens est nobilius et honorabilius passo et forma materia
Intellectus est immortalis et perpetuus
Duplex est operatio intellectus Una est quae dicitur simplicium terminorum appre
heso Alia simplicium terminorum apprehensorum compositio et diuisio. sub
qua comprehenditur tertia. scilicet concinatio seu argumentatio
Priuatio cognoscitur per habitu
Intellectus noster est ens in potentia.
Potentia in vno indiuiduo praecedit actum. sed actus simpliciter praecedit potentiam
Omnia que fiunt ab vno ente in actu fiunt
Duplex est intellectus possibilis scilicet practicus et speculatiuus
Speculatiuus considerat rem simpliciter. Practicus considerat ipsam per comperatio
(nem ad opus
Sicut res habet esse sic habet intelligi
Species intelligibilis est phantasma lumine intellectus agentis illustratum
Omne ens aut est sensibile aut intelligibile
Anima est quodammodo omnia
Scientie secantur queadmodum res de quibus fiunt scientie
Lapis non est in anima sed species eius
Manus est organum organorum.
Intellectus est species specierum id est forma formarum
Duplex est appetit scilicet intellectiuus. et ille dicitur volutas. et sensitiuus. et
ille diuiditur in duas scilicet in irascibilem et concupiscibilem
Necesse est quemcumque humanitus intelligente phantasmata speculari
Utrum vero possibile. sit animam rationalem secundum portionem eius supriorem. quae non al
ligata est corpori vel phantasie quandoque assurgere ad ituitum et cognitionem sui
ipsius et subiectarum separatarum Aristoteles pollicetur se determinaturum. At illi
us resolutio ad nos non puenit. Respondent tantum conformiter
esse possibile Utputa vbi intellexit alia scibilia. tunc per species vniuer¬
si ordinis potest in proprio lumine se ad illas substantias convertere supercele
stes Et quod Aristoteles illius erat metis. immo quodam raptum diuinati
onis instar coruscationis sui intellectus nonunquam illud lumen syncere
intelligentie contigerit attestatur ide ipse in certis locis librorum suorum. Et
primo in decimo Eth. vbi asseuerat felicitatem contemplatiuam consistere in
operatione intellectus puri conuersi ad summum et optimum intel
ligibile separatum quod est deus. et tali intellectu subiungit) non viuit
homo vt homo. sed vt diuinum in eo existens. sed in ea speculatione
consistit summa felicitas. quietaturque sciendi desiderium. Insuper ait.
duodecimo metaphy. Intelligere subiectarum seperatarum est conforme tali(quam
in nobs quandoque expimur) contemplatoi syncere De qui Idem pehsus in de somno
e vigilia tractatu de diuinatione somniorum dicit. quod aduenit nobus tempore mo
derati somni quando sedatum motibus corporis ea quae in nobus diuina est particula
scintillat. animamque illustrat hinc pro vero putatur Ioannem dcotu tali in e
tellectu quae dicitur assimilatus. formalis. diuinus. vl adeptus raptum fuisse. et paulo
post a confratribus suis huiusce rei ignarum pro mortuo sepulture Colonie
Natura nihil facit frustra Unde non deficit in necessa¬ straditum esse.
riis nec abundat in superfiuis.
Intellectus principiorum semper est rectus t
Appetibile semper mouet appetitum sub ratione boni. siue hoc sit bo¬
num apparens sine existens.
Tria requruntur ad motum animalis. scilicet mouens. motum et organum motus
Duplex est motus scilicet mouens mobile quod est appetibile. et moues motum
quod est potentia appetitiua in homine. motum aut est organum animalis puta iparet cor.
Mecesse est omne quod viuit habere animam vegetatiuam a principio gene
rationis sue vsque ad finem
Impossibile est corpus animalis esse simplex elementum.
Sensus gustus et tactus necessarum sunt omi animali. alii autem de bene esse
Non videmus extramittendo sed intus suscipiendo.
Sensus tactus est primus omnium sensuum. quia sine eo anima esse non potest
Excellens sensibile corrumpit sensum
Excellens tangibile corrumpit animali
inguam habet animal vt significet aliquid alteri
⁋ Albertus
In auerrois positione vnum intellectum in omnibus homnibus ponem
te sunt tot inconuenientia quot verba
Hanc Auerrois positionem venerabilis domins Albertus ab alexandro Pa
pa. iiii. ad vrbem accitus romanam occasione cuiusdam heresis illic inuales
centis trigita sex impugnauit viis vt pabet in secunda parte eius de mirabili scientia dei
⁋ Commenta.
Intellectus non est corpus nec vertus: in corpore
Sermo in principiis debet esse longus. vt ait
Arist. adinueniens intellectum possibile inuenit quoddam nouum genus materie
Necesse est in omni intelligibili abstracto aliquid simile esse materie
et aliquid simile esse forme. scilicet potentiam et actum
Omnis forma separata a materia est intellectiua.
Credo quod ille homo. scilicet Aristo. fuit in natura regula et exemplar quodam. nam
adinuenit ad demonstraudum vltimam perfectionem in materia
Operatio intellectus possibilis est intelligere. sed operatio intellectus
agentis est abstrahere et intelligere facere
Intelligere est recipere intelligibilia. sed abstrahere est potentia intelligibi¬
lia facere actu intellecta denudando ea a materia et conditionibus materie
Intellectus possibilis est vltimus in ordine intelligentiarum sepatarum
Prima principia per nihil aliud quam solo lumine intellectus cognoscuntur.
Oncumque homo fuerit copulatus intellectui per scientiam omnim rerum tunc est quaesi deus
⁋ Themistiu Si aliquis est intellectus in qui non est potentia. ille nec intelli¬
git praeuationes nec mala. et talis est prima causa
Ille intellectus qui plura intelligit non est dignior. sed qui nobiliora intelli¬
git ille est nobilior et dignior
Intellectus diuinus est ipsa veritas. et non semper verum intelligit
⁋ Commenta. super. iii. de anima
prius est scire actiones animae quam eius subiecta
Intellectus est omnibus comunis. cognitio autem non
Scire genus praecedit ipsum scire differentiam
Prima perfectio sensus est virtus in corpore.
Uirtutes passiue sunt mobiles ab eo cui attribuuntur. actiue vero mo¬
uent illud cui attribuutur
Anima rationalis indiget inspicere et considerare intentiones quae sunt
in virtute imaginatiua.
Sicut sensns idiget inspicere sensibilia. ita intellectus intelligibilia.
Forme rerum extrinsecarum mouent intellectum
Mens. id est intellectus agens aufert formas a materiis et facit eas intellet
tiuas in actu postquam erat intellectiue in potentia
Intellectus recipit oens formas naturales
Omne recipiens debet esse denudatum a natura recepti
intellectus possibilis nihil habet in sui natura de formis materialibus
Extrema differunt in specie a mediis.
Intellectus possibilis est illud quod est i pona ad oens intentiones formarum
naturalium. vniuersalium. et non est in actu ad aliquod entium antequam intelligat.
Diuersitas materie recepte facit diuersitatem nature recipientis.
Omne generabile et corruptibile est particulare.
Intellectus non est ho id est particularum. neque corpus neque et forma in corpore sensibitus
intellectus qui creat et generat intelligibilia est intellectus agens.
Anima non intelligit sine immaginatione sicut senius non sentit sine praesentia.
mpossibile est easdem intentiones ponere quandoque corruptibiles quandoque eternas.
Natura corruptibilis siue passibilis non potest transmutari in eternam.
Intellectus agens et possibilis neque est geratioabilis neque corruptibilis.
Omne ens sensibile diuiditur in materiam et formam
Nisi esset hoc genus entium non possemus intelligere multitudinem in rebus abstra
(ctis.
Scientia de anima necessaria est ad sciendum primam prohiam
Sicut se habet lux ad diaphonum sic intellectus agens ad possibilem. quia sicut
lux est perfectio diaphoni sic intellectus agens est perfectio intellectus possibil
Noc nome intellectus equiuoce dicitur de intellectu agente et speculatiuo
Omnis vertus existens in corpore composita est ex primis qualitatibus.
Uirtus imaginatiua est in interiori parte cerebri. et cogitatiua est de
genere virtutum existentium in corpore
Omnes partes animae sunt forme in materiis preter rationalem
Locus nihil est eorum que in eo existunt
Uirtutes cogitatiua est de genere virtutum sensibilium.
Primum intelligens extra se nihil intelligit
Mouens et motum debent esse eiusdem speciei
Intellectus cum fuent in actu potest intelligere seipsum per intentionem quam extra
(hit a se
Intellectus abstrabit quidditatem ab habenti quidditatem et non cessat ab
strahere donec veniat ad simplicem quidditate
Rectum est in continuo. sicut simeitas in naso.
Si non esset materia non esset passio Intelligere est passio et non actio
in eo quod intelligibile est ex se et intelligens et intellectum idem erunt in omnibus mo¬
(dis
Propria passio et aliqua priuatio et nullam habet naturam
propriam preter naturam subiecti
num oppositorum per reliquum intelligitur
Anima est vnum entium naturalium rerum
Consideratio de anima est consideratio naturalis
Nihil agit nisi per suam formam Actus intellectus agentis est sua subiecta
Forme immateriales ex se sunt intellectiue
Ubi non est vera generatio ibi non est verum agens.
Per virtutem cogitatiuam homo differt ab omibus animalibus.
Intellectus agens tantum est in actu et non in potentia
Perfectio humana est intelligere res abstractas.
Eternum in sua actione non indiget corruptibili
Omne factum habet quidditatem.
Impossibile est vt aliquod genenatioabile et corruptibile sit materia etemi
Intellectus possibilis intelligit formas materiales et abstractas.
Quorum differentie sunt eedem ipsa sunt eadem
Illud quod existit in anima est forma tantum et non matria.
Imaginationes sunt de genere rerum sensibilium
Si motor est vnus mobile erit vnum.
Intellectus non mouet sine voluntate.
⁋ Lactantius libro vii. caua. xxii.
Plato ex hoc putauit animas esse immortales quod
in pueris mobilia sunt ingenia et ad discendum facilia ita vt solum reminisci
videantur. in qui vir iste poetis ineptissime credidit
⁋ Seuumqutur auto. Aristo. de sensu et sensato
Naturalis phi est sanitatem et infirmitatem prima principia inuenire
Naturalis sumit considerationem suam ab eis que sunt de conm¬
sideratione medicine. sed medicus incipit ex his de considera¬
tione naturalis. vn vbidesinit naturalis ibi incipit medicos. hinc medici apr
(pellantur physici.
Necesse est animal inquantum animal habere sensum
Auditus magnam partem ad intelligendam prudentiam confert.
dermo audibilis existens est causa discipliue no per se sed per accidens
id est inquantum significat aliquid.
Uisus multas nobis rerum differentias demonstrat
Ois surdus a natiuitate est mutus et non econuerso et hoc tenet domins Alber.
ecus a natiuitate naturaliter est sapientior surdo et muto a natiuitate.
Unumquodque nomen symbolum est sui significati
Uisus attribuitur aque ratione qua est perspicua. et ideo potest reci
pere species coloris.
Uisiua vtus non est in extremitate oculi sita. sed infra oculum circa cerebrum
Odor est fumalis euaporatio id est fit ex fumali euaporatione
Cerebrum est pars frigidior et humidior omnibus partibus corporis
Cor est oppositum cercbro et est calidissima pars corporis
Color est extremitas perspicui in corpore terminato.
Manifestius est nobis genus saporum quam odorum
Odoratum nos habemus peiorem multis animalibus
Tactum vero certiorem respectu omnium animalium.
Ignis non agit neque patitur ratioe qua ignis sed ratione quae calidus. vnde a forma
substantiali non egreditur aliquo operatio nisi mediante forma accidentali.
Omnia que nutriuntur dulci nutriuntur id est comedendo dulcia.
Dulcis sapor et amarus sunt sapores extremi ex quibus commiscentur alii sa¬
pores. sicut ab albo et nigro alii eolores
Odor est passio enchimi ab humido facta odoratus alteratiua de ponia
(ad actum
Duplex et odorabile vnum quod confert ad nutrimentum. aliud quod non confert
ad nutrimentum. sed tantum ad contortationem cerebri
Esurientibus sapores et odores sunt delectabiles. sed plenis et nihil agen¬
tibus nec odores nec sapores sunt delectabiles.
fumositas cibi ad cerebrum veniens infrigidata propter locum eius. facit homnin
reuma
Solus homo sentit et delectatur in odoribus si orum
Odorabile inquantum odorabile non confert ad nutrimentum sed bene ad sani¬
(tatem
Fumus carbonum facit hominibus grauamen capitis
Simplex elementum non nutrit sed oportet oem cibum compositum esse et mixtum
(ex elementis.
Intellectus noster nihil intelligit sine sensu
Superabundantes et minime partes corporis seperate a toto resoluuntur in
cotinens vt minus sapor amarus infusus in alium resoluitur
Illuminatio fit subito et non successiue
Unus sonus nuero non potest pruenire ad aures plurium. sed vnus in specie.
Motus maiores expellunt minores.
Operatio non est sine virtute Opinio non est siue veritate.
Unius rei non est nisi solus vnus motus in vno tempore.
Contrariorum contrarii sunt motus
⁋ Ioannes de
Quia non eque aperte a propetatibus istituuntur ad
ycandum nomnina. nec equaliter pronunciantur Inde. fit quod nec equaliter persua
deant. nec audientem eque efficaciter afficiant
⁋ Commen
Uisus obscuratur in locis frigidis vbi fuerit nit vivelrsa aque multa
Palpebre posite sunt in oculis hominum ad praeseruationem eorum a rebs
extrinsecis sicut vagina gladiis
Instrumentum auditus est aer positus in auribus
Instrumentum odoratus est aer positus in naso
Color causatur ex commixtione corporis lucidi cum diaphono.
Color albs et niger sunt extremi colores.
Lux est perfectio corporis diaphoni interminati. est enim in superfi¬
cie diaphoni terminati
ignis non lucet per se. sed natura ignis lucet cum adunatur cum aliquo alio cor¬
(pore
Anima bestialis exns in animalibus non impedit actiones nature
Artifex secundum posse suum intendit se assimulare nature
Forme sensibilium extra animam habent esse corporale omninor sed in anima habent esse
spirituale omnino. in medio autem habent medium inter corporale et spumale
Disciplina non redditur nisi perloquelam
Loquela non redditur nisi per auditum
intelligere quid verba significent non est ipsius auditus sed intellectus. vtrum est quod
monstrat naturalis
verbam significant ad placitum
⁋ Alber.
Bratissimi medici incipiunt suam considerationem ab his que de
Medicina habet commicationem cum scientia naturali eo quod principia sua ab ea ac¬
cipit et est sub ipsa
Sensatio dicitur passio quia cum passione fit.
Omnes sensus in animali sunt causa salutis animalis.
Librum de plant non fecit Aristo. sed discipulus eius
Non est idem sensibile et esse sensibile
⁋ Aurum non putrescit Arist.
Homines boni olfactus comuniter sunt fatui. quia cerebrum habent ci
tra debitam quantitatem paruum.
Sanguis in angustis venis circa cerebrum existens subtilis est et pu¬
rus et de facili passibilis propter quod indiget extrinseco adiutorio ad su
arum partium frigiditatem temperandam.
⁋ Autorita. li de memoria et reminiscentia
(turotem
Emoria. nec est praesentium nec futurorum sed tantum praeteritorum
Unde sensus est praesentium. memoria praeteritorum. spes vero velrsa opinio fu
Memoria est alicuius apprehensi sensus vel intellectus iterata resumptio
Intellectus noster non intelligit sine continuo et tempore.
Species vel similitudo rei cosiderata secundum se existens in anima est ima¬
ginabilis et intelligibilis. sed considerata vt est alicuius similitudo
quod prius fuit sensatum vel intellectum. sic est memorabilis.
Meditationes memoriam saluant.
Meditari est aliquid considerare multotiens non secundum se sed secundum imaginem alicuius
Reminiscentia differt a memoria. quia reminiscentia tantum est in homnibus sed
memoria etiam est in animalibus Reminiscentia non est memoria. sed sequitur
memoriam. quia procedit ab aliquo retento in memoria.
Omnis reminiscentia vel fit a re ipsa vel sibi simili vta contrario
Que ordinem habent bene reminiscibilia sunt.
Quidam semel videntes magis memorantur quam alii multotiens videntes.
Quidam nolentes reminisci non possunt dimittere reminiscentiam sicut
melancholici. quia phantasmata maxime mouent eos contra velle eorum
Pueri et multum senes immemores sunt propter nimium motum acciden
talem in corporibus eorum
⁋ Commenta.
Quattuor sunt vortutes animae sensitiue interiores scilicet sen¬
sus communis. imaginatio siue phantasia. estimatiua quae in homnibus dicitur cogita¬
tiua et memoria Imaginatio est in interiori parte cerebri. estimatiua
in media. memoria vero in posteriori parte.
⁋ Thomas brabanti.
ingenium per humiditatem viget. memoria per siccitatem
⁋ Sequuntur autori. libri de somno et vigilia.
Uius est potentia eius est actus
Necesse est omne quod vigilat etiam dormire
Somnus est quasi ligamentum omnim sensuum. vigilia vero solutio eorum
Somnus est requies quidam quae data est animalibus propter salutem eorum.
Omnia animalia sanguinem habentia habent cor
Cor est principium sensus et motus in animalibus
Nutrimentum vltimum in omnibus sanguinem habentibus est sanguinis materia
Loca sanguinis sunt vene Cor est principium venarum
domnus causatur ex euaporatione cibi quae ascendit ad cerebrum et infrigida
ta discendit et faeit somnum. vn post cibum fortem sunt somni validi.
Somnus assimilatur epilentie id est morbus caduco
Uinum bibere non conuenit pueris nec nutricibus eorum
Omnium eorum que sunt in corpore frigidissimum est cerebrum
In somno fit propulsio caloris ad interiora animalis
(In supiora et exteriora membra in somno sentfrigida. et interiora suntcalida
Animalia magis nutriuntur et angentur in somnis quam vigiliis
Abeuntibus sensibilibus remanent species eorum in organo sentiendi
Aliquando apparent nobis ctempore quietis somnialis vel conformis
alienationis )syncere intelligentie
Uisus non solum patitur a visibili sed etiam agit. hoc verum est per accidens scilicet rati
one vaporis in videndo ab oculo exeutis.
In speculis valde puris si mulieres menstruose inspiciant in superficie
speculi fit quasi nubes sanguinea. et si nouum est speculum non facile est
abstergere maculam huiusmodi. si vero vetus facile
Purum subito demonstrat quicquid acceperat
Delectatio maior expellit minorem
Pueri non habent somnia propter nimium motum qui est in eis.
Principia omnia sunt parua. vnie et principia egritudinis sunt prua.
Oneda somnia sunt signa futurorum. quidam cause. quaedam accidentia sunt illorum
Multa preuisa et confilia que fieri expediebat obmittuntur propter
nobiliores inchoationes
Noctes silentiores sunt quam dies.
Aer noctis magis est quietus quam diei.
Melancholici maxime somniant.
Notorum notiores sunt motus
Noti de seinuicem maxime sunt solliciti.
Non omne quod futurum est de necessitate fit
⁋ Commenta.
Somnus fit propter recessum calors naturalis in con¬
tractionem eiusdem ad cor
Nullus homo est qui non vidit somnium quod non annunciauit sibi aliquid futuri
famosum secundum rationem non est falsum
Uulgus dicit. quod somnia fiunt ab angelis. diuinationes siue vexationes a de¬
(monibus prophentie a deo
Bentes diuersificantur duobus modis
vno modo naturaliter secundum vertutes earum et secundum entia eis propria in suis regi
onibus Scono secundum leges secundum quas receperunt fidem a natiuitate. scile. de
primo principio et de angelis et de resurrectione.
Homo debet esse medius ad somnum et vigiliam non declinando ad altemrum
⁋ Albertus
Frequenter decipiuntur Astrologus Augur Interpres vt
nonum et omnis diuinans Et omne fere tale genus hominum deceptionibus gaudet
et parum litterati existentes putant necessarium esse quod est contingens. quod cum
pronuciatum fuerit. et non euenerit. faciunt scientias vilescere in conspectu
hominum. sunt enim extra rationem eorum diuinationes fundate
⁋ Autorita. libro de logitudine et breuitate vite.
⁋S Entes que sunt in calidis subaudi temperatis) regionibus sunt
longioris vite quam que sunt in frigidis.
Corruptis animalibus corrumpuntur scientie et sanitates quanoe in eis sunt. ve
rum est quod scientie corrumpuntur secundum hunc modum intelligendi quo in¬
sunt nobis pro statu huius vite.
Quicquid corrumpitur a suo contrario corrumpitur.
Id quod in se est corrumptibile in nullo alio loco est incorruptibile
Impossibile est habenti materiam non existere contrarium.
Minor fatma consumitur a maiori per accdens. quia alimentum quod illa
consumit multo tempore. hoc multa famma consumit paruo tempore
Locus continens rem. vel operatur ad gen erationem velis ad conseruatio
nem rei. vel contraria rei operatur.
Inter animalia longissime vite sunt ceruus et coruus
Uita animalis fit per calidum et humidum.
Senectus frigida est et sicca
Animalia multum coeuntia multum senescunt. quia sperma quod est superfiuum
nutrimenti emissum exiccat. et propter hoc mulus logioris est vite quam
asinus vel equus ex quibus gene ratur. quia ipe non geuerat.
Masculi si coitum non faciunt naturaliter sunt logioris vite quam fe
melle. quia masculus calidior est quam femella. sed si masculi multum co¬
eant breuioris sunt vite femellis.
Cabor exiccat et senectutem inducit.
Unde multum laborantes magis senescunt
⁋ Commentator.
Complexio iuuenum est calida et humida. se
num vero est frigida et sicca
Castrati plus viuunt quam non castratim propter paucitatem coitus.
Propter paucitatem coitus viuitlplus mulus quam equus vel asinus
et femelle quam masculi.
Qui habitant in regionibus calidis et humidis logioris sunt vite per
accidens propter paucitatem putrefactionis.
⁋ Sequuntur autori. libri de senectutem et iuuentute
Oum primo fit in animali vnde cor primum est viuens et
vltimum moriens
Principium sensus est in corde.
Locus medius est locns principalis.
Natura semper ex possibilibus facit quod optimum est
Cor est principium caloris naturalis et vite animalis. Unde destru¬
cto cordis calore destruitur et animali.
Vita conseruatur per calidum Ieiunia calefactoria sitim faciunt.
⁋ Autoritates libro de respiratione et inspiratione
Uecumque animalia habent pulmonem illa respirant
isces non respirant ad aeris attractionem. sed refrigerium
cordis fit piscis ab aqua quam recipiunt per brancias
t Idem est principium sanguinis et venarum. scilicet cor
Respiratio fit in animali ad refrigerandum cor et loca vicina cordi. vnde
que magis calida sunt magis indigent respiratione
Unum organum tantum est necessarium ad vnum opus
Naturam nihil videmus facere frustra
Nomo habet pulmonem multum sanguineum et calidum.
Unumquodque maxime canseruatur loco et tempore sibi conna¬
rali. atuero in contrario corrumpitur.
⁋ Sequuntur auto. libro de vita et morte Aristo.
Ous et vita sunt comunia omnibus animalibus
Mors senum est sine dolore et tristicia. quia nullo dolore elis
po contingente moriuntur. et hocin compratione ad iuuenes quirum mors est
(acerba
Uita est mansio anime in corpore
Animalia respirantia sustocantur vel moriuntur in humido
Sanguis praius fit in corde. quia nondum distinctis venis. sed solo corde
generato videtur animal habere sanguinem
Cor semper mouetur et vene semper mouentur. quia omens vene sunt a corde
Aeris ingressus in pectus animalis vocatur inspiratio. exitus autem respiratio.
Calor cordis humidi quae est in ipso tumescere faciens et ebulire. facit pul
sum cordis
Pulmo habet se circa cor. sicut follis
Autoritates libri de motibus animalium
OMnis motus requirit aliquod fixum circa quod fiat
Uirtutes sensibiles non sunt passibiles ad inuicem secundum quod
earum excessus patiuntur ad inuicem
Illud quod secundum se est simplex et immobile a nullopotest moueri.
vne dicit Momerus Si oens dum oensque dee laborarent multum iouem summum
non mouerent de celo in terram. Mouens est prius moto. et generans gene
rato. sed nihil est prius seipo. era nihil seipsum mouet et generat
Appetibile est primum mouens in animali. et est mouens non motum. sed ap
petitus non mouent et est motum
Quecumque non ratiotinantis operantur velociter operantur
Principium motus in animali est in corde
Motus cordis est voluntarius
⁋ Estimandum est animal constare quemadmodum ciuitatem bene legibus rectam atque
munitam. quia in ciuitate quando semel stabilitus est ordo non oportet eius principen in
tereem singulis operationibus ciuitatem. sic nec nece est animam existere in qulibet parte
corporis. sed vno principio tantum scilicet in corde tantum et hoc est verum quantum ad ponam mo
⁋ Thomas Brabatinus
Ab epate vena discendit ad renes. quae Ctiuam
rem apprehensam et a corde amata ab epate traducit ad reues in quibus amo
ris concupiscentia ignitur. sicque accensis renibus ardor multiplicatur ad vsque
vgam In quique fluxum ad renes vniversater discendente sanguis qper quem apprhensiua
vtus amoris in venis ministratu occultius semen elicit per meatum.
⁋ Moses egyptius Monstrum in corpore est monstrum in anima et moribus
⁋ Sequuntur autori. super pri libro de animalibus
Uenadmodum pluma est in auibus sic squama in piscibus
Omnia animalia quae gignunt sibi similia habent oculos praeter talpam quae
est praeuata oculis. quod patet quia oino non videt. sed si quis abscin
t dit coreum quod est supra loca oculorum eius subtiliter inuenit
loco oculorum eius. ex quo patet naturam in nullo deficere
Mobilissimum et altissimum apud nos notius et magis fixum animal est homo
dicut omnia metalla et omnia frusta auri et argenti ad aurum mundissimum ma
nifestantur. ita dispoationes omnim animalium manifestantur cum ad hominem comparantur.
Partes corporis in homine sunt create e posite secundum creationem ex typo
totius mundiaror
Umbilicus est radix ventris
In cerebro omino non est sanguis neque vena
Non nominatur facies in aliquo animali preter quam in homine
Frons paruam significat bonitatem motus
Frons lata significat prauitatem discretionis
Frons rotundam significat iracundiam.
Omne animal habens aures habet eas mobiles praeter hominem
Aures multum peminentes et magne. stoliditatem et garrulitatem sfencantur.
Sternutatio secundum quod fingunt homines) est signum verificationis facti
autem dicti illius temporis.
Nasus elephantis est magnus et fortis et vtitur eo loco manus in
accipiendo cibum et potum et alia quibus indiget
Oos leonis collo est continuum
Splen hominis est simile spleni porci.
Uenter. id est stomachus hominis est similis ventri canis
Extremitas virge virilis dicitur preputium.
ditus cordis est in medio pectoris in brutis. sed in homine declinat
modicum ad sinistram partem
⁋ Physici. In corpore humano generauit natura tot membra quot
dies sunt in anno
⁋ Sequuntur autorita. ii. libri de animalibus
Entes canum iuuenum sunt albi et acuti. senum vero obtusi et nigri
Masculi naturaliter sunt plurium dentium quam femelle
Dentes equorum senum albescunt.
Omne quadrupes generans sibi simile habet dentes
Homo in comparatione sui corporis habet paruum os
Non est naturaliter vtens manum dextra sicut sinistra.
dimea vtitur manibus sicut pedibus Ale auium sunt cis loco manuum
dimea mixte est nature conueniens in natura homnim et quadrupedium.
Cornua omnium animalium sunt vacua preter cornua cerui et vnicor
nis que sunt dura. et non est in eis concauitas
In mari est quidam piscis nauem tenens quaniam ipse probibet recedere nauem
potentia sua naturaliOmnes pisces audiunt.
Omne animal carens pulmone caret voce
Omnium animalium feie sunt gracilioris et acutiorum voce quam masculi praeter vaccam
Omne animal vocat suum comparem tempore coitus propria voce. et hoc fa
cit specialiter rana
Nociferatio auium est magis tempore coitus.
Sallinus siue galtus vociferat post prelium et victoriam
Omne animal quod facit oua habet ea in matrice et non in ventre. quia si haberet
in ventre digererentur sicut cybus Ex quo habtur quod Quicquid peros
intrat. in stomacho digeritur.
⁋ Sequuntur autori. tertii libro de animalibus
S post abscissionem non crescit neque solidatur.
Ossa leonum ita dura sunt quod si collidantur reddunt ignem
Proprium homnis est canescere in senectute.
I In castratis pubes non harbescit.
Lac animalium habeutium multas mamillas non conuenit ad caseum
Omne animal multi sanguinis est multi seminis
Omne corpus sanguineum cito putrescit.
Testiculi et matrices sunt organa principalia ad generationem
Mulieres habentes matrices densas et duras non concipiunt
Homo inter animalia est multi seminis.
Lac ouis capree vacce multum conuenit caseo
Lac nigrarum mulierum est melius et purius lacte albarum mulierum
Coagulum leporis valet contra fluxum ventris.
Nullum animali mutat cornua nisi ceruus
Animal diuersorum colorum est diuersi coloris in corio
Balline multum ouantes cito moriuntur.
Qua loga acutiorum capitum producunt mares. oua vero rotumda et obtusa
(feias
Demelle non inueniuntur in ouis in quibus sunt duo vitelli
Masculus columbe cubat oua per diem. femina vero per noctem.
Non sunt animalia vnius speciei que se naturaliter comedunt
In omnibus animalibus est appetitus coitus et delectatio
Omne quadrupes desiderat coitum magis in vere.
Bonum est vt parentes corrigant ociosos filios. ideo rectores apum
ociosas a se euciunt
Omines pisces a principio pregnati sunt boni
Omnia animalia naturaliter appetunt delectationem.
In annis nubilibus mammille incipiunt crassari
Aries et capra vnius anni cocunt. sed debile est quod generant.
Canis et porcus octo mensium coeunt. sed debile est quod generant.
Canis viuit vsque ad. xiiii. annos. porcus vero ad xi.
Equus duorum vel trium annorum coit. sed debile est quod generat.
Equus est fortis a quaettuor annis vsque ad. xv. annos et coit vsque ad. xx.
annos. et viuit vsque ad. xx v annos. et hoc certis in locis.
⁋ Nota hic quidam incipiunt librum sextum: et verius. quia xix. sunt libri. Ari¬
stotelis de animalibus
Femina elephantis pregnata omnino non tangitur a masculo. post partum
vero quiescit post triduum
Mutatio vocis est signum motus ad coitum
Pedumcule generant lendes Musce vero generant vermes
olumbe ouat omni mense et pullificant si locus mansionis sue fuerit ca¬
lidus et cibus earum patus. aliquando non nisi in estate pullificant. et eorum pulli me
(iores sunt in vere
Nulli animali accidit menstruum sicut mulieribus
Item hic quidam incipiunt librum septimum.
⁋ Autori. quarti libri de animalibus Aristo.
Urtures non pariunt nisi in estate. quia in hyeme manent in ni¬
dis. vel iacent in cauernis arborum. vel transferunt se ad loca ca
lida. sicut hirumdines et ciconie
Pisces pluuiosis temporibus impinguantur
Pisces senes mali sunt ad saliendum
Cupus gulose comedit absque masticatione. et tantum vno die quod sufficit sibi
(per tres dies
Ursus quinquaginta diebus latet sine cibus
Uacce diligunt bibere aquam puram et claram. equi vero turbidam
Saliua homis ieiuni omnibus animalibus venenum habentibus est contraria.
Tempora pluuiosa nocent auibus sicca vero piscibus
⁋ Item hic quidam incipiunt librum octauum
⁋ Sequutur autori. quinti libri de animalibus
Pes in vere et autumno mellificant. sed mel vernale melius
est mundius et dulcius.
Natura dat vnicuique quod sibi conueniens est
Ceruus enscit cornua sua vbi graue est ea inuenire. Unde dicitur
in prouerbio Uade quo ceruus enicit cornua sua.
Ceruus eiectis cornibus timet lupos. et io de die latet. et de nocte vadit
(ad pascua.
Melius est mel ex cera noua quam ex cera veteri
Mel bonum simile est auro.
Cybus apum est mel tempore necessitatis
Uniuersaliter masculi sunt fortiores feminis. nisi in vrso et leopar¬
do Femine tantum citius in furorem concitantur
Mulier est maioris compassionis et pietatis quam vir. sed est maioris inuidie
et diligit lites ac malignior est et de facili decipitur
Nulla femina post pragnationem appetit coitum nisi mulier et equa
Causa masculi est digestio seminis. causa vero femine indigestio eiusdem
In coeuntibus voces mutantur
Drues rectores habent qui ceteris dormientibus excubant capite eleuato.
Mortuo delphyne multi de specie delphynum concurrunt et deferunt eum.
in profundum et sepeliunt eum cauentes ne a piscibus comedatur.
Apes habent regem qui non exit alueolum. nisi cum omnibus apibus et cum fatigatur
rex apum. volatum suo ipsum fert tota turba apum
⁋ Item hic quidam incipiunt librum nonum
⁋ Sequuntur auto. sexti libri de animalibus Aristo.
Generatio filiorum non est conueniens nisi postria lustra annorum id est xv an
(nos
Mares multum futuantes. id est coeuntes cito senescunt
Impregnatio accidit mulieribus naturaliter post menstruum. raro aliter
Femine post partum cito crescunt et cum boc fiunt vetule.
Mulieribus tempore primi coitus crescit dolor magnus.
Menstruum in mulieribus cessat post. xl. annos. in aliquibus autem manet
vsque ad quinquaginta annos.
⁋ Sequuntur autori. vii libro de animmalibus.
Mne quod habet causas easdem. habt eadem accidentia scilicet propria
Oculi quando respiciunt res albas et lucidas lachrymantur.
Mulier dolorosa et infirma si impregnatur fetum corrumpit.
Mulieres lactantes non menstruant vel modicum menstruant.
⁋ Autorita. octaui libri de animalibus Aristo.
E ratione boni autoris est semper iudicare sermones dicentis.
Debemus inspicere formas rerum et delectari in opifice qui fecit eas
Ex isto firmiter teneo Aristotelem sepenumero solere dei sapientie lau¬
des exoluere immortales. qui hanc pulcerrimam mundi fabricam rationem et or
dine gubernat sapientissimo Alioquin non diceret primo Topicorum.
si quispiam addubitaret an deum oporteat vereri. illum non indigere ratione. sed
pena. quasi diceret hoc per se manifestum esse
Magis concupiscimus scire aliquid modicum de rebus honorabilibus et al
tissimis. licet probabiliter illud tantum sciamus. quam scire multum de rebus per
certitudinem minus nobilibus et vilioribus.
In quolibet generatione rerum necesse est prius considerare comunia seorsum. et
postea proprium vniuscuiusque illius generis.
Natura est sicut motor ad complementum rerum.
Natura cuiuslibet rem est rei ad quam est praeparata.
Nullum ens naturaliter natum est ociose: vnde in omnibus anima
libus est res nobilis
Creatio corporis et membrorum est propter animam
⁋ Autori. noni libri de animalibus Aristo.
PRincipia elementorum sunt calidum. frigidum: humidum. et siccum
Calidum frigidum humidum et siccum sunt cause vite mortis. som
ni et vigilie. iuuentutis et senectutis. sanitatis et egritudinis.
Corpora dura quando calescunt magis calescunt quam corpora mollia vel humida
Ignis infrigidari non potest
Instrumentum sensus tactus est caro. dicit tamen postea quod instrumentum ta¬
ctus non est caro. sed aliquid infra carnem. vt supra dictum est in libro de anima
Principium sensus in animalibus est in corde.
Sensus tactus et gustus continui sunt in corde. tres vero residui sunt in capite.
Omne animal habens sanguinem habet cerebrum
Homo in sua compatione corporis habet maius cerebrum et capunt aliis animalibus.
Creatio cranei est propter custodiam cerebri
Creatio lingue est ad sermocinandum et ad gustandum humores
Medulla est superfluitas cibi et sanguinis ex quo cibantur ossa et spiri¬
tus animalium. et propter hoc est retenta inter ossa.
Animal multe pinguedinis cito senescit et parum generat.
Cerebrum est valde frigidum et magis omnibus membris et contrarium eius est calor
cordis. quia non potest esse aliquod membrum de aliquo complexione per se sine alterius contrari
etate. et ion imaginata est natura ponere cerebrum in opposito cordis.
⁋ Sequuntur autori. libro x. de animalibus Aristo.
Si possibile est esse vnam radicem melius est esse vnum principium quam multa.
Natura non facit nisi quod melius est et perfectius ex rebus possibilibus.
Calor naturalis regit corpus animalis. vt princeps regnum
Homo solum recipit titillationem. quia corium eius valde tenue est
Omne animali cornutum caret dentibus in superiori mandibula
Natura non dat membra vigori conuenientia nisi animalibus indigentibus il¬
lis. vt aquile vngues. cornua cernis. pedes leporibus
Femine ceruorum nec dentes superiores nec cornua habent.
Cornua sunt curua propter vigorem et iuuamen
Aues loco dentium habent rostrum.
Principium vitem et omnis motus et sensus est a corde
Uene transeunt per omnia membra corporis. sed non transeunt per ipsum cor
ergo principium venarum. Sanguis non venit ab alio loco quam corde. quia ip
sum est origo et fons sauguinis et est principium membrorum recipientium
sanguinem. In sanguinem habentibus est par sicut cor. non tamen epar est prin
cipium cordis totius nec sanguinis vel venarum. quia vene transeunt per ip¬
sum epar. ergo inde non oriuntur
Corsolum inter omnia membra interiora non potest pati dolorem.
Animal maioris cordis est naturaliter timidum sicut lepus. quia calor ta
lis animalis non potest totum cor suum naturaliter implere. et inde est de¬
bilius. vnde et accidit ei timor.
In nullo membro est sanguis extra venam praeterquam in corde.
In homine. cor declinat ad sinistram partem. cum in ceteris animmalibus
est in medio pectoris
Cor et cerebrum multa indigent custodia. quia in eis est principium vite
Cerebrum est membrum diuinum in quo est operatio sensus et intellectus
Epar est in animali ad coquendum et digerendum.
Pulmo est instrumentum anhelitus.
Pulmo est positus iuxta cor et est mollis. leuis. concauus. spogiosus et spumo
sus Et hoc ion vt in se recipiat aerem quae oe animal habens calidum sanguinem viuit.
Splen est quasi epar impurum
Splen est in animalibus accidetaliter et non de necitate. quia simile est superfiuitati
Dolor renum difficilis est homini a natura
Ren dexter minoris est pinguedinis quam sinister.
Ren dexter altior est sinistro
Aues non mingunt nec habent vesicam. quia parum bibunt. et quod super est transit in
Similiter nec pisces. quia quod superest transit in squamas. (plumas.
Sudor non fit nisi quando calefit corpus et aperiuntur pori venarum
⁋ Albertus
Aues adunca habentes rostra non bibunt. cetere vero bibunt
⁋ Autorita. xi. vel secundum aliquos. xiiii libro de animalibus
Odica alteratio in membro principali facit multam al¬
terationem in toto corpore.
In animalibus propter timorem accidit effusio ventris et vrine
Animalibus natantibus natura posuit corium inter di
gitos pedis. aliis vero non
Ale vespertilionum sunt membruales et sunt de corio et indistincte.
Auibus piscantibus collum est sicut arundo. id est longum
Delphines non habent fel.
Natura vtitur quibusdam superfiuis ad iuuamentum.
Carentia fellis est causa bone cholore.
Causa ventris est propter cibum vt digerat.
Manus non sunt vnum iustrumentum vel vnum organum. sed
multa. quia per eas homo plus potest habere quam per cetera
Uigor pollicis est equalis vigori omnium digitorum
Operatio manuum est recipe et accipe. pedum vero sustentare et fugere
Homo non habet caudam nec vllum animalium quod non habet
anchas. homo vero non habet anchas
Quadrupedia statim se erigunt homovero non propter pondus ca
pitis. quia homo est maior et ponderosior in superioribus.
Uirga virilis crescit et diminuitur absque lesione inter omnia aliamenbra.
⁋ Sequuntur auto. xii libro de animmalibus Aristo.
Ause vite in rebus sunt. finis. forma. materia. et efficiens.
Infinitum natura respuit
Homo qui pinguis est raro generat.
Sperma est supersiuum nutrimenti
S perma femine non est conueniens generationi.
Fetus non fit ex x ermixtione duorum spermatum. Unde etiam mulier im¬
pregnatur sine emissione spermatis et sine delectatione Unde mulier est comue
niens generationi secundum naturam menstrui. et secundum naturam spermatum quod ipsa emit
tit in coitu propter delectationem quod est humidum. non autem est vere sperma. vn
nec omnibus mulieribus concipientibus accidit esscere sperma. dperma non est ma
teria generati. sed est motor et forma. vn non potest dici quod sperma sit pars concepti
sicut non potest dici quod carpetarius sit pars materie lignee
Mas est secundum definitionem qui potest generare in alio
Femina vero que potest generare in se. vel potius quai generat ab alio.
Uir dat principium motus et formam generato. sed feia dat corpus et materiam
Castratorum corpus non solum offertur deo. sed etiam animus. et sic parum differt a
feia
Qnde abscinduntur testiculi castratis tunc contrahuntur vie sper¬
matis et proprie animal castratum non est aptum natum facere filium
⁋ Autoritates decimitertii libri de animalibus
PErfectius animal est quod naturaliter est maioris caliditatis et humiditatis
Anima nobilior est corpore. et animatum inanimato. viuum.
mortuo. et ens non ente.
Anima nutritiua est in concepto semine in potentia. sed non est in eo
actu simpliciter anima sensitiua. ergo impossibile est quod anima sensiti¬
ua et nutritiua nutriant nos ab extrinseco et tali modo
Solus intellectus est in nobis ab extrinseco. quia ipse solus est diui¬
nus. sed vegetatiuum et sensitiuum deintus veniunt
Cum sperma emittitur exit quidam spiritus vel ventus qui est virtus prin
cipalis anime sed non intellectiue. et est separatus a corpore.
Calor animalis et solis est in spermate et in qualibe t superfiuitate nature
Calor naturalis non est ignis nec igneus quia calor naturalis generat animalia.
(ignis consumit ea
Corpus animalis est ex femina. anima ex mare
Anima est substantia et forma substantialis corporis
Femina est mas occasionatus.
Cum homo fuerit multi coitus debilitatur eius visus
Caput creatur in generatione postcreationem cordis
Natura est rectificator siue rector.
Senus mutorum semper est scibile.
Possibile est quod mula impregnetur sed non generat. primum raro vi¬
sum est in tempore preterito
Embrio primo viuit vita plante. deinde vita. animalis. et postea vita
homnis. Et hoc intelligunt phi quantum ad operationes quae illic exercentur vel per
semen a patre decisum. aut ab anima matris. quo modo pomum viuit ab
a bore Alioquin absurdum esset dicere corpus nostrum primo informatum fu
isset anima plante. deinde anima bruti. et tertio anima hominis Corpus enim nostrum
non habet dispoatinem ad recipiendum aliarum specierum formas. Etiam frustra ficret.
illa animarum successio cum aliunde poterit embrio viuus saluari
Albertus
Aues vocem humanam imitantes libentius discunt de pueris quam ad
ultis. et exemplum ponit de praesitaco
⁋ Autori. decimiquirti libri de animalibus
QUantum natura diminuit in multitudine tantum augmentat.
in magnitudine
Ars encit superstuum a suo corpore. similer et natura.
Omne quod facit natura est secundum ordinem
Natura humida est conuenientior generationi quam aridi.
Primum quod generatur pre aliis membris est cor
Animal parui corporis et mlti coitus est multorum humorum. quia nutrimen¬
tum crescit in sperma
Arbores quae multum fructificant cito desiccantur. quia cibus eorum transit in semerm
Qua non conveniunt concepti sine semine maris
Qua auium duos habent colores scilicet album et rubeum vels consimilem.
Oua piscium vnum tantum.
Principium generationis proulli est ex albo oui. quia principium animae ex calido. ci¬
baunt est ex citrino id est ex vitello
Natura posuit auibus cibum in ouo scilicet vitellum quemadmodum animalibus lac
(in mammillis.
Generatio animalium ex sua specie est diuersa
Quod in animalibus magen est intelligentius magen habet sollicitudies circa filios
Non est consuetudinis quod mares sint solliciti circa filios sed femine.
⁋ Autotitates decimiquinti libri de animalibus
NAtura dat instrumentum et operationem simul. quia visus sine oculo
esse non potest. nec oculus fine visu
Sol facit estatem et hyemen omni anno
Spacia impregnationis et vite animalium sunt secundum reuolutionem lune
Uiri mltorum pilorum apod coxas in parte inferiori naturaliter sunt mlti coitus
Cibus non est nisi dulceet valde digestum
Quicquid modicum est cito digeritur.
Materia ex quao fit generatio est eadem cum materia ex quo cibatur generatio
Si homo habet simil membrum maris et mulieris vnum illorum est principale
Mulier super oens feminas diligit coitum valde.
In homnibus citius formantur mares in ventre quam mulieres. quia femina est
contraria mari naturaliter
Animalia magni corporis vnum generant filium tantum pauci vero corpo
ris multos. quia in magnis cibus trasit ad nutrimentum corporis. et io modi
cum spermatis manet in eis
Ex vno coitu spermatirantem mltum cum sperma diuiditur generantur multi filii
Menstruum mulieris magis accidit in diminutione lune. quia illi dies
sunt frigidiores aliis diebus mensis propter diminutionem lune
Femine debiliores sunt maribus quia frigidioris sunt nature
In animalibus generantibus multos filios plus accidit menstruositas
et maxime in maioribus
⁋ Autorita. libri decimisexti de animalibus
Mbrio in prima sua generatione viuit vita simili vite plante
Pili decaluati non redeunt. folia vero arborum et plume auium
I redeunt. quia caluicies est propter mutationem etatis et defectum hu
Mmidi radicalis quae irreuocabilis est. casus vero foliorum et plume
est propter mutationem temporum quorum reditus est circularis.
Homines tantum caluescunt et non cetera animalia. quia homo habet de cerebro
valde multum et humidum.
Homo tantum caluescit in anteriori parte capitem. quia illic est cerebrum valde multum.
Non fluunt folia de arboribus in quibus est humor pinguis. vt in hede¬
ra. taxo. palmis. lauro
In animalibus color pilorum est secundum colorem cutis in homine vero non. quia
quidam homines habent corium valde album. et nigros crines cuius tau¬
ia est. quia cutis homnis est valde tenuis respectu aliorum animalium. et ideo
non mutant materiam pilorum
Animalia comedentia dulces cibos diuersificantur in coloribus
Multa animalia in infirmitate mutant colorem et iaon coruus visus est albus et
(passer albus.
Digestio fit ex calore
Oculus eminens et extensus non bene videt a remotis. sed oculus profundus
bene videt remota. quia eius motus non diuiditur nec consumitur
Acumen et bonitas sensus distinguitur duobus modis vel in sentiendo re
mote vel distinguendo differentias astrorum.
Sonus videtur esse medium inter esse et non esse. inter viuere et non viuere
Puberes plus delectantur in coitum quam cetera etas et quantoplus assues¬
cunt tanto plus appetunt.
⁋ Thomas Brabantinus.
Est quodam genus canum quod fures odoratum
sentit et a ceteris homnibus odio discernit implacabili
⁋ Idem Ealciameta in pedibus ex pelle canis arteticam sanant.
⁋ Idem Calidum lac asininum confortat dentes si sumatur et dentes cum eo fricent
⁋ Autorita. libri de substantia orbis et lune.
⁋ Llud quod compositum est ex se compositum est ex duabus naturis scilicet reci¬
(piente motum et agente motum
In indiuiduis substantie du¬
s plex est transmutatio. Una est substantialis quae transmutat ea no
mine et definitione. quae transmutatio dicitur generatio vel corruptio
Alia est transmutatio accidentalis quae non transmutat ea nomine et definitione
sed tantum secundum dispositiones accidentales quae sunt quantitas. qualitas. et ciis.
Impossibile est vnum subiectum plures quam vnam formam habere. quod est con
tra illos quae volunt in hominem saluare tres animas
Materia substantiatur per posse et hoc est quod recipit omnes formas
Unde materia nihil est in actu. nec est etiam aliquam formam specificam in
sui natura includens. sed duntaxat est in potentia ad recipiendum omnes
formas ex ea educibiles
Forme naturales diuiduntur diuisione materie Ex quo habtur ma¬
teriam esse indiuiduationis principium
Diuisio scilicet sensibilis. non competit substantie nisi vt habeat quantitatem
Dimensiones interminate praecedunt formam in materia. sed dimensiones
terminate sequuntur formam in materia. quod est contra illos qui volunt causaliter
quantitatem contracurrere ad indiuiduationem. cum tantum sequatur eam
Omne quod aduenit enti in actu est accidens
Omne quod substat ium ratione substantis primi substat in ratione materie
Impossibile est formam esse sine materia et non econuerso.
Materia non recipit diuersas formas nisi quia prius recipit dimensio
nes interminatas.
Anima celi non coniungitur celi esse sed secundum operationem et motum. sicut
lutifigulus assistit rote.
In celestibus idem est efficiens motum et finis motus
Materia celi est aliquid existens in actu et non in potentia. et ideo di¬
gnius dicitur subiectum quam materia
Finis significat agens significatione necessaria sicut motus signifi¬
cat ipsum mouens.
Quicquid convenit celestibus et istis inferioribus hoc conuenit eis pure equi
uoce vel analogice secundum prius et posterius
Uirtus infinita est duplex scilicet infinita in vigore. et infinita in durati
one. vt deus qui vtroque modo est infinitus.
Uirtus mouens caelum est infinita in duratione. non autem in vigore.
⁋ Thomas Brabantinus Sanguis occise talpe si super caput homnis nu
datum pilis deliniatur. crines decaluatos redire facit.
⁋ Sequuntur outo. libri causarum Aristo. Et vt alii volunt
Proculi eius auditoris
OMnis causa primaria plus influit in causatum suum quam causa secundaria
Quicquid potest causa scundua potest et causa prima nobiliori et altiori tntum modo
Quicquid est causa cause etiam est causa causati.
Omnis anima nobilis habet tres operationes. quia in ea est operatio animal intellectualis et di
(uina.
Prima causa est superior causa omnim narratione
Cause secunde illuminantur a lumine prime cause
Intelligentia est substantia que non diuiditur
Omnis intelligentia fixa est essentia propter bonitatem puram que est cau
sa prima. vnde causa prima est pura bonitas.
Prima causa non habet hyliatiu id est aliquid materiale. sed omnis intelligentia et
anima habt hyliatin id est aliquid per modum potentie.
Omnis intelligentia est plena formis. id est spenbus intelligibilibus
Quanto aliquid est propinquius prime cause tanto est simplicius.
Omnis virgis vnita fortior est seipsa dispsa.
Causa prima regit oes res creatas praeter hoc quod commiscetur cum eis
Causa prima influit bonitatem suam rebus vno influxum. sed res non recipi
unt illam bonitate equaliter. sed secundum capacitatem nature
Causa prima est diues per seipsam.
Causa prima est super ome nomen quod nominari potest.
Omnis intelligentia diuina facir res per hoc quod est intelligentia. et regit
eas per hoc quod ipsa est diuina. vt habemus quod regere est dininum.
Animam rationalis creatur in horionte eternitatis et temporis.
Causa prima existit in omnibus rebus secundum dispositionem vna. sed omnia non consistunt
in prima causa secundum dispoaitionem vnam. sed secundum multas.
Anquam ad philosophiam moralem quam phorum Rex diligentissime. immo quantum in
genium tulit in hoc mortali carcere hospitatum. describit fiat aggressus. non
tabit lector Aristotelem in ea trifariam explicasse felicitatem Primam et vita
ti consonam posuit consistere in speculatione primi obiecti et cognitione vltimi
Pappetibii. quod est prima omnim rerum causa id est deus quae felicitate (inquit. x. Ethicorum)
non sic viuit homo vt homo. sed vt diuinum in eo exiis. Uult praeterea quod hanc ne
mo perfecte potest comprehendere in statu huius vite At ea habita satiatur oe sciendi
desiderium Et istuod apparet conforme Oraculo christi apuod Ioanne capr. xos. ex
arato. vbi legimus quod hec est vita eterna vt coguoscamus te deum etc. Alia
ponitur felicitas humana. politica seu ciuilis. cuius effectus est congruenter nature
viuere Et hanc Stoici in sua academia praedicabant Postea aut Cicero
et Seneca in sua phia vehemeter extulerunt. Putantes habitem vite ne
cessariis virtute propter se fore exquirendam eiusque primium honorem Ratio ei quaere
ad id mouebat erat. quaoniam incertum fuit apro eos an anima rationalis immortali
tatem esset habitura. quamquam super eo negocio legatur disputatum. Minc asserue
runt terribilissimum omnim terribilium esse mortem. eo quod mortuis non videretur
accidere neque bonum neque malum. moderabant tantm hanc passionem quantum pote
rant ipsa fortitudie Tertio excogitatum fuit genus felicitatus quae homo pos hanc e
vitam in posteritatum viuit memoria et hoc per egregia facinora aut inuctum
insigne. alia ve opora et monumenta praeclara sub hac luce confecta. Sic qui¬
dem mlti reges et Qratores Mistorici Poete Pictores Statuarii. et
id genus homnim curabant felicitati Itaque Uirgilius in sua Eneide Miso
et Eurialo sibique eternitatem pollicitus est. et Ouidius sua metamorpho
si gioriatur se immortalitate assequutum. Et hoc qui templum incendit Diane. alii
que inumeri Primam Aristoteles firmiter tenuit quemadmodum ex va¬
ruis librorum eius passibus quaesque phice doctus compire poterit Mos tres felici
tandi modos Aristoteles sic commiscet. inuicenque contrectat vt non facile
(etiam ab eruditem quandoque prehis bene intelligatur de qua certum sub capitulis
felicitate loquatur. Prima est nobis necessario exoprandam. Secuoda pro
tranquillo vite statum homnibus opportuna. Et tertia ad magnifica con
ficienda generosum stimulat animum
OMnia bonum appetunt
Cognitio finis vtilis est in arte et ha
bet sesicut signum lagite.
Unusquisque quod cognoscit bene iudicat.
Nihil differt etate puer et moribus puerilis.
Bonum quanto comunius tanto diuinius.
Conscii proprie ignorantie ammirantur omnes
Sermones inquirendi sunt secundum materiam de qua sunt.
In infortuniis virtus refulget.
Duobus existentibus amicis sanctum est pehonorare veritatem. Ex quo ha¬
betur multis praeconiis Aristotele a posteris celebrari debere qui nullo
medio reuocatus ad veritatem disquirendam citra cuiuscumque iniuriam
oens contendit vires et neruos quapropter in eum aliqui confingere (vt fabulato
res assolent non est hominis sane mentis sed quibus inuisa est scrutatio veri et boni.
Honor magis est in honorante quam in honorato
felicitas est operatio hominis secundum rationem siue potentiam perfectissimam et optimam
vtutem in vita perfecta. quam tantum in hac vita non possumus perfecte comprehendere
Dicunt vna hirundo non facit ver. nec vna dies calida facit estate. sic nec
vna dies vls modicum tempus facit hominem felicem. nec vna vrtus hominem vertuolu
Principia maxime valent ad subsequentia
Principium plus est quam dimidium totius.
Bona anime maxime sunt bona Omnia vera vero consonant.
Unicuique delectabile est illud quod amat
Melior est vsus rei quam possessio
Impossibile: seitu est difffesle est indigentem operari politice bona
Non omnino felix esi c(felicitate inquam politica et ciuili) quie specie tur¬
pissimus est vel ignobilis et solitarius et sine prole.
Felix est sine vituperio sicut tetragonus
finem laudamus. sed ea que sunt ad finem honoramus.
Felix non differt a misero nisi per dimidium vite
Felicitas est primum vrtutis Mullus est bonus vls malus per somnum
Meliora sunt phantasmata studiosorum quam aliorum.
Ratio semper deprecatur ad optima
Ille male soluit qui falsitatem propositionum non ostendit
⁋ Sequuntur auto. secundui si. ethicorum.
actibus multum iteratis fit habitus.
Non parum refert sic vel sic a iuuentute assuesci. immo multum
In obscuris oportet vti apertis tessimonus.
Exercitium temperatum conseruat sanitatem
Comedere fortiter facit fortiter laborare.
Circa voluptates et tristicias est virtus moralis
Medicine fiunt per contrarium Circa difficilia semper est ars et vertus
Scire in moralibus parum prodest. operari vero multum
Tria sunt in anima. passiones. potentie. et habitus seu virtus
Passio non est vertus. quia secundum passionem nec laudamur nec vituperamur.
Uirtus non est potentia. quia potentes sumus per naturam.
Uirtus est habitus. qui habentem se perficit et opus eius laudabile reddit
Omnis virtus consistit in medio. scilicet inter defectum et excessum. non
in medio rei. sed quo ad nos
Uirtus certior est omi arte et meliorMalum est facile. bonum autem difficile
Non est facile attingere medium sed difficile
Cirtus est habitus electiuus in medietate consistens quo ad nos
declarata ratione. vt vtique sapiens determinabit
Operationes sunt circa singularia Difficile est aliquem esse bonum id est studiosum
Medium in omnibus rebus est laudabile.
Omnia autem vel rei vel virtuti consonant.
Quies est somnus. secundum quod dicitur tediosa est praua
⁋ Albertus
Uirtutes morales sunt forme queda. ab ipsam ratione cete¬
ris viribus impresse. vt in homine rectitudo maneat moralis
⁋ Sequuntur autoritates. iii libro ethico. Aristo.
VIolentum est cuius principium est extra non conferente vim passo.
Melius est mori quam facere contra bonum virtutis Ex quo dicto
facile perpenditur quam honestissime vite fuerit Aristoteles
Mtile est legistatoribus de his considerare vt statuant honores
bene agentibus et penas peccantibus
Ignorantia exculat peccatum.
Consilium non est de fine. sed de his que sunt ad finem
Quod primum est in intentione debet esse vltimum in executione
Homo est principium suarum operationum. Et ergo nequaquam fato regitur.
Bonum voluntarium est quod simpliciter est bonum
Bonus singula recte iudicat Mullus bonus est vel beatus nisi volens.
Nos sumus domini operationum nostrarum a principio vsque ad finem
Qualis vnusquisque est talis videtur sibi esse finis.
Terribilissimum omnium terribilium est mors.
Fortitudo est aggressio terribilium vbi mors imminet propter bonum saluan¬
(dum
Milites primo fugiunt. ciues vero permanentes sunt et moriuntur.
In repentinis cognoscitur habitus
Desiderium pueri oportet esse secundum preceptum doctoris.
In naturalibus desideriis pauci peccant
⁋ Schotus
A voluntate prima est ratio bonitatis moralis
⁋ Sequuntur auto. iiii. et hicorum Aristor
Aus et gratiarum actio debetur danti et non accipienti
Mator virtus est bona operari quam turpia non operari.
Uirtuosus bene vtitur quibuscuque Dare et non accipere est liberalitas
Pulchritudo semper est in magno corpore. vnde parum formosi di
ci possunt. non autem puleri
Maximum bonorum exteriorum est honor.
Prauus honore non est dignius Honor est primium virtutis
Solus bonus est honorandus secundum virtutem
Virtuti perfecte non fit honor dignus
Non irasci in quibus oportet insipientis est Et ergoStonci homi
nem constituentes truncum aberrant. Nec Cicero in primo libro
officiorum Aristotelem intellexit
Iniuriam sustinere et seruilem siue familiarem decipere. seruile est
Decipere est seruile malum Malum seipsum destruit
Malum si integrum fuerit importabile erit.
Qualis vnuiquisque est talia dicit: talia vperatur. et taliter viuit. Sic
poete et Astrologi in quibus lux veritatis sepeliri solet poetice et astro
logice loquuntur et degunt
Omne mendacium est fugiendum Uerum bonum est laudabile
Uerax laudandus est. medax autem vituperandus
Nactator maxime est vituperandus. vt prisci poetem et oratores
Uerecundia est timor ingloriationis
Requies et ludus in vita videntur esse necessaria.
Uerecundia non couenit omni etati sed iuuenili. vnde inuuenes ve¬
recundos laudamus. senem autem verecundum vituperamus. quia seuex
cauebit id de quo verecundabitur.
⁋ Sequuntur autori. quinti libri ethicorum
vr I vnum oppositorum dicitur multis modis. et reliquum
Que simpliciter sunt bona homnibus pro his orat et illa querunt.
Preclarissima virtutum est iusticia. scilicet egitima. vnde prouer¬
lbio dicitur neque hesperus neque luciferita mirabilis sicut iusticia
Principatus virum ostendet.
Pessumus est ille qui non solum vtitur malicia ad se sed etiam ad alios
Optimus est ille qui non solum vtitur bonitate id est vertute ad se sed etiam ad alios.
Duplex est iusticia scilicet totalis et partialis. Partialis est duplex scilicet commuta¬
tiua et distributiua Commutatiua est duplex scilicet voluntaria et non vo
luntaria. Non voluntaria est duplex iliest occulta et manifesta. occulta
vt furtum adulterium. manifesta vt vincula et verbera
Minus malum est magis elegibile maiori malo
Ubicunque reperitur magis et minus ibi reperitur medium et equale.
Tanta est difficultas scire quanta est medicum esse.
Oportet illi qui bene fecit. famulari.
Deuarius est mensura omnim rerum. quia est fideiussor noster in omni ad
itersitate vel necessitate pro qualibet rem qua indigemus.
Primum institutum debet custodiri Princeps debet custodire iustum.
Duplex est ius scilicet naturale et legale. Naturale et quod apud omes habet
eandem potentiam. Legale autem institutum est a lege
Sacrificare diis. id est deo et suis simpliciter est naturale. sed sacrificare
hoc vel illud isti vel illi est ad placitum
Tex probibet seiplum interficere
Nullus proprie potest sibiipsi iniuriam facere.
⁋ Sequuntur autori. sexti libri ethicorum Aristo.
On sufficit ad scientiam alicuius quod sciatur in vniuersali et con
per fuse. sed oportet scire determinate et distincte
Omnis cognitio fit secundum similitudinem
Consilium debet esse de his que possunt se aliter habere.
Consilium non debet esse de praeteritis sed de futuris. quia quod factum est non potest esse non
factum. vnem dicit Agaton. genitum facere non genitu hoc solo prauatur deus.
Nerum bonum est intellectus.
Quique sunt in anima quibus verum ditu scilicet ars. scientia. sapientia. intellectus et prudentia
Scientia est de his quod non praesent se aliter habre. id est de eternis.
Omnis doctrina est ex praecognitis vel est de precognitis.
Ars est recta ratio rerum factibilium
Prudentia est recta ratio rerum agibilium.
Sapientia est cognitio rerum diuinarum habens capunt inter oens alias scientias.
Sapientia est certissima omnium aliarum scientiarum.
Iuuenes non possunt esse prudentes. quia prudentia prerequirit expe¬
rientiam que indiget tempore
Multitudo temporis facit experientiam.
Ad principia non est ratio
Consilia ra oportet operari velociter. consiliari autem tarde
Impossibile est prudentem. id est sapiente non esse bonum.
Habens vnam virtutem habet oens virtutes. quia concatenate sunt in prudentia
⁋ Autoritates septimi libri ethicorum Aristo.
Icut bestie nec malicia nec virtus attribuitur proprie sic nec deo
sed deo honorabilius aliquid virtute. bestie vero aliquod ge
ua nus malicie. scilicet hestialitatis.
n Momines dicuntur fieri din id est diuini propter vrtutum excellentias
Homo prauus deterior est bestia.
Difficile est resistere consuetudini. quae assimilatur nature. facilius tamen est
transmutare consuetudinem quam naturam.
Consuetudo est altera natura Bonitas complexionis detestatur vicium.
Fama quam onens famant non omino deperditur
Non solum oportet verum dicere. sed causam falsitatis assignare
Delectationi intellectuali non est admixta tristicia.
Operationes bestie praue sunt ex natura. sed operationes prauorum homnim sunt ex
(onsuetudine
Homo semper indiget aliquo delectatione quasi quadam recrea
tione propter multos labores qui sibi occurrunt
Maior est delectatio in quiete quam in motu
Deus semper simplici et vna gaudet delectatione.
felicitatem suprexcellens impedit fortuna. Ex quo habetur Aristotilem in rebus
fortuitis non constituisse felicitatem.
⁋
Aristotiles. quamuis naturas fidei. spei
et charitatur cognouisset. eas tantum non iter vrtutes humanas sed heroicas
collocasset. Ponit em vertutem heroica. id est diuina vrtute huana loge ho
norabiliorem et hoc propter excellentiam eius super modum homnim comunem.
⁋ Albertus refert de Auerroe. quod solitus erat dicere.
Paucis venerandis
viris exceptishomines bestialem agunt vitam
⁋ Autorita. octaui libri ethicorum Aristo.
Ullus eligere debet viuere sine amicis habens reliqua bona. Unde
Nomen amicicie barbara corda mouet
Quanto maior est fortuna tanto minus est secura.
Duo simul venientes ad intelligere et agere sunt potiores quam vnus
In infortuniis refugiendum est ad amicos.
Omnis homo omnium hominum naturaliter est amicus Et ergo homo natu
re obediens homini no potest obesse.
Generantis ad generatum naturaliter est amicicia.
Homines eiusdem gentis naturaliter plus sunt amici quam alii. De quo
Hieronymus super hieremiam
Naturale est vt quis genitale diligat solum.
et nil habeat dulcius patria. Ideo sue patrie consuetudinem et sui ma
gistri opinionem si iuste fuerit) defendit Quod stolidi quaedam non aduertunt
Simile diligit sibi simile. vtrum est per se et non per accidens.
Amicicia est beniuolentia mutua in qua non est latens passio.
Tripliciter fit amicicia scilicet propter bonum vtile. bonum delectabile et propter
bonum honestum. Amicicia propter bonum vtile maxime videtur in senibus esse
quia tales non curant delectabile. sed tantum vtile. Amicicia propter bonum dele
ctabile iuuenum est. Amicicia propter bonum permanens est stabilis
Nulli seinuicem cognoscunt nisi mensuram salis simul consumant.
Sola amicicia bonorum honestorum est intransmutabilis.
Non est facile alicui credere de amico qui multo tempore probatus est ab
ipo et nunquam sibi iniuste fecit.
Loci distantia non separat amiciciam sed operationem.
Natura maxime triste fugit et appetit delectabile
Mutua colloquia sunt factiua amicicie
Perfecta amicicia non est nisi ad vnum. quia quod est superabundans et perfe¬
ctum non potest fieri ad plures nisi ad vnum.
Unusquisque sibupsi maxime vult bonum.
Amicorum omnia sunt comunia. Pessimum est contrarium optimo
Regnum est optima politia Malus rex tyrannus dicitur
Rex debet se habere ad suos subditos sicut pastor ad oues
Pater tria beneficia dat. est enim cauisa essendi generando et causa disci
pline informando. et causa nutriendi educado
In quibus nihil est comomun in his nec est iusticia nec amicicia
Seruus est organum animatum
Domini ad seruu non est amicicia. secundum quod seruus est sibi dissimilis.
Parentes plus amant filios suos quam ecouerso. quia magis sciunt paren¬
tes quod nati sunt ex eis quam filii.
Matres plus diligunt pueros quam patres. quia certiores sunt de eis. et
plures labores habent circa eos
Maioribus datur honor. minoribus vero et indigentibus lucrum. quia ho
nor est retributio virtutis et beneficii.
Luerum est auxilium indigentis
Retributio debet esse possibilis non condigna. vt patet de deo. et parentibus
quibus non possumus equale reddere. hoc verbum notet quisque
Pater potest abnegare filio et non econuerso
⁋ Lactantius
In epicurum vanitas omnis ex lcucippi fonte profluxit
In sapiente non cadit mendacium
Naturale est bono ad alterius praectantum moueri et incitari
⁋ Sequuntur auto. ix. ethicorum Aristo.
Co parentibus et magistris non redditur equiualens
Magis est mutuum dare cui quaes debet quam amicis dare
uoed Amicis existentibus propter bonum vtile et delectabile. illis ces
santibus cessat. et amicicia.
Qui fingit se amicum et non est. peior est illo qui facit falsam monetam.
Quanto malicia est circa melius tanto ipsa est peior
Similis simili est amicus. et ideo bonus malum amare non potest.
Magis tenemur amicis largiri bona quam extraneis.
Amicabilia que sunt ad alterum veniunt ex amicabilibus quae sunt ad seip
sum Unde vnusquisque est sibi maxime amicus.
Amicus dicbet se habere ad amicum sicut ad seipsum. quia amicus est alter ipse.
Prauus non est amabilis ad seiprsum neque ad alios
Beniuoletia non est amicicia. est tamen principium ipsius
Ex beniuolentia diuturna fit amicicia
Concordia ad amicicia partinet Omia honesta concordant rationi
Benefactores prius amant beneficiatos quam quod amentur ab eis
Omnis artifex plus diligit opus suu quam quod diligatur ab opore. vt partet de
parentibus respectum filiorum
Quod cum magno labore acquiritur magis diligitur. vt partet de homnibus querem
tibus pecunia a labore proprio.
Amicus debet se habere ad amicum. vt genum ad tibiam.
Quemadmodum ciuitas et alia congregatio videtur esse principalissimum
suupius. sic et homo. sed principaussimum in homine est intellectus. ergo
homo maxime videtur esse suus intellectus. Ex praedicto habemus quod omnis
denoiatio debet fieri a principaliori.
Homo est animal politicum aprtum natu coicare suum conceptum siue conuiuere.
Amicicia est maxime bonorum exteriorum
Melius est cum amicis et precipue cum bonis quam extraneis quibuscumque
aliis commorari
Felix honestis indiget.
Solitaria difficilis est vita Uirtuosorum beatissima est vita
Presentia amicorum est delectabilis tam in bonis fortuitis quam in aliis scilicet mat
In malis. quia tristari alleuiantur amicis condolentibus ipis.
In bonis. quia delectabile est conuersari cum amico
Amicus est consolatio amici visione et sermone
In omnibus oportet imitari meliores
Amicicia bonorum coaugetur bonis colloquiis et operibus quaibus ipi vtum
tur. Unde a bonis bona fiunt
⁋ Sequuntur autorita. x. libri ethicorum Aristo.
Nactibus humanis minus creditur sermonibus quam operibus
Unde sermones dissonat opribus sensibilibus tuc contenunt
Ex quibus res generantur in hec resoluuntur.
Omnis virtus in corpore existens fatigabilis est.
Quedam delectant que posimodu non delectant
Unusquisque maxime operatur in illo quod maxime diligit.
Delectatio tenet operantem in opere Et ergo signum generati habitus
est desectatio in opere.
Operatio delectabilior minus delectabilem expellit. vne am antes phy¬
stul as non possunt intendere sermonibus.
Non potentes continue laborare requie indigent.
Philosophia habet delectationes admirabiles puritate et firmitate
Ultima felicitas homnis consistit in optima operatione
Optime potentie sunt respectu optimi subiecti
Speculatio ipsius prime veritatis est ipsa felicitas
Uita contemplatiua melior est quam vita actiua quae est vita secundum hominem. quia vi
ta contemplatiua est vita diuina Istud consonat sacris litteris quamquam Cicero re¬
pugnet.
Duplex est vita scilicet contemplatiua et politica. inter quas con¬
templatiua est melior cum sit diuina. alia vero humana
Unusquisque opera sua dirigere debet ad bene viuendum secundum optimum eorum que
sunt in ipso Ex quo verbo Aristotilem fuisse hominem syncere vite concludo
Optimum in homine est intellectus. quia licet intellectus sit minimus in
quantitate. tamen maximus est in potestate et praeciositate
Unumquodque dicitur maximum quod est principalissimum sui. et hoc potest dici intellectus
est principalissimum hominis ex quo iterum habemus quod denominatio fit a principaliori.
proprium opus dei est speculatio.
Homo felix siue sapiens indiget aliqualiter rebus exterioribus. quia natu
ra per se non est sufficiens speculari. sed oportet quod habeat corpus sanum cy¬
bum bonum et reliquum famulatum. non tamen indiget multis ac magis rebus. quia non
oportet felicem el philosophum esse dominum terre et maris.
Moderate deitati non minus agunt bona quam potentes. immo etiam magis. vnde
dicitur quod moderate ditati sunt felices. quia magis agunt secundum veritatem vel intellectum
Homo secundum intellectum operans et habens curam est bene dispositus. et ideo amantissimus
(esse videtur
Negocia suscipimus. vt ocium habeamus. Et bellum geri¬
mus vt in pace denegamus
Simonides cum homnibus persuaderet nullam esse curam habendam de cognitione
diuina. Aristo. eum acriter reprehendit dicens quod homo debet se ad immortalia et di
uina trahere quantum ut. quia tanto homo fit nobilior quanto post nobiliori approp¬
(pinquat
Homo maxime sapiens maxime felix est
Sermones consonantes operibus sunt acceptandi. dissonantes vero sus
picandi. quia scientie religiositas deo placet.
Non facile est homines ex antiquam consuetudine transmutari per. sermones.
Multi plus coacti obediunt necessitati quam sermoni
Quidam sunt dispositi ad virtutes ex natura. quidam ex consuetudine. quidam
per doctrinam. et ad hoc quod doctrina habeat efficaciam in auditoribus oportet
animam auditoris esse dispositam et praeparatam sicut terra antequam nutriat semen.
Oportet bonos prouocare ad virtutes per praemia. malos autem per penas in¬
sanabiles totaliter examinare
⁋ Schotus
An vera felicitas proueniat homini a deo an per studium et exerci
tium virtutis Aristotiles videtur dubitasse. quoniam naturali lumine ad veram
felicitatem. Nature humane ham est pertingibile. et ergo eam esse demonstrative non conclusit
Nihilominus eam posuit et credidit. vt patet ex multis passibus librorum eius:
⁋ Quidam philosophus
Quod plato de deo sensit ab iudeorum lege suffuratus
est. non enim naturaliter processit via
⁋ Sequutur autori. libri de fortuna bonam Aristote.
IN bonis exterioribus quorum fortuna est domina non con
tingit hominem esse felicem
Ubi plurimus intellectus et ratio. ibi quandoque minima est fortuna
Ubi vero plurima fortuna. ibi minimus quandoque itellectus
Deum dignificamus vt dominum exitentem vt dignis distribuat bona. et malis
(mala.
Deum verisile non est prauorum curam habee. dic etiam paulus Deo non est cura de
(bobus
Appetitus naturalis naturaliter tendit ad bona
Illi sunt bene fortunati quaecumque directe agunt sine ratione. vt in pturibus
Quid est melius intellectum et scientia nisi deus
Deus bene videt presentia preterita et futura
Bona fortuna est appetitus naturalis datus a deo mouente totam naturam.
⁋ Sequuntur autori. libro Economice Aristo.
⁋ Iuitas est domorum pluritas praediis et possessionibus abundans ad bene
viuedum ordiata.
Comicatio viri et feie in animalibus irrationabilibus est so
lum gra prolis procreande. in hominibus vero non solum gra illi. sed etia gra alteri
vtilitatum scilicet vt quae parentes potentes fecerunt filiis impotentibus iterum reportet
a potentibus filiis parentes impotentes et senio confecti
Natura facit vnum animalium coniugabilium forte scilicet masculum vt vlciscatur pre
fortitudine sibi illata. aliud vero debile scilicet feiam vt magis se custodiat
(pre timore
Uir non dicitur iniuriari femine vt feia non iniurietur ei
Iniuriari feine est virum cum extranea muliere coire. sed iniuriari viro femi
nam est feiam coire cum extraneo viro. secundum hesiodum poetam Uirum opor
tet id est expedit viro puellam ducere in vxorem vt doceat eam bonos mores.
or iuuecula est fsexihilior vidua
Dissimilitudines morum inter virum et mulierem nequaquam sunt amande
Due sunt spens seruorum scilicet procurator et operatorOportet seruis tria dare opora
et penam id est disciplinam. et victum sufficientem. quia sine mercede impossibile es opeora
ri
Nictus aut est merces seruorum quao tantum sine aliis duobus facu secuum pertinacem
Nemo aliorum bona et propria similiter curat et equaliter
Quidam interrogatus quid magis impiguat equum. rndit ocuius domini Atius inter
rogatus. quale stercus optimum ad pinguedum agrum. resnedit vestigia domini.
Rarissimum est negligentibus doinis seruos esse sollicitos.
Nunquam expedit dum esse sine custodia. sic nec ciuitatem.
Surgereide nocte. ad sanitatem. ad phiam. ad bonam dispositionem vtile est
Mec questus vestimentorum. nec fora. nec multitudo auri. tanta est ad mulie¬
ris vtutem. quaenta est modestia in quilibet opore et desiderium honeste et composite
(vite
Quanto quis diligentius obsequitur. tantam maiorem gratiam obtinebit
Nisi parentes pueris exemplum probitatem vite dederit incusabilem ad inuicem
penet habere causam
Si mulier cognouit virum sibi iustum ac fidelem esse. ipsa
etiam circa ipsum iustaet fidelis erit
Multo grauius virhonestus fert si honore priuetur quam si omnia bonasua
(auferant.
Non dicitet hosane mentis vbique et ad quamlibet mulierem mittere semen suum
SEquuntur autoritates octo librorum Politicorum Aristotelis quos
priusquam aggrediamur sciet lector Platonem aliquit libros de repub
lica secundum quis iudicio ipius Ciuitates Regi deberent edidisse. De quibus
firmianus merito Tbhristianus Cicero appellatus libro ii Ca. xxi. et. xxii. sic
seribit Uideamus quid platonem Socrates docuerit. qui cum totam physi¬
cauam repundiasset. eo se contulit vt de vrtute atque officio quireret Docente igi
tur Socrate mrimonia inquit communia esse debebunt scilicet vt ad eandem mulierem
multi viri tanquam canes confiuant. et Is vtique obtineat qui viribus vicerit.
Aut si sapientes sunt vt phi. expectent vt vicibus tamquam Lupanar habant O
miram platonis iniquitate. Ubi est igitur vertus castitatur. Ubi fides coniugalis.
Que si tollas. omnis iusticia sublata est. Insuper idem plato dixit beatas
Ciuitates futuras esse. si aut plhsi regnarent. aut Reges philosopharem
tur huic quae tam iniqui viro regnum dares qui aliis sustulisset sua. aliis con
donasset aliena. prostituisset pudiciciam mulierum. quae nullus vnquam non modo
rex. sed ne tyranus quidem fecit. Quam vero intulit plato rationem huius consilii sic
inqui Ciuitas concors erit et mutui amoris constricta vinculis. si oens omnim
fuerintr et mariti et patres et vxores et liberi. Que ista confusio generationis huma
ni est. Quo seruari potest charitas. vbi nihil est certum quod ametur. Que vir
tus in illa promiscua voluptate locum habet. Quis honorem tanquam patri
deferet cum vn natus sit nesciat. Ex quo fit. vt non tantum alienum pro patre
habeat. sed etiam patrem pro alieno. Quid quod uxor potest esse communis. filius vero
non potest. quem concipi non nisi ex vno necesse e. Perit eat illi vni communitas ipsa
reclamante natura. Superest vt tantummo concordie causa vxores velint esse
ciones. At nulla vehementior discordiarum est causa quam vnius femine a
multis maribus appetitio. quod Plato et Socrates. si rationem non poterat
exemplis certe potuissent admoneri. et mutorum animalium que vel ob hoc
etiam acerrime pugnent. et hominum qui sempe ob eam rem grauissima. in
ter se bella gesserunt. Redegit ergo Plato humanam vitam ad similitu
dinem. non dico mutorum sed pecudum et beluarum. Nam volucres pene oens
faciunt matrimonia et paria iunguntur et nidos suos tanque geniales
thoros concordi mente defendunt. et fetus suos quia certi sunt amat
At hic Plato contra morem homnim. contraque naturam. stultiora sibi que se
queretur elegit Et quoniam videbat in ceteris animalibus officia marium fe
minarumque esse indiuisa. existimauit oportere etia mulieres militare. et
conciliis publicis interesse et magistratus gerere et imperia suscipe Ita
que his arma et equos assignauit consequens est. vt lana et telam viris. et in
fantium gestationes. Nec vidit impossibilia esse ex eo quod adhuc in orbe
terre neque tam stulta neque tam varia vlla gens extiterit que hoc mo¬
do viueret. Ex his facile potest quisque commiectare quod Platonis et Socra¬
tis dogma non erat nisi criminis fons et fomes et vertutum omim extermi
nium. quod tamen nonulli etiam variis laudibus non verentur suis libris im
miscere. Uos ergo adolescentes (iniquissima Platonis doctrina pe
nitus explosa) ad hunc illustrem philosophumAristotelem naturali procedem
tem et luminem et equitate vos conuertite quem et Studia complectuntur vni
uersalia. et sedes approbauit apostolica.
⁋ Sequuntur autoritates super primum librum politicorum
Dicitur em politicus. liber vrbane vite. hoc est qui tractat de gubernatione
Ciuitatis seu vrbis Als potest inscribi. Liber Aristo. de republica.
Omines ratione et intellectu vigentes. naturaliter aliorum do
mini sunt duces et rectores Et erae doins indoctus est sicut
asinus coronatus Et dauid. Erudimini quae iudicatis terram
Natura non facit nisi vnum instrumentu ad vnum opus. Et
hoc primo et per se. Bos pauperibus est pro seruo
homo naturaliter est animal politicum et ciuile Et qui inciuilis est propter natu
ram. et non fortunam. aut prauus est. aut melior quam homo. vt heroicus. Hoc
Aristoteles dicit contra platonem qui voluit Ciuitatem non natura sed neces
sitate constare. Cuius oppositum Aristo. magistraliter deducit
Nullum animal a natura habet rationem nisi homo.
Homini sermonem natura dedit. quia animal est commuicatiuum et sociale.
Pars separata a toto non remanet nisi equiuoce
Homo solitarius vel est deus. id est diuinam ducens vitam versal bestia id est bstialis vite.
Sicut oprtimum animalium est homo fruens lege sic pessimum animalium est homo a le
ge et iusticia recedens. vt tyrani. etc
Seuissima iniusticia est habens arma. scilicet sciendi nocere
Sine necessariis impossibile est viuere.
Scruus naturaliter non est suupius sed alterius
Opus quod fit a melioribus semper melius est.
Ondecumque ex multum vnum constituitur. inter illa vnum erit regens. aliud vero rectum
Anima naturaliter dominatur corpori. sicut dis seruo
Utile est corpus regi ab anima. ab his enim duobus coniunctis homo constituitur
Et confitetur Aristoteles in quidam loco se a deo sortitum esse animam bonam et
corpus nature snbiectum dominio ipsius animae quod certe abhorrent a
vitio naturaliter tendit in virtutes. Qui ergo corpus habuerint in¬
dispositum atque operationibus anime rebelle. hi per frequentatos actus vir
tutis et exercitia laudabilia id animae iperio adaptabut Ne monstrum in cor
pore etiam monstrum fiat in anima
Item vtile est omnitus animalibus regi ab homine.
Regens naturaliter dignius est recto.
Masculinum genus naturaliter est dignius feminino
Uirius et malicia determinant sibi senuos et siberos nobiles et igno¬
(biles
Homines reputant dignum ex honis fieri ho¬
num. sicut ex homine fieri hominem.
Dupliciter dicitur seruus. Uno modo secundum naturam. alio modo secundum legen positam
Non est possibile naturaliter viuere sine cybo
Plurimum genus homnim ex terra et fructibus domesticis viuunt.
Natura scilicet naturans. id est deus facit omnia animalia propter hominem.
Duplices sunt diuitie scilicet naturales et artificiales. naturales sunt pos
sessiones rerum. artificiales vero sunt possessiones pecunie
Desiderium diuitiarum vadit in infinitum. et cum etate crescit
facile est prehis ditari si volunt. quia solum ad mensura viuere debent.
Magis et minus diuersificant speciem
Consilium mulieris est inualidum. pueri vero imperfectum.
Silentium mulieris prestat ornatum
⁋ Sequutur autori. secundum libro politicorum Aristo.
Iues sunt socii vnius ciuitatis
Quod plurimorum est comune minime sortitur curam. quia de
propriis maxime curant homines. de communibus vero minus
Multi serui quanmoque seruiunt deterius paucioribus
Optimum est ciuitati vt sit vna secundum amiciciam
Amicorum omnia sunt communia scilicet empore necitatum. Unusquisque naturaliter amat seipum
Amicis auxiliari delectabilissimum est
Bonum est abstinere a muliere propter temperantiam
Periurie malignitatem efficiunt et seditionem
Plures homines discordant propter inequalitatem possessionum
Qui delectari velit sine tristicia ad phiam currat. Ibi enim amor est sa
pientie et veritatis studium. facitque homines ea sponte operari. quae mali legis
(metu coacte.
Omnis ciuitas artificialibus indiget
Teges inhoneste licet maxime sint in vsu debent tantum aboleri.
Amulieribus non bene regitur ciuitas.
Melius est iudicare secundum leges et litteras quam ex propria sententia.
Magnorum domini constituti si viles. fuerint maxime ledunt ciuitatem
Impossibile est indigentem bene principari et studio vacare
Unum opus optime fit ab vno
Sequutur autori. tercii libro politicorum Aristote.
Iuitas est quedam ciuium multitudo.
Ciuitas non est vna propter eosdem mores. sed propter eandem politiam.
Politia est ordo quidam inhabitantium ciuitatem in subuciendo et principando
Non est idem bonus homo et bonus ciuis.
Non contingit homines bene principari quae nunquam sub principe fuerunt.
Uirtus et malicia determinant nobiles et ignobiles
Prudentia est propria virtus principis.
Optima ciuitas non facit vnathisem siue banantium id est vilem artificem esse ciuem
Quicumque sunt vni necessario ministrantes dicuntur serui. quaicunque autem
comuniter pluribus dicuntur hanantii.
Quicumque intendunt politie vtilitati communi recti sunt et iusti. quae autem intendunt
vtilitati proprie vitiosi sunt et rectorum politicorum transgressores
Oportet bonam ciuitatem de virtute sollicitam esse.
vnum virtuosum melius est principari quam plures et multos alios.
Sine iusticia impossibile est inhabitare ciuitatem
Melius est ciuitatem regi vno optio viro quam vna optia scilicet muliere versa lege
Ingenuitas est virtus generis id est nobilitas.
urba multa melius iudicat quam vnus tantum Immo melius est iudi¬
cium duorum quam vnius tantu.
Pars non est apta nata excellere suum totum.
⁋ Sequuntur auto. quarti libri politicorum.
Onsolum oportet politiam a principibus istituere sed etiam oportet eam corri¬
(gere.
Ciuitas non constabit ex vna parte sed ex multis. quarum
vna pars sunt agricole. secunda artifices manuales. tertia quae negociantur.
circa forum quarta mercenarii. quinta propugnatores et armigeri quais necessa
rium est in ciuitate existere si non debeat seruire inimicis
Qui alteri seruit non est per se sufficiens
Sine principibus impossibile est esse ciuitatem
Cittere vacare non existentibus prouentibus est impossibile.
Ingenuitas et nobilitas sunt virtutes et diuitie antique
In omni ciuitate sunt tres spens homnim scilicet pauperes. diuites. et medio
cres inter quos optimi sunt mediocres. quia medium semper est optimum. me¬
dia possessio bonorum exteriorum est optima. quia facile est ratione obedire.
Quod nimis est pulcrum. nimis forte. nimis ingenuum. nimis diues. habt
contrarium scilicet nimis fetidum. nimis debile. nimis ignobile. et nimis pauper
Rati sequitur. quia quaedam eorum sunt iniuriosi et in magnis plus nequam. quida
autem astuti. et in paruis valde neque.
Qui sunt nimis diuites et pote tes nec sciunt nec volunt subisci. quae autem
minus ingenui sunt et viles nesciunt principari
Mediocres ciues maxime saluantur in ciuitate. quia ipi nec desiderant
aliena vt paupres. nec alii paupores exitentes horum substantiam desiderant. et
ere nec insidias patiuntur neque fraudes faciunt. quiproprer sine piculo viuunt
Maximum eufortunium est cines mediocrem habere substantiam sufficien¬
tem eis. quia per tales bene regitur ciuitas
Quanto aliquid magis attingit medium tanto melius est. quanto autem ali¬
quid magis distat a medio tanto peius est
Magne ciuitates plus sunt seditiose quam parue. quia multum est ibi medium
In magnis negociis oportet vnum ordinarem ad vnum opus. quia cura meli
us est intenta circa vnum opus quam circa multa
⁋ Sequuntur autori. quinti libri politicorum Aristo.
Nod plus est inequale est. Ubique propter inequile fit seditio
Nobilitas generis et diuitie sunt principia et fontes seditionum
Nobilitas et vertus in paucis inueniuntur. quia solum in vertute est no
(bilitas
Minores vt fiant equiles seditiones faciunt. equiles vero
(vt fiant maiores
Quod parum est quisi nihil differt ab eo quod non est
Omnis diuersitas videtur facere seditione.
Seditiones quae parue sunt primo quaesi non fuerint inter dominos convalescunt
Principium alicuius videtur esse dimidium totius. Pater et filius simul prin
cipari nequeunt. tantus quippe amor est principandi
holitie maxime dissoluuntur propter iusticie trasgressionem
Contrariorum contraria sunt factiua.
Praue expense sepe facte substantias sepe consumunt
Periculosum est principi dare subdito suo magnos honores.
Regnum seruatur per amicos Rex iusticiam seruare debet
Contumelia est causa ire Nullus sane mentem manum suam mittit ad impossibilia
Non de facili potest inuadi qui est sobrius et vigilans. sed qui est dor
miens. quapropter principes vt non sint inuasibiles. somnum et ebrieta
tem multum euitare debent.
Princeps debet esse deicola. id est deum pre omnibus colens. quia minus timent homines
iniustu pati a principe si deicolam putant ipsum esse
Oportet principen bonos honorare et ipsummet honorem distribuere
dupplicia autem id est tormenta non debet distribuere per se sed per alios
Di princeps alique de potestate sibi tradita vult deponere. gradatim
hoc debet facere. et non simul auferre totam potestatem.
⁋ Sequuntur autori. sexti libro politicorum Aristo.
Pus libertatis est viuere vt aliquis vult si honeste id ve
lit. quia seruus non viuit vt vult
Pluralitas in electione personarum praefertur paucitati. simiter
ma
gnitudo dignitatis prefertur prauitati.
Optimus populus est qui terrecultrius est. quia minus dolosus
Agricole quae non habent necaria circa opora immorant aliena non concupiscunt
Agricole magis concupiscunt lucrum quam honosensiqur delectabilius est eis
laborare quam princpari
Impossibile est ciuitatem permanere sine legibus et consuetudinibus compositam.
Quanto aliquid est peius tanto maiori indiget cautela.
Necesse est in omni ciuitate aliquid vendi vel emi
Prauos non est securum facere dominos. quia ipi magis indigent custodia alio
rum quam alios possunt custodire
Oportet in ciuitate aliquis esse curam deorum id est dei et sctiorum habentes. vt sacerdotes
⁋ Autorita. septimi libri politicorum Aristo.
I Riplex est bonum scilicet honum animae. bonum corporis. et bonum extrinsecus proue
(niens.
Sine his quaetuor vertutibus scilicet fortitudine temperantia
iusticia. et prudentia quae cardinales appellantur. nemo dicitur esse beatus.
Omnis excessus rerum vel nocet vel nihil proficit.
Anima est praeciosior corpore et omni possessione.
Anime bonum preciosius est omnibus bonis
Teste deo. quod in omnibus exterioribus bonis non est vera felicitas. quia felix quis est
qui nullo exteriorum bonorum vtitur. quis dubitabit Arist. hoc sensisse celestem feli
(citatem
Duplex est felicitas scilicet politica et contemplatiua. inter quis conten¬
platiua est melior et purior. quia secundum eam homo est sepatus a corpore secundum electionem
Bonum anime est optimum et elegibilissimu
Non est possibile politiam esse optimam sine moderata abundantia
Felicitas est perfectus vsus virtutis. quod fit in dei fruitione.
Potentia est in iunioribus prudentia vero in senioribus
Necesse est futurum principen subditum fuisse
finis generationis vt in piuribus in viris est nuerus. lxx. annorum. in mulieribus
(vo. xl. aut quandoque id lest
Mulieribus convenit coniugari circa annum. x viii. viris autem circa. xx vii.
Iuuenum coitus prauus est ad generationem filiorum. similiter et senum.
Lactis alimentum maxime est familiare corporibus puerorum.
Bonum est pueris esse sine vino.
Iuuenis custodiendi sunt vt non dicant nec audiant aliquod turpe. quia ex di
cere et audire aliquid turpium facile eos facere aliquid turpium contingit.
Iuuenes maxime ab ebrietate custodiendi sunt.
Omnia amamus magis in principio Ars supplet defectum nature
⁋ Sequuntur auto. octaui libro politicorum
OMnis laborans requie indiget Ludus fit propter requiem.
Continuum est et continue debet esse studium.
Musica valet ad deductionem temporis et delectationem siue re
creationem. et ideo pueris valet studere in musica
Non solum pueri erudiendi stun scilicet in arte vtili et necaria. sed etiam in artibus libe
ralibus et honestum. vt est lrarum eruditio. et in artibus delectabilibus. vt in musica
facilius est habere vnum vel paucos bene sapientes quam plures
Requies de necitate est delectabilis. quia est medicina tristicie quae est in labore
Anima naturaliter delectatur in musicis melodiis
Melodia iratos homines et aliis passionibus occupatos sepe alleuat
(illos letos faciendo
Ebrietas homines impetuosos facit.
⁋ Thomas Brabantinus
Non est viri timere sudorem. quippe quod gene.¬
rosum spiritum labor nutriat et exercitium virtutem recreat
⁋ Autoritates super primum libro rhetoricorum.
se hetorica est assecutiua dialectice
E Litigantis non est aliud nisiostendere. quia res est vel non est aut
quia perfecta est vel non. et vtrum sit iusta vel iniusta oportet ipsum iudicem co
gnoscere et non addiscere a litigantibus.
facilius est habere vnum vel paucos bene sapientes quam plures.
Amor. odium et proprium commodum sepe faciunt iudicem non cognoscere vtrum
Rhetorica docet iusta et vera persuadere et contraria eorum fugere
Si inconueniens et turpe est aliquem se non posse defendere corpore multo
magis inconueniens est et turpe non posse defendere sermone et ratione
Nulla ars considerat particulare. quia particularia sunt infinita et non scibilia
De necessariis et impossibilibus non consiliamur. sed de contingentibus et ali¬
ter se habere potentibus que in nostra potestate sunt
Nobilitas gentis vel ciuitatis est hoies antiquos esse praesides principes
et insignes. et multos insignes ex eis prodiuisse
Nobilitas singularis est qui a viris ac mulieribus fit propter diuitias vel
virtutes vel propter aliquod aliud propter quod homo honoratur.
Honor est benefactiue operationis signum. quia illi maxime et iuste honoran
tur. qui benficia dare possunt. vt deus et homines boni.
Multi sine virtutibus corporis longeui inueniuntur
Consilium non est de fine. sed de his que sunt ad finem
Exercitium vt in pluribus conseruat sanitatem.
Cuius contrarium est malum illud est bonum.
Quicquid fuerit superabundans et magen quam esse debeat hoc est malum
facilia sunt quaecumque sine tristicia sunt et inmodico tempore sunt. sicut simpliciter
ad simpliciter. ita magen ad magmn. maximum ad maximum. et econuerso.
Sine causa et principio imposibile est aliquid esse vel fieri.
Subtiliter videre melius est quam subtilitersodorare. quia visus melior est
(odoratu.
Pulcrius est esse amatorem sociorum quam pecuniarum.
Multa que naturaliter non sunt delectabilia cum assuefacta fuerint
delectabilia sunt. quia inconsueta vsu molliuntur
Quod consuetum est velut innatum est. quia consuetudo est similis nature
Diligere est delectabile. quia nullus diligit vnum nisi delectetur in eo
Addiscere aliquid delectabile est. Omne consuetum est delectabiie.
Iustum est ei gratiam facere quaie gratiam fecit.
Iustum est auxiliare amicis
⁋ Leonardus Aretinus
Inuenies apud Aristotelem locos nulltus eloquem
tie capaces eloquentissime ab eo tractatos. rebusque obscurissimis
splendorem et claritate per eloquentiam attulisse At vitio traslatorem corrup¬
tus est hinc me accinti vt eundem de nouo latinum redderem
⁋ Autoritates secundi libro rhetoricorum Aristo.
Ra est appetitus cum tristicia punitiuus propter paruipen
s sionem suipsius vel suorum
Ad omnem iram sequitur delectatio propter spem puniendi
Unde dicit homerus. quod ira est dulcior melle stillante.
Infirmi coeuntes. bellantes. amantes. sitientes. et vniuersaliter desiderantes
aliquid et non consequentes illud de facili irascuntur.
Si quis in phia cupit delectari irascetur quo eam decepit.
Obliuio est signum paruipensionis
Mansuetudo est quietatio ireNullus seipsum paruipendit
Seruos arrogantes et contradicentes magis flagellamus
Manifesta negare irreueretia est
Tempus quietat ira
Amicus est qui amat et econuerso qui amatur
Amicus gaudet de nobis et dolet de tristibus sui amici
Signa. voluntatis sunt delectationes et tristicie
Separi ab amicis et consuetis miserabile est
ra est seminarum inimicicie et odii Laudare praesentem adulari est
Aliquem sua propriacum laude narrardiactantia est
Hinc Aristoteles voluit in neutram partem quemquam de se debere loqui.
Turpe est ignorare quod omnibus scire contingit
De malum erubescibile est. de bonis aut opribus nullus erube scere dobitetfigu
(us odit figulum
Superare ab inimicis mirabile est
Similis simili inuidet si in hoc quod sunt similes vnus excedit alium vn
nobilitas est progenitorum. nobilitas attenditur secundum vrtutem geenaeris
Benerosum non dicitur de generatione sed a natura.
Multi sunt qui indigent habentibus
Peiores sunt nuper ditati quam ditati ab antiem
Si sine arte et operatione aliquid fieri possibile est. magis per artem et
curam aliquid fieri possibile est Unde vbi veri phi fuerunt draesides fe
lix fuit ciuitas. similitr impie et sacrilege agunt qui dicunt fieri deos et qui mori
dicunt eos. vt de Ioue pote fabulantur
Nihil est sine causaOmnis fur malignus est.
⁋ Auctoritates libro tertum rhetoricorum Aristo.
QUod mirabile est vt sic delectabile est.
Honestas vel turpitudo nonis vel est signato vels signo
Qui mortuos spoliant assimilantur canibus quae lapidem mordent
Omnia terminantur numero. podere. et mensura
Quod est breuius semper est delectabilius
Intellectus est lumen quod deus infundit Exquo clare habetur
Aristotelem sensisse animam rationalem e sse a deo
Omnem transferentem oportet transferre a similitudinibus et manifestis
Prohemium est principium orationis.
Prohemium habet se in orotione sicut praeludium in fistulis
Oportet facere viam in anima auditoris future orionis quod fit per probemium.
Quod autem dicturuis quis est. de hoc probemitare debet
Res nulle sunt stabiles que cum fluxum temporis fluunt et fluxibiles sunt
Proemia auditores debent facere beniuolos et dociles. et attentos.
Laus est sermo dilucidans magnitudinem persone.
De futuris non est narratio. sed praeterita acta oportet credi.
⁋ Lactantius
Nullius eloquentie ipsius vnicum exemplar ab indoctis et in
eloquentibus pro vero tamen nitentibus sepe superatus est
Sequuntur autori. super primum libro artis poetice
OMnis oratio poetica vel est laudatio vel vituperatio.
Compositor sermonum metrorum in naturalibus potius est de
nominandus autor sermocinalis quam poeta.
Omnis motus et omnis actio versatur circa vltima
Homo naturaliter delectatur in metro et sophonia.
Exemplis vtimur docedo vt facilius intelligatur quod dicitur
Doctrina naturaliter procedit de homine in hominem secundum operationem quam
habeat ad discipulum
Aie vertuole et nobiles naturaliter inueniunt artes carminum ad laudamdum
Anime vero deficientes in his adinuenerunt carmina ad vituperandum
Bonitas artis laudandi consistit in metro prolixo et non curto
⁋ Augustinus in libro de Ciuitate dei
Plato in libro de republica cum
Nec
ratione firmaret quales esse Ciuitas debeat. non solum tanquam inutiles. sed
etiam vt aduersarios conunitatis poetas censuit oes penitus vrbe pellendos
quippe quod animos ciuium suis figmentis fuscari aut corrumpi noluit.
eorum liberos his imbui. quae plus moribus nocerent quam ingenus prodessent
⁋ Plato repertus est apud martianie satis lasciua excudisse carmina.
⁋ Sequuntur autori. secundum libri artis Poetice
TOtum completum est quod habet principium medium et finem
Locum medium obtinebunt in bello fortes sunt. locum scilicet medium inter timi¬
(dum et audacem
Omnis sermo si breuior sit quam debeat obscurat intellectum.
si longior fuent difficilis est retentionis et discipulo obliuionem indu
cit secundum propositum et vnum finem
Oportet vt ars in hoc naturam imitetur. vt omnia que agit agat
Rebus non existentibus in natura non imponuntur nomnina nisi raro
⁋ Commentator
Suaue est homini quod consueuit tota sua vita.
Secuodm Aristotilem Ira est tristicia et perturbatio quedam. in vehemen
ti appetitum vindicte
Quod quis non credit non mouet ipsum. nec ad timendum. nec ad miserandum
Non contristatur nec leditur aliquis in tantum propter malum quod infertur sibi ab
inimicis. inquantum contristatur et leditur propter malum sibi illatum ab amicis
Qui beneficia inuenit compedes inuenit.
In quolibet genere est aliquod bonum. licet in eo inueniuntur aliqui non bona.
Propter vsus et consuetudines malas et puersos non laudatur quisquam
Aristo. In inferno continua est tristicia et meror inconsolabiis. hic ha
bes quid Aristoteles senserit de inferno
⁋ Littera est simplicissimum elementum ex quibus locutio constituitur Lactantius
li. v. contra gentes Ine oratores et poete perniciosi sunt quod incautos animos fa
cile irretire praestunt suauitate sermonis et carminum dulci modulatione currem
(tium
⁋ Autori. epistulae de bene viuere et agere ad Alexandrum regem
Elius est animam habere abundantem scientiis quam habitum corporis bene indutum
Tos qui ratione vtuntur et cum hac agat omnia. tanque bonos et optimos
existentes laudamus. eos autem qui sine ratione aliquid agunt tanquam rudes et be
stiales existentes ostendimus
dicut vita sine tristicia delectabilis est. ita rtiocinatio secundum animam laudabilis est
Concupiscentia et ira et reliquis similibus cetera vtuntur animalia. ratione autem
nullum animalium nisi homo.
Suadeo tibi attiugere rationem phie. quia boni et veri indagatio est.
(cusare
dicut conseruatanmum corporis est sanitas. ita confuatmu animae est eruditio
Eruditione praecedente contigit peccare circa actionem. quia ignoratia videtur ex
Sicut videre est delectabile oculis. sic oculis animae intueri acute amabilis est.
Sicut dux est saluator exercitus sic ratio cum eruditione est dux vite. quia absque
noticia lrarum onis etas ceca est Et omnis bene viuendi norma litterarum studio
(continet
⁋ De regimine principum Aristo. eruditio
Eo nihil est difficile. et sine eo nihil est possibile possideri.
Quicquid datur indigno perditur
dumma bonitas est in rege abstinere a pecuniis et possessionibus spditorum
Cunc solent homines timere regem quando vident eum timere deum
dumma sapientia est in rege seipsum regere. honorificum est regi a mul
tiloquio se abstinere. quia verba sapientis statera poderabuntur
Nimia familiaritas cotemptu parit
Noli appetere quod transitorium est. sed procura tibi diuitias immortales.
Dirige semper cogitationes in bonum
Noli te inclinare ad coitum mulieris. quia coitus est quidam propetas porcorum.
Que gloria tibi est si exerces vicium irronabilium animalium et actus brutorum.
Ex istis concluditur Aristo. fuisse hominem castissime vite. quamquam Diogenes
Laertius nequiter ab emulis Aristotelis informatus eum nigro stigmate
inurere conatus sit. At in illustres viros nil mala lingua potest
Coitus est destructio corporis et abbreuiatio vite
Caue effundere sanguinem humanum
Facta circa praeterita documeta daunt in futuris.
Minorem ne contempseris. quia minor ascendere potest ad honores et tunc potem
(tior erit ad nocendum
Deus glori osus nihil facit ociosum Sine vacuo est natura
Ad potentiam intellectus nihil est difficile. Cuncta sunt scibilia via rationis
futura si presciantur facilius tolerantur et prudentius declinantur.
Conseruatis sanitatis melior est omni medicina
Necessitas non habet legem. quia contraria esset rationi
Mutatio consuetudinis non est subita sed successiua
Interiora a superioribus reguntur.
Iusticia regnantis vtilior est subditis quam fertilitas temporis
Consilium est oculus futurorum
Nobilissimum animalium est homo. quia nexus dei et mundi. et participium omnis creature
⁋ Sequuntur autori. libro de pomo et morte.
Epius mihi phia visa est res diuina. quia per eam in dei atque na
ture cognitionem ascendimus.
Mors nihil est nisi recessus anime a corpore
Sapiens debet letari de morte sua et non dolere. eo quod quandoque
corporis passionibus liberabitur et immortali vita fruetur
Philosophia docet hominem cognoscere et se et suum creatorem
Docentes alios. mentiri non debent.
Togica est similis scorpioni in tyriaca quae licet de se sit venenum. tantm in ty
riaca existens remedium prestat dolorem patienti.
Beata est anima quae non fuit infecta prauis operationibus huius mundi
Homo moriens debet confidere in creatore suo
Ue animae peccatrici. quae non habet posse redeundi ad locum suum vne exiuit. quaea
turpia opora delectationes carnales impediunt eius ascensum sursum. Ex hac
sententia Aristo. habtur eum firmiter credidisse animam rationalem aliam esse habitu
ram vitam. Et quamquam ratione id non demonstrauerit. eo factum est. quia secundum Scotum
in quaerto sententiarum solum probabiliter prarsuaderi potest. et non demonstrari. Minc de
Aristotele dicitur quod vebi intellectus Aristotelis defecit ibi affectus eius ascendit.
⁋ Sequuntur autoritates morales Senece ad Lucilium balbum
Et
hoc congruo ordine ante progressum ad logicalia Aristo. et aliorum
Urpissima est iactura quae fit per ignorantiam et negligentiam
Ubi diuersa sunt cybaria ibi nutrimeta pauca. quia diuersa mi
(nus alunt¬
Peregrini multa habent hospitia. nullas amicitias.
Nihil impedit ita sanitatem. sicut crebra remediorum tentatio autem immutaton
Teta paupertas est res honesta. verbum est apuod epicureos a deneca inuentum.
Non qui parum habet est pauper. sed qui plus cupit
Cum amico omia delibera. sed de amico prus.
Utrumque est vitium omni credere et nulli.
Pessimum est quod habemus autoritates senum. vitia vero puerorum
Nullius rei iocunda est possessio sine socio
Unum exemplum luxurie sine auaricie multa mala facit
Cum illis conversari debes qui te iocundum facturi sunt vel meliorem
Nihil refert qualis status tuus sit si videtur tibi malus.
Sic viue cum hominibus tanquam deus videat
Sic loquere cum deo tanquam homines audiant
Quid est turpius quam senem viuere insipienter
dine studio philosophie eger est animus.
Mon iubeo te semper scribere libros ac tabulas Pugillaribus enim dan¬
dum est interuallum omnino.
Pugilibus datur requies. non vt virtus spolietur. sed magis acuatur
dcio neminem beate viuere non posse sine studio sapientie
Bonam vitam perfecta sapientia efficit.
Non sit quod nos a phia remoueat. nec paupertas nec alicuius rei indigentia
Nemo dignus est deo nisi opes contempserit
Philosophia docet nos facere et discernere.
Magnus est ille qui in diuitius pauper est.
Nemo diues nasciturPeiores morimur quam nascimur
Incertum est qui loco mors te expectat. itaque tum eam in omni expectes.
di quis percipit prhiam. ita securuis moritur sicut nascitur.
Sola virtus prestat gaudium perpetuum et securum
Mens bona non accommodatur nec emitur et si venalis esset non ha
deret emptorem. sed mala quotidie emitur
Initium sapientie est cognitio peccati
Qui peccare se nescit corrigi non vult.
Generosus animus concitatur ad honesta
Magni animi est magna contennere
Nemo bonus est sine deo.
Quid est facilius. propria in homine aut aliena laudare
Non faciunt meliore equum aurei freni
Nemo gloriari debet nisi de suo
Lauda hominem in illoquod nec dari nec eripi potest. sed quod proprium ho
minis est. sed hoc non est domus vel vestis pulera vel familia multa
vel femina formosa. sed animus et ratio perfecta
Philosophia platonem nobilem non accepit. sed eum nobilem fecit
Philosophia nullum reiicit. sed lucet omnibus
Sic cum inferiori viuas quemadmodum tecum superiorem viuere velis
Nulla seruitus turpior quam voluntaria
Nihil est tam pertinax quod pruigil operatio et diligens cura non expugnat vel
(pemollit
Philosophiae seruias. quia ipsi seruire libertas est
Si vis amari tunc ama.
Quicquid est ingenitum alicui nouleue arte vincitur
Ille btissimus est et securus sui possessor qui crastinum diem sine sollicitudine
expectat.
Numquam enim intatum contra vrtutes nequitia inualescit vt nullum
phie sacrum et vencrabile vestigium aut nomen permaneat.
Aubulitas anime copia ciborum impeditur.
Philosophia non consistit in verbis sed in rebus
Philosophia animam subleuat. fabricat vitam. disponit actiones. regit
agenda. et omittenda demonstrat.
Naturam modum petit
⁋ Nature desideria sunt infinita
Generosos animos labor nutrit
Teipum felicem facies si intellexeris illa esse bona quibus vertus est admixta
Quid est bonum nisi rerum scientia Quid est malum nisi rerum imperitia
Hoc est summum bonum quod si occupas incipis esse deorum socius
Ad summum bonum tutum est iter et iocundum
Natura dedit tibi illa bona quae si non deseris par deo consurges. sed te pa
rem deo pecunia non facit: quia deus talium nihil habet. nec praetexta. quia deus nu
dus est. nec fama. nec ostensio tui in populo quae deus non nouit. nec turba
seruorum sequentium te. quia maximus et potentissimus regit omnia. nec forma
nec vires. quia nihil eorum est quod non patiatur vetustatem. quid ergo te deo pa¬
rem facit. certe animus bonus rectus et magnus.
Habent autem nihil aliud homines nisi deum in humano corpore hospitatum.
Ad philosohpiam te transter si vis esse sanus. si securuis. si beatus. si liber.
di vis omnia tibi subuci subiice te rationi. multos enim reges si ratio te rexerit
Multum proficit sermo si paulatim irresperit animo
Plato voluit neminem esse regem nisi ex seruis ee ortum. et neminem esse seruum
nisi ex regibus esse ortum. sed omnia illa varietas fortune miscuit et in sursum
deorsum narura fortune iactauit. sed ista non videntur considerate dicta
Non refert quam multos libros. sed quam bona habeas.
Uirga omne murmur compescitur
Philosophia hoc mihi promittit vt me deo parem faciet
Punctum est quid minimum et ad huc puncto aliquid minus.
Dociles natura nos edidit et rationem nobis dedit imperfectam. quae tantum perfici potest.
Omnia impedimenta dimitte et vaca rationi tota mente.
Ad philosophiam totam mentem conuerte huic assiste. hanc cole. et tunc ingens interuali
lum est inter te et ceteros homines. oens ei mortales anecedes. et dute non mul
ctum anecedent
Ocium et solitudo non faciunt hominem bonum
Nulla subtilitas est sine difficultate Omnia habere nemo potest.
dingulis rebus modum exhibeas Omnis ars est imitatio nature
Contemptus corporis est tota libertas
Mon ex difformitate corporis defedatur animus. sed ex pulcritudine
anime defedatur corpus et non econtra.
Intellectus nihil aliud est quam in corpus humanum diuini spuns pars immersa
O quam contempta est ars
Momo nisi super humanam rationem se erexerit homo non est
Nulla victoria maior est quam vitia domare.
Principium in rebus est erigere animum super iniurias et promissa fortitu
dine leto animo aduersa posse tolerare.
Sapor pabuli manet in lacte. vis vini in aceto. quia nulla res est que
non sapiat naturam eius ex qua nascitur.
⁋ Autori. Senece de vita et moribus
OMnis peccati actio voluntaria est.
Disciplina bonos mores facit.
Id sapit vnusquisque quod didicit Dolor patientia vincitur.
Bona consuetudo excutere debet quod mala instruxit
Bene decet loqui bene decet tacere Libentius audias quam loquaris
Quod animalium est magis mite homini quam alter homo.
Quod tacitum esse velis. nemini dixeris Monstro est auaricia similis.
Quid dulcius est quam habere amicum cum quo omnia sicut tecum loqui audeas
priusquam promittis delibera. sed cum promiseris statim facias
Nil petas quod negaturus fuisti.
Pacem habeas cum amicis. bellum cum vitiis.
Bonum est laudari sed prestantius est esse laudabilem
Que sunt magne diuitie desiderare non debes
Que est magna egestas: auaricia
Quis est pauper. qui sibi videtur esse pauper
Spes premii. solatium est laboris.
Pecuniam habere oportet sed ei seruire non oportet.
Diuitiis vtendum est sed non est eis abutendum
Magis et minus non diuersificant speciem
Fortior est qui cupiditatem vincit quam qui honestatem vincit.
Vbi est confessio ibi est remissio
Quietissimam vitam homines haberent in terris. si hec duo pronomina
scilicet meum et tuum tolerentur
Mihi crede non potest quis esse diues et felix
Auribus vtaris frequentius quam lingua.
Quicquid dicturuis es antequam aliis dicas tibi dicas.
Qui nescit tacere nescit loqui Peiora sunt odia tecta quam aperta
Nullum scelus scelere vincendum est.
⁋ De. iiii. virtutibus car. alias de forma ad paulum.
E dubiis non definies. sed suspensam teneas sententiam.
Mendacium specie veritatis occultatur
Prudens fallere non vult. falli autem non potest
Cuiuslibet facti causam inquire Cogitatio tua numquam recedat a
(vero
Lauda parce. vitupera parcius. similiter enim reprehensibilis est
nimia laudatio et immoderata vituperatio. illa quidem adulatione.
ista autem malignitate. suspecta est
Non semper sis in actu. sed interdum animo tuo requiem dato. et ipsa re¬
quies data plena sit sapientie studus et cogitationibus bonis
Non te moueat dicentis autoritas. nec quis dicat: sed quid dicatur attende
Honestum et magnum est vindicte ignoscere
Non ascribas tibi quod non es. nec maior quam es aut videri velis.
Averbis turpibus te abstineas. Risus tuus erit sine cachinno
Interdum seriis miscebis iocos. sed tamen moderatos
Esto fugax vitiorum tuorum. aliorum non scrutator nec acer reprehensor
Mon extollas aliquem nec deprimas
Deuerior esto iudicio quam sermone
Clementie esto cultor. seuicie detestator.
Cuctis esto benignus. nemini blandus paucis familiaris. ad iram tardus
ad miscioniam pronus. in aduersis firmns. in prosperis cautus et humili
Inferiores non contemnas superbiendo.
Superiores recte viuendo non timeas
Rumoribus minime sis credulus. Scientie cupidus sis et docilis.
Que nosti sine arrogantia postulanti impartire quae nescis occultatione ig¬
(norantie tibi postula impartiri
Caue ne sis parcus
Deum amabis si opere eum imitaberis.
di non velis omnibus prodesse. non velis et nocere
⁋ Cicero testatur Romanos autem nihil a grecis suscepisse aut ab eis
recepta fecisse meliora
⁋ Seneca de beneficiis ad ebuchium liberalem libro tres
Ullum beneficium dandum est negligenter.
Dignus est decipi qui de recipiedo cogitauit cum daret
Multi sunt indigni luce. et tamen dies oritur eis
t Quibeneficium non reddit magis peccat quam quae non dat citius
Beneficio bene dato multorum ammissorum damna soluutur.
Beneficium manum tangi non potest. sed in anima generatur.
Nec aurum nec argentum nec aliquod talium beneficium est
Non refert quid vel quantum detur. sed quo animo detur. quia beneficium non
in eoquod datur consistit. sed in ipsius dantis animo
Primo necessaria sunt danda. deindevtilia. et deinde iocumda. et honesta
Uideamus ne mittamus muera superuacua: vt feie arma et rustico libros
Pecunia ingens. sed non cum recta ratione et voluntate data non est he
neficium sed theaurus
demper debemus dare quo modo vellemus accipere.
Ingratum est heneficium quod diu manibus dantis adhesit
Laueamus ne aliquid more iterueniat in dado ne deliberare videamur.
Bratissima sunt beneficia que sunt parata facili occurrentia. in quibus
nulla mora fuit nisi accipientis verecundia
Ille non tulit munera gratis qui cum rogasset accepit Unde optimum
est preuenire desiderium rogantis
Illud beneficium est iocundum quod alicui obuiam venit.
Celeritas multum facit. Mora multum aufert
Qui dederit beneficium taceat. narret aut is qui accepit.
Nihil ita vitandum est in dando beneficia sicut superbia
Dabo egenti non vt ipse egeam.
Succurro perituro non vt ipse peream.
Referre gram de binficiis facile est. sed non referre gram de benficiis turpe est.
Ingratus est qui beneficium negat acceptasse quod accepit.
Ingratus est qui dissimulat Ingratus est qui non reddit
Ingratissimus omnim qui oblitus est Turpissima vox in henficus est redde
In quolibet scelere est supplicium aut vicium sceleris
Nulla virtus preclusa est. omibus patet. omnes admittit. omnes indu¬
cit. et egenos. seruos. reges. et exules.
Regnum est nolle regnare cum posses.
Nihil sine ratione faciendum est.
Non est aliquod beneficium quod non ratione facti dandum est
Uidendum est et considerandum quid. cui. quaeliter. quali. quando. et vbi dandum sit
Nurpissimum genus beneficii est inconsulta donatio
In dando beneficia vir simplex gratus est eligendus.
Multo grauius est malo dedisse beneficia quam non dedisse
Non est turpe remunerare vel remediare consilium
Multo plus prodest si pauca sapientie praecepta teneas et ista in prom
pto vsu habeas. quam si multa didiceris et illa non habeas ad manum.
Stulticia est morbus anime.
⁋ Alia quamplurima sunt Senece scripta magistri Neronis principis
vilissimi. sed hec magis congrua
⁋ Sequuntur autori. ex primo libro de consolatione philosophiae ipsius Boetii Ani
c Manlii. torquati. patricii consulis romani viri orthodoxi quem
Theodoricus rex ostrogottorum papie incarcerauit. anno Anastasii. xii
quie est annus christi quingentesimus quartus. et postea necauit scilicet anno christi.
ccecce. xxiii. et papa ioannem primo Rauenne incarceratum occidit
CArmina qui quondam studio florente peregi
flebilis heu mestos cogor inire modos.
Mors hominum felix que se nec dulcibus annis
Inserit. et mestis sepe vocata venit
Quid me felicem totiens iactastis amici
Qui cecidit. stabili non erat ille gradu
Poete officium non est hominem in aduersis consolari. sed philosophi.
Beata est respublica cui princeps sapiens dominatur.
Philosophia omnium virtutum est magistra
Imprudentia rerum merita mutare non potest
Prauorum exercitus si animosior sit. sapiens tamen non est. quia a nullo duce regitur.
Deteriora velle nostri defectus est.
Minuit se quodammodo probantis conscientie secretum quotiens ostentando
se vel iactando de factis suis recipit fame precium id est mercedem
O stelliferi conditor orbis qui perpetuo nixus solio. rapido caelum
turbi
ne. versas. legemque pati sydera cogis.
Omnia certo fine
Hominum solos respuis actus
Non solum quod ante oculos situm est sufficit intueri.
⁋ Autorita. secundim libri Boetum de consola. phie.
scu Erum exitus prudentia metitur.
ut In omni aduersitate fortune infelicissimum genus infortunum est se re¬
(cordari fuisse felicem.
In rebus fortuitis non est beatitudo. quia
omnia fortuita auferri possunt. sed beatitudo est bonum stabile.
Beatitudo est summum bonum nature ratione dirigentis
Natura modicis minimisque contenta est cuius satietatem si volueris vr¬
gere superfiuis. aut in iocundum erit quod infuderis. aut noxium
Homines deo similes sunt mente
Ceteris animautibus se ignorare ex natura. homnibus autem vitio venit.
Illud nego bonum esse quod nocet habenti
O diues qui nunc gladium sollicitus partimescis. si huius vite callem vacu
us intrasses. coram latrone vacuus cantasses.
O quam praeclara est opum beatitudo mortalium quais cum adeptus fueris cecos esse
(desistis
Si corpus homnis spectas quid imbecillius reperire queas
nec in diuitiis nec in genmis. nec in agrorum vel praediorum possessione nec
in pulcritudine nec in fama. nec in gloria beatitudo consistit
Finiti et infiniti nulla est proportio.
Omis terre circulus ad celi spacium comperatus puncti rationem obtinere putatur
Amicos habere praeciosissimum genus diuitiarum est
⁋ Autoritates tertii libro de consola. phie
Pilosophia est summum lassorum solamen amicorum.
Omnis mortalium cura quam multiplicium studiorum labor exerce
diuerso quidem calle procedit ad vnum tantum beitudis finem nititur.
Illuod est summum bonum quae quais adepto nil vlterius desiderare quaat (peruenire
Beatitudo est status oim bonorum aggregatione perfectus
Mentibus hominum naturaliter est insita veri bonique cupiditas sed
ad falia deuius error abducit
Bonum est quod homines diuersis studii et appetunt.
Nulla pestis efficatior ad nocendum quam familiaris fallax amicus.
Nobililtas est laus ex meritis parentum proueniens
Aliena puleritudo si propriam non habes te splendidum non efficit
Omne genus hominum in terris simili surgit ab ortu
Unus emm omnium rerum est pater. vnus cnncta ministrat
Ille dedit phebos radios et dedit cornua lune.
Ille homines in terra dedit et sidera celo
Inuocandus est ergo omnium rerum pater quo pretermisso nullum
rite fundatur exordium
Oniqui perpetua mundum ratione gubernas. Terrarum celique sator qui tepus
ab euo. Ire iubes. stabilisque manens das cuncta moueri.
In quocunque genere est aliquid imperfectum. in eo etiam est aliquod perfectum.
Deum omnim rerum principem esse ac bonum. communis aiorum conceptio probat
Uera beatitudo sita est in deo et ipsa idem est quod diuinitas qua adepti¬
one beatitudinis homines fiunt beati
Omnis beatus est deus sed natura vnus est deus. participatione ve
ro nihil prohibet plures esse
Ome animal salutem tueri laborat. mortem atque pniciem prorsus deuitat.
Natura dat vnicuique quod sibi convenit
Omnia obediunt regi deo
Deum omnipotentem nemo esse dubitat
Deus malum facere non potest. sed nihil est quod deus facere non potest er¬
go peccatum nihil est. quia solum deuiatio a bono.
⁋ Autorita. quarti libri de consola. phie
Ullum malum impunitum et nullum bonum irremuneratum
Duo sunt in quibus omnim humanorum actuum constat effes
ctus. scilicet potestas et voluntas. quorum si alterum desit nihil est
eae quod perfici possit. quia nullus aggreditur quod non vult
et si potestas absit frustra est voluntas
Cum omnes tam boni quam mali ad bonum peruenire nitantur mali ad
hoc peruenire non possunt. boni vero possunt
Manifestum est malos esse impotentes. bonos autem potentes.
Qui mali sunt non sunt homines simpliciter. sed secundum quid. sicut cadauer ho¬
minis non potest dici homo simpliciter. sed homo mortuus.
Omne quod ordinem seruat detinet naturam
Beatitudo est premium humanorum actuum
Sicut probis ipsamet probitas est primium. sic malis ipamet malicia
(est supplicium
Premium beatorum est ipsos deos fieri.
Qui probitate caret homo esse desinit. cum diuinam conditionem transire non possit
nece est vt vertatur in beluam Unde auatus homo est lupus. ferox vero canis. et dolosus
Mali puniti feliciores sunt quam (vulpes. boni sunt felices mali aut miseri
mali impuniti. quia pena malorum hona est ratione iusticie
Punire malos iustum est. sed ipsos euadere impunitos iniustum.
Quidam sunt qui nequeunt de tenebris oculos assuetos ad lumen per
spicue veritatis attollere. tales similes sunt auibus quarum intuitum nox il
luminat. dies excecat. et illi nondum rerum ordinem. sed suos intuuntur affe
ctus et impunitum de scelere putant esse felice. quod tamen non est verum.
Infelicior ac miserior est iniurie illator quam iniurie acceptor.
Apud sapientes nullus odio relinoui debet
Sicut languor est morbus corporis. sic viciositas est morbus animae
Prouidentia est diuina ratio in summo omnim principe constituta qua cun
cta disponit. sed fatum in rebus mobilibus inherens dispositio
Quid autem amicorum salus esse videtur nisi probitas. quid egritudo nisi vitia
Quis alius videtur esse conseruator bonorum. et malorum expulsor. nisi deus qui ex
alto prouidentie speculo quod unicuique conveniat cognoscit et quod conuenire
(nouit accommodat
Non est possibile homi cuctas diuini operis ma¬
chinas veria ingenio comprehendere vel sermone explicare ⁋ Prosa. vi.
(ante finem
⁋ Autorita. v libro de consola. phie
Asus est inopinate rei euentus ex causis conftuentibus in his quae geruntr
Nulla est rationalis creatura quin ei libertas arbitrii assit
Speculari vel orare solus est modus quae homines loqui cum deo videntur.
Diuina prouidentia rebus generandis necitatem non imponit. quia si omnia venirent
ex necitate primia bonorum et pene malorum perirent. quod non intelligens Cicero
diuinam negauit prouidentiam. in qui homo eloquens stultissime ineptiuit.
Frustra esset artis effectus si omnia coacte mouerentur
Signum rei quid sit res ondit. sed non efficit quid designat
Omne quod congnoscitur secundum vim sui non congnoscitur sed potius secundum cognoscenti
(facultatem.
Eternitas est interminabilis vite tota simul et perfecta possessio
Si digna rebus nomnina imponere volumus dicendum est esse deum eter¬
num et mundum perpetuum
Deus omnia futura scit quisi iam generentur et in sui simplici cognitione considerat
Omne quod sensibus patet. si ad rationem referas vniuersale est. si ad sensum
particulare. vne vniversale est dum intelligitur. particulare autem dum sentitur
Omne futurum diuinus praecurrit intuitus
Non frustra in deo sunt posite spes et preces quae cum recte sunt inefficaces
esse non praesente
Sequuntur autorita. Thome Brabantini ex libro de institu
tione Scholastica praetitulato. quem humilitatis et maioris autoritatis
ca Boetio ascripsit fuit enim grece et hebraice doctus. Ex greco transtu
lit libros Aristo. quae transtatio apud nos in Scholis habetur. vt etiam te
statur Abbas in Catalogo scriptorum Eccliasticorum Exhebreo quidem tra¬
duxit (vt idem Thomas fatetur in. xiiii libro de naturis rerum qui falso et potio
ris autoritatis grata a nonullis magno Alberto ascribitur. librum Tetel
magni phi Iudeorum de Sculpturis praetitulatum
⁋ DIligentia euuslibet operis obtusitas permollitur.
Logica est scientia veri salsique indagatrix prudentia obest multum
Sicut prudentia parum vi nihil prodest sine iusticia. sic iusticia sine
Sicut scientia sine vsu parum velrs nihil prodest. sicvsus sine scientia multum
Aristotelis succincta veritas lbet voce sit tediosa. non tantum omnino est infructuosa
Grammatice fructuositas nullatenus est omittenda per eam enim scientie cuiusli
bet commendabilis redditur possessio
Qui non nouit se subisci non noscet se magistrari.
Miserum est eum esse magistrum qui numquam nouit se fuisse discipulum
Discipulus debet esse beneuolus. docilis. attentus. docilis ingenio. attentus
in exercitio. beneuolus in animo. attentus ad audiendum. docilis ad intelligendum
beneuolus ad recipiendum.
Scholaris non erit dyscholus
Dyscholus est ille qui cuirit per vicos et plateas per tabernas et meretricum
cellulas per publica spectacula. per pompas coreas et similia.
Discipulus non sit magistro violentus Non est dignus scientia qui
scientie insurgit preceptori
Aluxuria studeat se discipulus alienare
Meretrix est nonaria. inferni ianua. via iniquitatis. scorpionis percussio
viscarium seeleris. parens interitus
Uinum modice sumptum acuitingenium. sed non modice sumptum
rationem prturbat. itellectum habetat. memoriam confundit. obliuionem pa
rat. errorem infundit. ignorantiam producit.
Quid est constantia lucidius. quid inconstantia nequius
Felicis discipuli discretio magistratui gaudeat subiici. eumque metuen
do diligat. fidelisque existat.
Ue seducenti mancipio in qui plenaria confidit dominantis dilectio
Inuidia si secundum quid euenerit scilicet in discendo. gratuite permittenda est. si simpli
ces. ipa quidem proprii autoris est consumptiua
Non est dignus dulcoris acumine qui amaritudinis nequit inuiscari graua
(mine
Licet multis destituatur laboris retributio
tamen ab aliquo promerebitur fauoris adeptio.
Miserrimi quappe est ingenii semper vti inuentis et non inueniendis
Alios docere est proprie facultatis industria.
Oportet quod aliquis prius discat quam doceat
Rerum effectus operis. exhibitione declaratur
O quam felicis exitus veneranda est commendatio
Nulla siquidem res discipulo magmpeniciosa quam vita mgri contumeliosa
Opertunius eit mechanice arti deseruire quam negligentie iugo onerari
Sicut in vnoquoque opere mater esse inuenitur constantia ita vniuerse do
ctrine nouerca est negligentia.
hieronrmus Ingenia liberaliter educata facilius verecundia quam
metus superat.
⁋ Ualerius maximus libro vii. Aristote. in neutram partem de seipo loqui de
bere praedicabat. quoniam laudare se vani. vituperare stulti esset.
⁋ Sequutur autoritates platonis in thimeo
Plationis vt ait helinandus consuetudo fuit libros suos intitulare
nomnibus magistrorum suorum. vel eorum qui magistros suos docuerunt propter
maiorem autoritatem. quod et
uit. fuit autem Plato ciuis atheniensis. magister Aristote. et auditor so
cratis. natus tempore darii regis persarum. patre aristone qui a Todro
duxit originem de generatione neptuni. matre perictonia Obut autem anno eta
tis sue. lxxxi. natalis sui die secundum Senecam in epistolis Scripsit ali¬
quot libros in phia quos ad magnam partemex moseos lege suffuratus
est. Et item ex poetarum fabulis quas cum pro vero assumeret in multipli¬
ces collapsus est errores Etiam loge magis pro eloquentia laborauit
quam vera scientia. Ob hoc philosophia eius apud veros Christicolas
nullius est praecu vel momenti.
Nomnibus siue in maximis siue in minimis diuinum auxili
um debet implorari
Nihil est ortum sub sole cuius causa legitima non praecoesserit
In omni tractatum fieri debet vt inter initia consideretur quid
sit illud de quo agitur
Operi suo dat opifex formam
Mundus a deo factus est Deus autor maximus est.
Optimus est mundi autor. et ab optimo longe inuidia relegata est
Bonitas dei fuit causa factionis mundi et originis omnium rerum
Non decet rem esse antiquiore primo genitore rege
Tempora maxime distinguuntur per motum solis
O du deorum quorum opifex id est pater ego sum. dii deorum vocantur intelli¬
gentie et corpora celestia natura solubilia. sed dei voluntate perpetua
Ad hoc anima est coniuncta corpori vt fenoretur scientias et virtutes. si
autem cum magno fenore venerit benigne recipietur a suo creatore. si autem
non. relegabitur ad inferos.
Propter hoc enim nobis datus est sermo vt presto nobis fiant mutue
voluntatis indicia
Deus est summum bonum super oem substantiam omnemque naturam quem cun
cta expetunt cum ipse sit plene perfectus et nullius societatis indigens.
⁋ Autorita. apulei aphricani platonici lingua latina doctissimi
qui succedens platoni fioruit aihenis.
SUmmus deus est infinitus non solum exclusione loci sed etiam
Q nature. dignitate
Prestantissimum animalium genus in terra est homo
Du ab omnibus differunt nature dignitate. perfectione. vite. perpetuitate
loci sublimitate
Nihil deo est perfectius nihil potentius
Conuersatio mutua contemptum parit
Deus ab omibus animi passionitus liberem. vnie nec dolere nec letari potest.
et hoc est verum ad nostrum conceptum
Demones sunt animalia animo passiua. mente rationabilia corpore ac
rea. tempore eterna. In isto oens Platonici delirauerunt
Magna est digmitas sapientie quae societatem summo deo coequat.
Nihil enim deo similius vel grauius quam vir animo perfectus
Bonus est qui intantum ceteros homines antecellit inquantum ipse a diis
immortalibus antecellitur.
Si laudas aliquem quia generosus est parentes eius laudas. si quia diues.
fortune hoc debetur. sed si quia formosus est aut validus est egritudine
fatigabitur. si quia pernix in senectute. aut quia fortis. expecta paulisper et non
erit. sed si laudas eum dicendo quod bonis artibus doctus est et valde erudi
tus. et inquantum licet homini sapiens est tunc ipsum vere laudas. quia hoc
non est a patre hereditarium. nec casu pendulum. nec corpore caducum. nec
etate mutabile.
⁋ Empedocles.
Tria sunt in tota rerum varietate praecipua quae philoso
phiam magnifice extollunt. scilicet mobilis affluentie contemptus. future fe
licitatis appetitus. mentis illustratio. quorum primo nihil est honestius
vel vtilius. secundo nihil est perfectius. tertio nihil ad amborum compendio
sam adeptionem efficacius.
Deus est sphera cuius centrum est vbique et circumferentia nusquam
Empedocles sciens animas esse immortales athenis. se incendiis dedit et si
diipsi mortem intulit. quod tamen non erat officium sapientis
⁋ Incipit logica de qua gloriosus inquit hieronymus cuius verba
sunt canonisata. xxx vii. dist. Si quis dialecticam didicerit. vt inter verum
et falsum diiudicet non improbamus. quia secundum Augustinum ipsa docet do
cere. docet addiscere. sola scire facit. et dubia cuncta definit. Et secundum ve
nerabilem Albertum ipsa in omnibus scientiis lumen praebet recte contemplationis. eo quod
per eam scimus nos scire
Sequuntur autoritates porphyrii qui fioruit athenis tempore
gordiani imperatoris qui cepit anno domini. ccli. Dic ex Aristotelis mo
numentis collegit librum de Isagogis ad cathegorias Arist. quem in ex
ordio libri protestatur se obseruaturum. sed in Platonis Secta deprauatus
in heresim corruit pessimam Astruxit enim Plationem imitatus Calode
mones et Cacodemones esse animalia. mente rationalia. et ex simplici elemen
to corpus habere tanquam alteram partem sui. quod tante est impossibile hic etiam re
tigioni xpiane tentauit. illudere et contumeliam inferre intolerabilem.
Isagoga ge id est introductio. sic vniuersali a porphiriui dicuutur intro¬
ductiones ad dialecticam. Cathegoria idem est quod predicamentum
siue predicatio vl fecatio. vnie et praedicamenta Aristo. dicuntur cathegorie
a cathagoro as. id est dicere in cathegorio quid idem est
Elementa autem quibus scientia verificatur. v. sunt. scilicet demonstratiua
ideo sunt libri posteriorum et analecticorum. topica. sophistica. rhe
torica. quibus si adduntur cathegorie perihermenias priora erunt
opro partes logice id est triusi siue scientie sermocinalis Excellenter tamen dia
lectica dicitur sermocinalis quamuis grammatica et rhetorica etiam sunt per
tes phie rationalis. quia logica siue dialectica est ordinare causam. respectu
effectus per syllogismum
Eque genus neque species videtur simpliciter dici id est vno modo
Senus primo modo est collectio multorum descendentium ab vno
principio. Secundo modo est principium generationis vniuscuiusque
sicut pater et patria. Pertio mo est illud cui supponitur spens Quarto
modo dicitur ad similitudinem generationis. Primo et secundo modo dictu cominiter accipitur.
quia quando vnum nomen comune debetur esti rationis et enti nature. tunc illud nomen
semper debetur enti rationis ad similitudinem entis nature. quia natura est
stramentum artis
Spens est forma vniuscuiusque rei. secundum quam spens preami dicta est digna
(imperio
Si aliquis omnia predicameta entia vocet.
equiuoce et non vniuoce ea numcupabit. id est analogice
Specialissima vero in quodam numero sunt. non tantum definito nobis
Indiuidua sunt infinita tam quo ad nos quam quo ad naturam.
Infinita inquit plato relinquenda sunt ab arte. neque horum fieri posse
disciplinam id est scientiam. vnim quia indiuidua sunt infinita de his non potest esse scientia.
Indiuiduum dicitur. quod ex quibusdam proprietatibus constat. quarum collectio
nunquam potest in alia repiri et sunt septem proprietates. vt dicit Boetius. scile.
forma. figura. locus. stirps. nomen. patria. tempus
Hec septe propria continet omnis homo.
Insuper dicit venerabiltus do
minus Albertus in principio libri de natura locorum et locatorum. quod non sit
punctus in terra quin suam spenalem habeat infiuentiam. Et subdit quod non est
possibile reperiri in toto vniuerso duo indiuidua eiuidem spei in om
nibus similia. quamquam in similitudine morum homines eiusdem loci vel vicini fre
quenter coueniant. Et quemadmodum disparilitas est in accidentibus
eorporis sic in susceptione gratie. Igitur bene canit Ecclesia. Non est
inuentus similis illi etc.
Genus continet oens differentias potentia. actu vero nullam
Genus est tanquam materia. differentia tanquam forma.
Species non iungitur speciei. vt gignet aliam speciem
Proprium dicitur quadrupliciter Primo mo quod inest soli et non omni. vt
esse medicum Secuodo quod inest omi et non soli. vt esse bipedem Tertio quod in
est omni soli et non semper. vt canescere in senectute Quarto quod inest omni
soli et semper. vt risibile est proprium homnis
Proprium conuertitur cum eo cuius est proprium
Accidens est. quod adest et abest praeter subiecti corruptionem
Accidentium aliud est separabile aliud inseparabile.
Sublato animali aufertur rationale et irrationale
⁋ Sequitur liber praedicamentorum vtilissimus Aristotelis. quem (vt The¬
miltius attestatur) Aristo. anno etatis sue. xv. edidit Logica siue Diale
ctica a phis dicitur instrumentum Aristo. quae de se quidem potest dicere Discutiens ve¬
rum sinuola problemata soluo Corruit in tenebras me sine qui graditur
quia rationibus subtilissimis vera secernit a falsis. hic vero agit de parte
Mllogismi remota scilicet de termino. sed de parte propinqua agitur in libro periher
meniarum scilicet de enunciatione prout accipit formam propositionis
Quiuoca dicuntur quorum nomen solum est comune et ratio sub
stantie secundum illud nomen est diuersa.
Uniuoca dicuntur per contrarium.
Denominatiua dicuntur quecumque ab aliquo solo casu drima sunt
et secundum illud nomen habent appellationem. vt ab albedine anibus.
Grammaticus dicitur denoinatiue a grammatica. vnde habemus. quod concretum
denominatiue dicitur ab abstracto.
Impossibile est esse accidens sine eo in quo est id est sine subiecto.
Omnis color est in corpore
Scientia est in anima. sicut accidens in subiecto
Quando alterum de altero predicatur vt de subiecto. quecumque de eo quod pre.
dicatur dicuntur. omnia etiam de subiecto dicuntur
Diuersorum generum et non subalternatim positorum diuerse sunt spens et orie.
Superiora de inferioribus semper predicantur
Decem sunt entia incoplexa. vt substantia quantitas etc.
Non exnentibus primis substantiis. id est idiuiduis impossibile est aliquod aliorum re¬
(manere
A principali substantia. id est indiuiduo substantie nulla exit
praedicatio. et hoc secundum ordinem alicuius quinque praedicabilium.
Comune est omni substantie in subiecto non esse.
Opposita habent fieri circa indem
Omnis substantia videtur hoc aliquid signifiare et hoc indubitabile et verum est
in primis substantiis. in secundis similiter videtur sub appellationis figura.
Ab eo quod res est vel non est oratio dicitur vera vel falsa
Quantitatis aliud continuum aliud discretum.
Quod semel est dictumcin quantitatibus positionem non habentibus in continuo
amplius resumi non potest. eo quod partes ille non sunt permanentes. quia partes tem
poris et numeri et orationis non contingit iterato sumi
Magnum paruum longum breue non sunt in genere quantitatis. sed rela
tionis. quia vnumquodque eorum dicitur ad aliquid
Si magnum paruum per se diceretur numquam mons diceretur paruus nec gra
nuium milii magnum. Ex quo trahitur illa autoritas quod per se est tale.
semper et respectu cuiuslibet est tale
Quanta est superficies tantum album esse dicis.
Aliquando nomnina fingere necesse est si alicui nomen non fuerit impositum
Multa sunt animalia capita non habentia. vt ostrea et conchilia
Multa sunt scibilia de quibus non est scientia Scibile praus est scientia.
Relativa sic se habent quod posita se ponunt et pempta se pimunt id est sunt simil or
Quicumque definite nouerit vnum relatiuorum. definite
ctu et occasu
Partes substantie sunt substantie
(noscituruis est et reliquum
Dubitare de singulis non est inutile. quia sicut dicit alibi. Uolentem addis
cere necesse est eu prius bene dubitare
Qualitas est secundum quam quales esse dicimur
Scia est de numero permanentium et difficile mobilium. vt si quis medio¬
criter sumit scientiam. nisi forte grandis fiat permutatio ab egritudine veli
⁋ Boetius dicit. quod scientia festinata marcescit.
(ab aliqui hmoi.
mediocriter autem sumpta augmentatur et crescit
Si vnum contrariorum fuerit quale et reliquum erit quale
Si vnum contrariorum fuerit in natura non propterea oportet reliquum esse
in natura vt omnibus existentibus sanis non est egritudo. Et istud intelli
gitur de contrariis non ppetuis. sed naturalibus.
Prius dicitur quadruplicite scilicet natura. tempore. ordine. et dignitate
Sanitas et egritudo sunt contraria immediata
Species simul sunt sub genere. Idem dicit Boetius quod spens sunt coequiue
sub eodengne
Motui quies est contraria
Motus sex sunt species. generatio. corruptio. augmentatio. diminu¬
tio. alteratio. secundum locum mutatio
⁋ Autorita. librorum perihermenias. de quae tale (vt Isidorus testatur se
cumndo etymologiarum) habetur prouerbium Aristoteles quando periherme¬
nias scriptitabat calamum in mente tingebat. Et dicitur a prepatione peri.
is. de et heremenia. nie id est interpretatio et sunt due dictiones. vni Merme¬
nici dicuntur interpretes somniorum.
A qui sunt in voce sunt earum quae sunt in anima passionum note et
ea quiescribuntur. eorum quae sunt in voce: et sre scripte sunt signa vocum
Circa compositionem et diuisionem consistit varitas et falsitas
Cum dicitur cathonis est vel non est neque verum neque falsum fcatur.
ex quo conuniter trabitur quod verum et falsum presupponunt congruum
Uerbum est nota eorum que de altero dicuntur
Nomen infinitum equaliter dicitur de ente et non de ente
Significare est intellectum coustituere
Plato voluit orioionem igncare naturaliter. quod falsum esse ostendit Aristo
teles. quia ad placitum significat
Hoc verbum est sicncat quandam compositionem quam sine extremis non est intelligere
Necesse est ommen euunciationem constitui ex verbo. vn sine verbo perfe
cta non redditur oratio.
Rerum alie sunt vniuersales alie particulares
Uniuersale est quod aptum natum est praedicari de pluribus
Et singulare quod non. Quod fit non est.
(neri vniversaliter
Hoc signum omis non est vniversale. sed consignificat vniversalt im est designat terminum te¬
De futuris contingentibus non est determinata veritas.
Unum tantum opponitur vn
Omnis affirmatio vilus negatio autem est vera aut falsalicet non determina
te sed non potest esse simul vera et falsa.
Non omnia fiunt ex necessitate. sed multa fiunt a casu et ad vtrumlibet.
Propter nostrum affirmare vel neganre nihil fequitur in re
Nos videmur esse principium futurorum multorum. ab eo quod consiliamur et aga
mus aliquid.Nomnia et verba transposita idem ienicant
Duplex est necessitas. scilicet absoluta et conditionata.
Dem quod est quando est. necesse est esse. et omne quod non est quando non est nece est non esse
sed omne quod est simpliciter esse. est necesse.
⁋ Petrus de iuo louaniensis. sicut inter phos et medicos est drima
quomon sanum et egrum circa corpus animalis opponantur. phis dicentibus quod
immediate. medicem vero quod mediate. Tale fuit problema inter logicos ab
antiquae de vero et falso circa enunciationem. quia de futuro contigenti enuciationes
ex natura rei nec vere videntur nec false. sed neutre. quibusda tantum alitur placuit
Sicut doctor ille magistraliter discussit
⁋ Autorita. sex principiorum Gilberti porritani.
Orma est compositioni contingens simplici et inuariabili essen
tia consistens. id est adueniens toti composito.
Omne compositum adueniens composito facit ipsum maius
Triplex est substantiale scilicet materiale. formale et compositum.
Natura occulte operatur in pluribus quia producendo singulare produi
cit ex consequenti et vniuersale
Omnis coitas a singuiaritate procedit
Creator creaturarum naturam certo modo stabiliuit
Amima dum agit immobilis perseuerat
Impossibile est non corpus corpore moueri. et hoc per se
Omnis actio in motu et omnis motus in actione firmatur
Actio est proprietas secundum quam in id quod subucitur agere dicimur
Passio est effectus illatioque actionis.
Quando est quod ex temporis adiacentia in re temporali derelinquitur. id est quando
est dispositio derelicta in re temporali ex adiacentia temporis ad rem temporalem
secundum quam aliquid esse vel fuisse vel futurum esse dicitur.
Anima coniuncta corpori complexionem corporis imitatur. quia corpus aggrauat animam
Qui frigide et sicce complexionis sunt. vt melancholici in autumno de
mentiores sunt seipsis. sanguinei autem in vere
Ubi est circunscriptio corporis locativ a loci circunscriptione procedens.
Ubi est dispositio derelicta a re locata ex adiacentia loci ad rem loca
tam secundum quam aliquid dicitur esse in loco
In loco dicitur quicquid a loco circunscribitur.
Duo corpora non praesent esse simul in vno loco nec vnum corpus in diuersis
locis
Eadem vox peruenit ad aures multorum. non eadem in nume¬
ro. sed secundum similitudinem et speciem
Nec locus est sine corpore. nec corpus sine loco
Positio est dispositio derelicta ex ordinatione partium suarum respectu
loci secundum quam dicitur sedere vel stare.
Habitus est corporum et eorum que circa corpus sunt adiacentia. id est habitus
est dispositio derelicta a re habente ex adiacentia rei habite ad habens.
smpositio suplatiui est facta in termio vltra quem transgredi est impossibile.
Possibili posito in ese nullum sequitur impossibile
Si omnes puncti componerentur non facerent lineam
⁋ Sequuntur autori. primi libri Priorum Aristo.
Et in libris priorum tractatur de dicibili complexo ordinato ad oem mate
riam indifferenter scilicet de generatioali modo faciendi syllogismum Set in libro poste¬
iorum tractatur de dicibili complexo contracto ad aliquam materiam determi
natam scilicet de syllogismis demonstratiuis. In topicis vero quantum ad mate
riam probabilem In elenchis autem quantum ad materiam sophisticam. quia de syllogis
mis sophisticis et apparentibus sed non existentibus
PRopositio est oratio affirmatiua vel negatiua alicuius de
aliquo vel alicuius ab aliquo
Terminus est in que resoluitur propositio.
Syllogismus est oratio in qua quibusdam positis aliud quidem
ab his quae posita sunt ex necessitate accidit. eo quod hec sunt id est primisse.
Dici de omni est quando nihil est sumere subiecti distributi maioris
quin de eo dicatur predicatum
Dici de nullo per oppositum.
Uniuersalis negatiua et particularis affirmatiua simpliciter conuertuntur
Uniuersalis affirmatiua conuertitur in particularem affirmatiuam
Quando oppositum consintis repugnat ancedenti. tunc consntia fuit bona
Maiori exnti de necario et minori de inesse conclusio erit de necessarior
Quicquid sequitur ad anecedens sequitur ad consequens.
Syllogismus est necessarius ex ponibilibus et expositis. vnde sumitur
quicquid est vtrum de exponente. etiam est verum de exposito. vnde expo¬
nentis et expositi eadem est veritas
Qnde vtraque primissarum est de necessario. tunc conclusio erit de necessario
Possibili posito in esse nullum sequitur impossibile.
Continges dicitur duobus modis. vno mo quod fit frequenter. vt hominem ca
nescere in senectute. et tale dicitur contingens innatum. alio modo dicitur contingens
quod quantum est de se habet se indifferenter ad esse et ad non esse. vt me ambulare
terremotum fieri. et tale dicitur contingens infinitum. et est qui exitente non impossibili
ipo tantum posito in esse. nihil propter hoc erit impossibile
Onicumque ex opposito consequentis infertur oppositum anecedentis. tunc prima
(consequentia fuit bona
Omnis syllogismus habet fieri per
tres terminos et duas propositiones et vnam conclusionem
Exempia ponimus non vt ita sint. sed vt sentiant addiscentes quae addiscunt
Et dicit Commentator super tercium de anima. quod philosophus parum curauit de exemplis
vera ne essent an falia. sed maxime de rebus
Non idem significat esse non album. et non esse album
⁋ Sequuntur autori. secundi libri priorum Aristote.
falso bene sequitur verum occasionaliter. licet numquam formalitur. sed ex vero
Tnumquam sequitur falium. sed emper verum Unde Ex falso verum. ex vo nil nisi verum
Petere quod est in principis est quando demonstratur propositum quod fit quattuor
modis. Primo modo quando demonstratur omnino propositum. Scuodo quando de
monstratur per ignotiora. Tertio quando demonstratur per ea que aliqualiter sunt
ignota. Quarto quando prius demonstratur per posterius
Si conclusio est falsa oportet aliquam premissarum esse falsam.
Quando extrema convertuntur necesse est medium conuerti.
Magis eligendum est velle bene agere quam agere. vnim magis eligenda est vo¬
luntas sine actione quam actio bona sine voluntate. quod est catholicum dictum
Instatia est propositio propositioni cotraria
Enthimema constant ex incotibus et signis. vn icos est probabilis propositio.
Probabile est quod scitur esse verum vt in pluribus vn icos est propositio quae
scitur esse vera vt in pluribus vt odire odientes. et amare amates.
Signum est propositio demonstratiua et necessaria et probabilis
Per signa corporis nobis nota syllogisamus. scilicet dispositiones cor
poris nobis ignotas
⁋ Autori. super primum libro posteriorum Aristo. quie merito aureus dici potest.
OMnis doctriua et omnis disciplina ex pexistenti fit cogniti
one Et hoc dicitur contra platonem qui ones scientas voluit esse concreatas
sed per immersionem animae in corpore esse offuscatas. sed per studium
paulatim reminisci. que omnia heretica sunt.
Tam syllogismus quam inductio per prius nota faciunt doctrinam habere
Exemplum vere est inductio. enthymema vero quidam syllogismus
Duo necessaria est praecognoscere. scilicet quia est et quid est.
De dignitate oportet praecognoscere. quia vera est. de passione vero quid est.
et de subiecto vtrumque Unde hic habemus quod due sunt praecognitiones et tria
praecognita. quae sunt subiectum passio et dignitas. Unde iterum habemus. quod in
qualibet scientia oportet praesupponere subiectum esse. et quid significet ipsum. passi
onem non oportet praesupponere esse. sed tantum quid significet: et istud intelligitur ante ac¬
tualem demonstrationem. licet in scientiarum traditione subiectum potest inquiri. vt
de syllogismo constat sophistico in Elenchis
Quod addiscit aliquis hoc scit quodammodo et nescit quodammodo
nescit ipsum in propria forma. scit tamen ipsum in potentiam. quia princpia
ei congenita sunt
Scire opinamur vnumquoque simpliciter. et non sophistico modo. quod est
secundum accidens
Scire est causam rei cognoscere propter quam res est. et quoniam illius est causa. et non contin
(git hoc aliter se habere
Cuius simpliciter est scientia hoc impossibile est aliter se habere
Scire est per demonstrationem intelligere
Demonstratio est syllogismus faciens scire secundum quem in habendo ipsum scimus.
Necesse est demonstratiuam scientiam ex primis veris immediatis prioribus
notioribus causisque conclusionis procedere
Quod non est non contingit scire. ex quo habemus quod de non ente non est scientia.
Scientia est illorum quorum est demonstratio.
Dupliciter aliqua sunt priora et notiora. scilicet prius et notius natura
et prius et notius quo ad nos
Priora et notiora quo ad nos sunt illa quae proxima sunt sensui. sed pri
ora simpliciter et secundum naturam sunt illa quae remotiora sunt a sensu
Remotiora vero a sensu sunt maxie vniversalia. proxima autem sensu sunt maxi
(me particularia.
Idem dico primum et principium
Principium demonstrationis est propositio immediata
Proposito autem immediata est qua non altera prior
Propositio est altera pars enunciationis vnum de vno enuncians
Dialectica proportio est accipiens quamlibet partem contradictionis. quia vtraque proba
(bilis est
Demonstratiua aut est alteram determinans scilicet veram
Contradictio est oppositio cuius secundum se non est dare medium
Pars contradictionis quae significat aliquid de aliquo est affirmatio. quae autem
significat aliquid ab aliquo est negatio
Definitio est positio quedam non autem suppositio
Suppositio dicit aliquid esse vel non esse.
Non est idem quod quid est vnitas et esse vnitatem.
Non solum necesse est procognoscere prima principia aut omnia aut quaedam. sed et
magis Semper enim propter quod unumquodque tale et illud magis et hoc vir
tualiter vt propter quod amauimus rem. illud est magis amicum. et omia po¬
steria credimus et scimus per prima. ergo illa magis scimus
Necesse est magis credere primissis quam conclusioni
Principiis nihil notius est in veritatem et oppositis eorum nihil est
notius in falsitate.
Principia cognoscimus inquantum terminos cognoscimus
Non contingit aliquid fingulariter demonstrare nisi in terminis con¬
nertibilibus et propriis
Impossibile est eadem esse priora et notiora nisi altero modo.
Ad minus ex duabus propaionibus contingit syllogisare
Una propotioe posita nihil sequitur syllogistice. quia ex vna nihil sequitur.
Demonstratio est syllogismus ex necessariis.
Per se primo sunt quacuque in ratione dicendi quod quid est insunt. vt triangulo
est linea et punctum linee. substantia enim horum ex his est
Per se secunduo sunt quaicumque insunt ipsis que in ratione insunt. vt propria
passio per se est in subiecto
Item per se sunt quae non dicuntur de quidam alio subiecto vt substantia.
Item per se sunt propter quod inest alicui aliquid tamquam per causam Ulic habemus quod quaet
tuor sunt modi dicedi per se. quaium primus et secundus tantum ingrediuntur demonstrationem
Item per se presupponit de omni
Uniuersali dico quod cum de omni sit. et per se est. et secundum quod ipsum est idem vt pun¬
ctum per se inest linee. et secundum quod ipsum.
Ex veris est demonstratiue syllogisare
Ex non necessariis contingit necessarium syllogisare. sicut verum ex non veris.
sed ex non necariis non contingit demonstrare. quia medium erit ex necessitate
Demonstratio est eorum qua sunt per se et non eorum quae sunt per accidens.
Accidens contingit non esse Propter quid scire est causam scire esse
Non contingit ex alio genere descendentem demonstrare vt geometri
cum in arithmetica.
Tria sunt necessaria in demonsiratione quairum vnum est quod demonstratur. scilicet com
clusio. hoc autem est quod in est alicui grta per se. aliudu aut est dignitas. dignitates
sunt ex quibus fit demonstratio. tertium est subiectum et eius passiones.
Necesse est medium et vltimum in demonstratione esse ex eodem genere
Nec scientia nec demonstratio est corruptibilium sed perpetuorum
Definitio est principium demonstrationis vel conclusio vel tota demonstratio
(positione differens
Difficile est noscere si aliquis sciuit vel non
Difficile est enim noscere si ex vniuscuiusque principiis scimus aut non
quod vere scimus.
Si ex principiis et ex veris habeamus syllogismum opinamur sci¬
re. sed hoc non est sifficicns. sed etiam oportet scirc ex quibus scitur
vt sunt propria principia.
Non est necesse esse speecies id est ideas aut vnum ali quid extra multa. quia
vniuersalia sunt in indiuiduis.
Omnes scientia comunicant secundum comnia principia ex quibus demonstrantur
Unaquique scientia habet interrogationes et disputationes proprias.
Demonstrationes non augentur per media. sed in post assumpto et in latus.
Demonstratio contigit dupliciter velrs quia procedit per effectum versa causam remotam
Duplex est scire. scilicet quis est et scire propter quid est
In scientiis diuersis sepe vna scientia diciti propter quid. alia quia. vt me
dicina dicit quod vulnera circularia tardius sanantur quam oblonga. sed proptr
quid. illud dicit geometria scilicet quod partes magis distant.
Scientes vniuersale sepe nesciut particulare.
figurarum maxime faciens scire est prima figura
Coordinationes praedicamentorum non comincantur vndem quod est in vna coordi
natione. non est in alia. vnde habemus quod essentie predicamentorum sunt im¬
permixte. licet esse eorum poterit permisceri.
Ignorantia est duplex. scilicet secundum negationem et dispositionem
Si aliquis sensus defecerit necesse est scientiam illius sensus deficere
Aliud addiscimus per demonstrationem. aliud per inductionem
Singularium est sensus
Omnis syllogismus fit semper per tresterminos et duas proportiones
Non contingit ire in infinitum in praedicamentis nec ascendendo nec descen
dendo. sed vtrobique est status
Que est comparatio principii ad principium. eadem est principati ad principatum
Impossibile est infinita pertransire
Gaudeant genera et species quonido si sunt. monstra sunt. et si non sunt. ni
hil ad ratione vel demonstrationem prosunt. demonstrationes enim hmoi non sunt
hoc dicit ideo. quia Plato in phedrone vbi etiam inducit Docratem ad sue
opinionis confirmationem posuit vniuersalia extra singularia per se sub
sistere in natura. et esse sufficientia ad generationem et corruptionem etc.
Unde multi decipiebantur Augustinus tantum quia platonicus fuit tentauit in li
bro de Ciuitate dei Platione excusare. sed
sationem ab Augustino positam magis exaffectu procedere quam veritati conm
sonare Cui assentiunt
Qualitatis non est qualitas Unum predicatur de vno.
Demonstratio vniuersalis particulari est potior
Affirmatiua potior est negatiua. quia prior.
Demonstratio ostensiua potior est ducente ad impossibile
Potior est demonstratio que est de esse quam que non est de esse.
Uniuersale non est minus ens quam particulare sed maius quia ipsum est incorrupti
bile. particulare vero corruptibile. ex quo et multm dictis aliis in isto libro
et dicendis habemus quod vniversalia sunt sempiterna et spens rerum sunt eterne.
vniuersalis magis est causa quam particularis
Cui per se in est aliquid. hoc idem est causa suiipsius
Cognosces vniuersale cognoscit et particulare et non econuerso¬
Uniuersale est intelligibile. particulare vero sensu percipitur.
prius est esse quam non esse
Certior est scientia que est ipsius propter quid quam que alterius.
stem certior est qui non est de subiecto contracto ad materiam quam quae est de subiecto
(contracto
Unitas non est substantia sine positione. sed pun¬
ctus est substantia positionem habens
Singulare est hic et nunc. sed vniversale est vbique et semper. et hoc priuatiue
densus est singularium. scientia vero vniuersalium
Impossibile est omnium esse eadem principia
Uniuersale ex singularibus pluribus est manife stum
Quecumque sunt eadem vni tertio. scilicet singulari. sunt eadem inter se.
Scientia est verorum necessariorum non contingentium aliter se habere.
Non contingit idem scire et opinari simul.
oolertia est subtilitas quaedam et proptitudo inueniendi medium in non prospe
(cto tempore.
⁋ Sequuntur autori. ii libri posteriorum Aristo.
QUestiones sunt equales numero his que vere scimus
Questiones sunt quattuor scilicet quid est propter quid. si est. et quia est et iste
reducuntur ad questionem medii. quia omnis questio est questio medii
Unius inquantum vnius vna est scientia
Definitio est cognitio substantie et ipsius quod quid est
Impossibile est quod quid est scire et ignorare si est
Ipsius quod quid est non est demonstratio
Per omne genus cause contingit demonstrare
Scire opinamur cum causas rei cognoscimus
Quattuor sunt cause Caula et medium sunt idem.
Unum et idem nsn contingit esse propter quid. et quid est. vt si queratur. quid est to
nitruus. et dicitur quod est extinctio ignis in nube. et si queratur propter quid to
nat. dicitur quia in nube ignis extinguitur
Ambulatio post cenam est causa sanitatis propter hoc. quia facit non emi
nere cibuos in ore stomachi. sed descendere.
Interpositio terre inter solem et lunam est causa eclypsis.
Medium in demonstratione est ratio primi et vltimi termini id est maioris extremi
tatum quae secundum Albertum est proprie passionis definitio. secundum Thomam vero subiecti
Causa et effectus debent esse proportionata. vnde eius quod est in fieri
debet esse causa in fieri. et eius quod est in facto esse debet esse causa in
facto esse et cetera.
Sicut se habet linea ad punctum sic se habet illud quod fit ad factum esse
Quedam sunt semper. quedam vt frequenter. vt non omnes masculini sunt
barbati in maxillis semper sed vt frequenter
Ex singularibus oportet vniuersalia accipere
Equiuocationes magis latent in vniversalibus quam in inferioribus
fiuuius magis fluit in fine mensis. quia finis mensis est humidior quia luna
(onium habet super humida.
Omnis arbor habens lata folia fiuit
Nluere est succum densatum habere.
Causa est prior eo cuius est causa. et hoc ad minus secundum naturam.
Omne animal habens cornua caret dentibus in superiori mandibula quia
materia dentium vertitur in cornua
Ex sensu in nobis fit memoria. ex multis memoriis expimentum
Uniuersale quiescens in anima est principium artis et scientie
Sentire est singularis. sed sensus est vniuersalis
Principiorum habitus non est scientia sed intellectus.
Uniuersale est vnum in multis et vnum preter multa
Principia non cognoscimus per demonstrationem sed per inductionem
vie. sensus et memorie
⁋ Autoritates super libros topicorum Aristo.
Topos enim grece locus dicitur vel idem est quod totum. Locus enim in
dialectica siue logica que species est philosophie duplex est. scilicet itrin
secus et extrinsecus etc. et de his tractatur in hoc libro Dialectica vero
dicitur a dia et logos quasi dualis sermo. quia disputatio dialectica
fit inter duos. scilicet opponentem et respondentem Uel secundum Tortellium
Dialectica dicitur a grecovboDialegomai. id est disputare quia est ars dispu
tatoria docens discernere rerum causas. intellectum mentis acuens. vera
que a falsis distiguens Uel secundum alios dicitur a greco nomnine lexis quod est
dictio latine. eo quod in illa de dictis disputetur.
⁋ Sequuntur autorita. primi libri topicorum
Numquodque primorum principiorum est sibiipsi fides
Non enm omne quod videtur probabile est probabile.
Dialectica est vtilis ad tria. scilicet ad exercitationem ad obuiationem. et
ad secundum philosophiam disciplinas.
Dialectica inquisitiua ad oim methodorum principia viam habet
Rhetor non semper persuadebit nec medico semper sanabit sed tunc suo satisfa
cit officio quando nihil omittit de contingentibus. sic etiam est de dialectico respec
(tu artis sue
Defiuitio est oratio indicas quid est esse rei
Proprium est quod est inseparabile.
Nemo enim proprium dicit quod contingit alii inesse
Accidens est quod adest et abest. vt supra dictum est
Accidens facit vnum numero cum suo subiecto. vnde accidentia nume
rantur numeratione subiectorum.
Positio est opinio extranea alicuius notorum secundum phriam. quemadmo
du posuit Craciitus omnia moueri.
Syllogismus est oratio in qua quibusdam positis aliquid accidit ex ne¬
cessitate preter ea que posita sunt.
Probabilia sunt que videntur omnibus aut pluribus vel sapientibus et his vel
omnibus vel pluribus vel maxime notis et probabilioribus
Mundum esse eternum est problema neutrum id est habens rationes pro vtraque parte
Ex isto apparet Aristo. non fuisse pertinacem quando naturali ratione conclu¬
derent mundum esse perpetuum. vt quida tantum mentiuntur
Genus est quod predicatur de pluribus speciebus
Accidens est quod neque est genus neque species neque proprium neque
differentia. sed est aliquid rei.
Idem dicitur tripliciter. idem genere. idem numero. et idem specie.
Omnis aqua est eiusdem speciei cum omni aqi. et solum differens accidentali quaelitate
Inductio est processus a particularibus ad vniuersalia
Qui dubitat an oportet deos. id est deum et diuinas substantias vereri et parem
tes honorare. non indiget ratione sed pena. quia id naturalis testatur ratio.
Qui etiam dubitat vtrum nix sit alba vel non. non indigent ratione sed seusu.
Quot modis dicitur vnum oppositorum tot modis dicitur et reliquum
Delectatoni que est circa speculatiua. nulla tristicia est admixta
In definitionibus sepe latet equiuocatio
Diuersorum generum et non subalternatim positorum diuerse sunt
species et differentie.
⁋ Sequuntur autori. ii libri topicorum
Ullum genus denominatiue praedicatur de suis spenbus sed vniuoce
In paucioribus id est vniuersalibus est via magis facilis
Iniusticiam facere non inest deo. quia iniusticiam facere est idem quod spote no
cere. sed sponte nocere non est in deo
Inuidus est qui tristatur de prosperitate bonorum.
Reprehensor est qui tristatur de prosperitate malorum
Inuidia est tristicia in apparente prosperitate alicuius
Loquendum est vt plures. sapiendum vero vt pauci Ex quo habtur quod non
est insistendum extraneis et extortis expositoibus Etiam colligitur quod Aristo
teles in sua philosophia ferme per omnia habet modum loquendi cum antiqis
comunem vsque dum venerit ad eum locum in quo necessarium est eos ab erro
re rationibus reuocare et veraci instituere determinatione. Muod quidam non
aduertentes ineptissime putabant Aristotelem adinuies Augnantia qumque
sentire et a sepo dissidere. quod quanstultum sit
et
Animalia semper nutriuntur. non tamen augentur
Scire non est idem quod reminisci. quia scire contingiti circa praesentia praeterita et
futura. reminisci autem solum circa preterita.
Quecumque insunt speciei insunt et generi.
Homines vt in pluribus sunt mali. in paucioribus autem boni. quia pauci
vtrum bonum quod est ipsius voluntatis obiectum apprehendunt et sequuntur.
sed fallaci sensualitate aberrant.
Omne analogum per se positum stat pro suo significato famosiori
Motis nobis mouetur omnia que in nobis sunt.
Idem est susceptibile contrariorum
plura possunt vni esse contraria.
Plura bene contingit scire sed non contingit plura intelligere.
Quod iuste fit est scientis. quod iniuste est ignorantis
Quorum generationes sunt bone. ipsa quoque bona. similiter de malo
Simpliciter dico quod nullo addito dico.
⁋ Sequuntur autori. iii. libri topicorum Aristo.
OMnia bonum appetunt.
Quod per se est eligibile magis est eligendum quam quod propter aliud
Quod plures et omnes eligunt magis est eligendum.
Quod difficilius magis est eligendum quam quod facilius.
Iniustum non in genere. sed iniusticia in genere est. Ex quo habetur quod ac
cidens in concreto non est in genere praedicamenti. per se
Robur consistit in neruis et ossibus ⁋ Amicitia melior est diuitiis.
finis est magis eligendus his que sunt ad finem Cuius finis est me¬
lior. ipsum quoque melius est.
Nemo eligat iuuenes in duces. quanido non contingit eos esse prudentes
Temperantia magis est eligenda in iuuenibus quam in senibus quia iuuenes
plus concupiscentiis molestantur
di omnes iusti essent nihil vtilis esset fortitudo. sed si omnes essent for
tes adhuc vtilis esset iusticia. ergo melior est iusticia quam fortitudo.
Illud quod assimilatur meliori melius est
Si optimum alicuius generisipsum simpliciter melius est altero et econuerso
vt si optimus homo melior est optimo equo simpliciter homo est melior equo
Licet melius sit philosophari quam ditari. tamen indigentibus melius. id
est delectabilius. est ditari quam philosophari
Melius est bene viuere quam male viuere.
Drudere negamus vt ingeniosi videamur
Illud est albius quod est nigro impermixtius.
Cale additum tali facit ipsum magis tale.
⁋ Sequuntur autori. iiii. libri topicorum.
IMpossibile est esse aliquod genus particulare quod non participat naturam
Caliquam suarum sperum. vn nihil est in generationequod non sit in aliquo suarum sperum.
Genus de pluribus predicatur quam species.
Omne genus plures habet species.
Sicut propositum in proposito. ita oppositum in opposito
Donum est datio irredibilis
Nihil prohbibet animam suiipsius scientiam habere. et hoc in ratione obie
cti. quia als anima esset in anima quod est impossibile.
Medium est in eodem genere cum extremis.
Si aliquid omnino ex spe permutatum est illud non contingit amplius idem permanere
Ex quo habemus quod destructa specie impossibile est indiuiduum gene
ris idem numero permanere
Pars nullo modo predicatur de toto.
Uinum non est aqua in vite putrefacta quod tantum voluit Empedocles.
Nemo dicitur esse talis eo quod possit esse talis. vel quia possit facere tale
Pnt enim deus. id est diuinus homo et studiosus. id est vertuosus praue agere. sed tantum
non sunt hmoi. Quo prnt praue agere probatur. quia substantia est tusceptibil
contrariorum Et perfectus potuit transgredi et non est transgressus.
Quod fit non est Non entis non sunt species neque differentie.
⁋ Sequuntur autori.
I aliquid dicitur esse proprium alterius et non separat ipsum ab omnibus
aliis non bene assignatum est proprium
Gratia discendi proprium assignatur. vnde proprium debet sem
per assignari per notiora.
Sentire dicitur dupliciter. scilicet habere sensum et sensu vti
Conturbat audientem quod frequenter dicitur
Opposita sunt simul natura. quia sunt species eiusdem generis
De sensibile extra sensum factum incertum fit. quia dubium est vtrum ita sit ver
(non sit quando recedit a sensu.
Ignotum est cum occiderit sol si adhuc fera¬
tur super terram. eo quod nos tunc amisimus sensum.
Eisde inquantum eadem eadem insunt vel non insunt
Et qui omino instant omnino aduersandum est
Quod per super abundantiam dicitur vni soli conuenit
Tres sunt spens ignis scilicet lux. famma. et caarbus et hoc est verum secundum opinionem aliquirum
Sicut simpliciter ad simpliciter. ita magis ad magn. maximum ad maximum
(et econuerso
Impossibile est idem esse proprium plurium
⁋ Sequuntur autori. vi. topicorum Aristo.
GEnus maxime eorum quae sunt in definitione videtur definiti subiectam ignicare
facilius est quodlibet fecisse quam bene fecisse
Oportet definientem planissima interptatione vti. eo quod causa cognoscendi redditur
definitio. vnde definitio non dacibtet esse obscura nec aliquid superfiui continere
Ductio et commensuratio sunt equiuoca. Ex quo habetur comuniter quod
omne nomen verbale in tio est equocum eo quod tria fenica scilicet agentis actionem
rei passe passionem. et ipsam rem passam siue actum intermedium
Equiuocorum non est definitio. vnde solius vniuoci est definitio.
Illud est superfiuum in definitione quie ablato quod remanet satis manifestat
(quod definitur
Omne consuetum est obscurum
Omnes transferentes se secundum aliquam similitudinem se transferunt.
Imago est cuius generatio est per similitudinem
Qui bene definit contraria consignificat.
Flegma est humidum primum a cibus indigestum
Definitio debet dari per priora et notiora. quia omnis doctrina et omnis disci
plina ex prioribus et notioribus fit
Si vniuersali dicto addatur et particulare et econtra est superfluum.
Unius et eiusdem rei non possunt esse plures definitiones. sed tantum vna
Omis bona definitio debet constare ex genere et differentiis. quia ista sunt
priora et notiora quam species que definitur
Simpliciter notum est quod omnibus notum est.
e est vnum cognosci absque reliqui
Oppositorum est eadem disciplina
In definitione vnius correlatiui dicitet poni relatnum et econtra. quia impossibi¬
(quia in generatione propinqui fit
Dies est latio solis superhemisperium nostrum
In definitioe cuiuslibet rei non debet poni genus propinquum et remotum
Grammatica est scientia scribendi et recte intelligendi illud quod profertu
Omnis differentia specifica cum genere facit speciem.
Senus per se non predicatur de differentia.
In definitione proprie passionis debet poni subiectum. quia causa
Omnis definitio data per accidens est vituperanda
Definitio data per coniunctionem copulatiua vel disiunctiuam vituperanda
est. Et hoc nisi in ea innuatur quedam diuisio.
Finis in vnoquique est optimum grata cuius sunt alia. Oens honorem appetunt
Impossibile est incorporeum corpori commisceri. Ita quod ex eis fiat mixtum
Non solum qui clam sumit sed etiam qui vult clam sumere latro est
Eiusdem non sunt plures definitiones
⁋ Autoritates. vii. topicorum Aristo.
Uecumque sunt eadem simpliciter eorum generationes et corruptiones sunt eedem
Oportet id quod maxime dicitur et optimum vnum esse numero
Que vni et eidem non sunt eadem inter se non sunt eadem.
Facilius est destruere quam costruere et corrumpere quam facere.
Inter omia praedicata difficilimum est construere definitionem.
Accidens vero construere facillimum est
Uerisimile autem est in multis magis fieri peccatum quam in paucis
⁋ Autorita. octaui. libro topicorum
Na scientia vel disciplina est melior altera vel quia certior vel quia
melior est id est de meliori subiecto vt metaphysica
Dialectica est propositio contra quam in pluribus sic se habentem non est dare
instantiam quoniam non bene syllogisat
Maiori bono maius malum opponitur.
Qui ex probabilioribus quam sit concluso syllogisare conatur palam est
Syllogisanti non est vtendum syllogismo per impossibile.
Concestum est respondenti non intelligenti dicere quanio minime intelligo.
Illem bene soluit rationem quai eam interemit et quod falsa sit ostendit.
Nihil probibet quedam falsa esse probabiliora quibusdam veris.
Prauus socius est qui impedit comune opus. et turbat societater
amicicia compositam
Qui litigatorie interrogat male disputat
Nihil probibet orionem per se esse vituprabile et ad problema probabilem et econtra
Pctntum est aliquid ostendi per logiora quod inest per breuiora. vnie expresse elicitur
quod praectantum est fieri per plura quod potest fieri per pauciora eque bene
Hoc est habere ingenium bonum secundum veritatem. posse eligere bonum vel verum
et fugere malum vel falsum.
Qui bene nati sunt bene viuere praestent. Unde solet alligare. Baudeant
bene nati. Licet certius bene educati
Qui amant bonum et odiunt malum de facili discernunt optimum quod profertur.
⁋ Sequuntut autori. primi libro elenchorum Aristo.
Lenchus est syllogismus contradictionis ab en id est in siue contra. et
lexis. id est sermo vel dictio. Uide supra ante librum prorum.
Imperiti velut loge distantes speculantur.
Non contingit res ipas nobiscum ferre ad disputationem. sed in
disputationibus nomnibus pro rebus vtimur
Nomnia sunt finita. res vero infinite. quaire necesse est vnum nomen plura significare
Qui vertutum vocabulorum sunt ignari de facili pralogisantur id est decipiuntur.
Quidam magis appetut se videri esse sapientes et non esse quam esse et non vi
deri. vt Sophiste.
Sophistica est scientia apparens et non existens.
Sophista est copiosus ab apparenti scientia et non existente.
Duo sunt opera sapientis sophiste quorum primum est. non mentiri de quibus
nouit. et alterum posse mentientem ostendere id est conuincere. Sunt tamen sex
opera sapientis simpliciter. qui metaphysica enumerat.
Oportet addiscentem credere. donec melius sapiat.
Elenchus est contradictio vnius et eiusdem non nonis solum. sed rei et nomis
non synonymi. sed eiusdem. secundum idem. similiter. et in eodem tempore
Eadem est definitio vnius solius rei. et vnius simpliciter. vt homis et vnius homnis
Comunia et generalia sunt quibus scitis nescitur tamen ars sed ipsis igno
ratis necesse est artem ignorari
Omnes etiam idiote. vsque ad quid arguunt. quia sine artem participant
illud de qui artificialiter est logica. vnde duplex est logica scilicet artificialis et na¬
turali Ex logica naturali acquisita est artificialis et hoc per studium et laborem
Omnes artes vtutur quibusdam comunib
Difficile est multa conspicere. quia vni intentus. altero remittitur.
Iniuriam pati melius est quam alteri nocere
Homines turbati et irati. minus considerare possunt orationes
Appositis iuxta se contrariis et maiora et minora videntur. Ex quo ha
bemus quod opposita iuxta se posita magis elucescunt.
⁋ Uersor super. iiii. metaph. Qui bene sciunt terminorum significationes
sunt prope videre verum.
⁋ Autorita. secundi libri elenchorum Aristo.
Uod simus sepe transpositum ignoramus.
aE Ad interrogationes plures non est danda vna responsio sed plures
Recta solutio vel fit per distictionem multitudis vniversa per interpositionem falsi
Omnium orationum que sunt propter idem eadem est solutioree¬
Hoc horum dicitur multipliciter. vel vt est alicuius possessio vel vt est pars alicuius
multitudins
Nihil dat quod non habet Boreas ledit pauperem
Nihil probibet eande orationem plures habere fallendi occasiones
Diuitie sunt bone sapienti. sed insipienti et non recte vtenti non sunt bone
In non facere intelligitur facere. et vniversalier in negatione intelligitur affirmatio
Nasus curuus dicitr simus. sed pes curuus dicitur rynchus.
Principium est maximum et difficilimum et omuium et optimum
Difficilimum est principium alicuius artis inuenire. sed ipo inuento faci
le est ipsum addere et augere reliquum.
Principium est minimum in quantitate. potestate vero maximum.
⁋ Thomas Aquinatis Aristote. nulquam errauit circa aliquod vere scibile
⁋ Lactantius di vita est optanda sapienti profecto nullam aliam ob causamviuere
optaueri. quam vt aliquid efficiam quod vita dignum sit et vtilitatem legentibus affe
(rat
⁋ Nota verbum sctn Isidori hispalensis epi libro secundo etymolo¬
giarum quod dialecticam id est logica siue pehiam rationalem primi phi in suis dictio
nibus id est sermonibus habuerunt. non tantum ad artis redigere peritiam
Post hos Aristo. ad regulas huius doctrine argumeta perduxit. et di
alecticam numcupauir pro eo quod in ea de dictis disputatur.
⁋ Sequitur extemporalis Commendatio phie
Aristo. cum eiusdem vita et moribus
Hilosophia. id est amor seu studium sapientie. ab ipo Aristo
tele et sctis Patribus in tres partes diuiditur. vtputa in Rationa
u lem Naturale et Moralem Prima verborum propetates et structu
ram exigit ac argumentationes instruere docet ne falsa pro vero
subrepant Scuonda rerum naturam in qui maxime relucet bonitas prime cau¬
se scrutatur. et ex nature effectibus in noticia vnius et primi consurgit moto¬
ris Tertia nostrum componit anim et actus eius dirigit. vt homo felicitabilis per
vtutes summu et finale assequatur appetibile in cuius speculatione et frui
tione consistit vltima hominis felicitas. Mas tres phie spens nature lux no¬
ster Aristoteles (vt praecipuus attestatur suus Commentator Auerrois in
exordio physice auscultationis) adinuenit et compleuit. Inuenit enim quoniam
oe quod ab antiquis scriptum est non foret dignum optinere partis nomen. aut
principii Compleuit quidem. eo quod nullus eorum qui sequuti sunt. quicquam poterit ap¬
ponere quod de inexhausto illius fonte sufficiente non duceret originem Mec
item errorem alicuius quantitatis in dictis eius deprehendere Et talem vertutem esse in
vno indiuiduo extraneum est et miraculosum in natura. et diuinus ma
gis vocitandus est quam humanus. Manc glatiosus noster hieronymus do¬
ctrine consumationem absque mentis stupore non praeterut quando in Regula Bet
lehemitica confitetur Aristotilem fuisse phorum principen et absque dubitatione
prodigium grandeque miraculum in tota natura cui pene videtur infusum quic¬
quid naturaliter capax est humanum genus Cui non dissonant Auli
Bellum in libro noctium atticarum. viri iudicio Augustini libro nono
de ciuitate dei elegantissimi eloquum et multum facunde scientie Ari
stoteles (infit phus rei omnis humane peritissimus statura proportioneque cor
poris pulcherrimus ad veritate et bonum vniuersi demonstrandum quasi a
deo natus videtur Augustinus vero quamquam Platonicus illud phicum pectus
absque laude non commemorabat dum exclamaret Summus Aristoteles trum
tinando cacumina rerum In duo diuisit quicquid in orbe fuit Et quia ingenio
praeditus erat acutissimo quod ad oens phlhsorie partes idoneum et sufficiens foret
non cessabat phari quin sciret quid in rerum natura latitaret. quid in
mori
quod
animad
bus appetendum esset. atque fugiendum. quid in ipsis ratocinandi regulis certa
con
nexione traheretur. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret.
uertens vehemens ille orator Qui. fabius addubitabat Aristotilem
scientia rerum. an scriptorum copia. an eloquendi suauitate. an inuentionum acu
mine. an varietate operum clariorem diceret.
⁋ Solent ea de re praelerique dubitatione moueri. vne huic viro tanta ob¬
uenerit et ingenii et vite felicitas. vt vnius admiratione tota posteritas
teneatur. Responsum est Patrem habuit natura generosum et medicinali
scientia praelarum Uiricanit hMomerus medicus praecio multos equanerit v
vnus) Nicomachum nomine in vrbe sua Stagyritana (que in mace
ponia florebat) Primatem virumque grauissime autoritatem. quae vel tanta
pollebat naturali industria vt qualitates hominum ex facie dinosce
ret Mic cum in puerulo prognosceret diuini quid latere. indit ei nomen Ari
stoteles. quod est interpretatum optimus finis. siquidem aristos est optimus (non
ares vt insipientes hallucinantur quod martem significat) et telos finis. quod
postea vt omnibus constat effectibus docuit dum optimum finem ex nature
legibus demonstraret. vnumque deum summum et primum esse habendum predica
ret Cuius amore quando etati appropinquiret senecte salubriter exulabat
Mater dicta est hhestiada quae ex honesto stemnmate principum Sta¬
gyritane prouincie deiscendit Insuper sortitus est (vt ipse profiteturu) animam
bonam. detestantem vitia et in qual libet contendentem virtutes Cui natura
corpus substrauit aptissimum adeo proceris et magnificis per vniuersum
lineamentis et artubus decoratum. vt tam nobili anime famularetur Inde
fausto sub lucem editus sidere comitur sancte laudabiliturque in Edibus pa¬
ternis educatur. vt naturali virtuti et optime indoli ex egregia istituti
one morum et discipline manifestum quem scientie tum virtutis accederet in¬
crementum Et quondaom vt idem docet libro decimo Ethices. Unusquisque ad
bene viuendum sua destinabit opora secundum optimum eorum que sunt in ipso.
elegit du puerum excederet phari quod opus erat honestissimum. creuit
ad summum in phia. ita vt nihil tam arduum esset quod illa eminentissimi
vbertas ingenii nequiret superare. nec quicquam in scibilibus adeo prplexum
vel acquisitu laboriosum. quod homo ille veritatis amore intrepedus ag
gredi non auderet. arbitrans egre mentis indicium esse formidare inexpta.
qui factum est vt nihil in natura ta occultum. nihil tam eleuatum foret quod ei
praelusum permaneret. Me sunt assignate cause et occasiones huius cele
bris ingenii consumateque virtutis et doctrine. Porro piusquam annum attin
geret tricesimum factus est ex vita sua modestissima et ingenii et vrturis
claritate apud complures gentes homo excellentis fame (vt etiam fatetur Au¬
gustinus libro octauo de Ciuitate diuina ita vt Philippus Macedo
num Rex Alexandro nato exultaret quod ea tempestate filium habe¬
ret quae tam clarus floreret phus. et habito cosilio mittit Alexandrum gram
matice tunc loquentem certis cum Qratoribus Athenas ad Lyceum id est asia
num gymnasium enixius mandato regis Aristoteli supplicantibus vt suam
phiam in hoc adolescente dignaretur experimento comprobare Annuit (vt
erat natura facilis regali petitioni Aristoteles At Alexander praeceptis et
doctrina mgri sui squem integro decenssio traditur audiuisse eam consecutus
est sapientiam vt totum ferme mundum non minus prudentia quam militari
classe intra duodecim annos suo subinceret imperio Et felix nimirum
si vitia quorundam pedagogorum suorum non contraxisset. Mic tanto
incalebat philosophico amore vt nequaquam inter armorum strepitus
philosophiam negligeret Siquidem interdiu armis et noctu litteris
operam tribuit Nec magnus ille mundi domitor Aristotelem secus
ac philippum patrem suum dilexit Unde cum bellica laude et Im
perii cupiditate per totum mundum ferueret ad auditum ipsius per
uenit Aristotelem amicorum precibus expugnatum in codices re¬
degisse et in propatulum addiscendam communicasse philosophiam Quod
tantus Rex adeo moleste tulit vt ex castris suis (que in asia fixerat)
ad eum in hec verba (vt Menesycrates refert) incunctanter scriberet
⁋ Alexander Aristoteli felicitatem. haud abs te recte factum est quod
speculatiuas disciplinas edidisti. quae ei in re iam nos et nobiscum aliti
ceteris praecellemus si quibus eruditi sumus studia. ceperint esse omnibus co
munia Mallem ego singulari disciplina quam potentia prestare Ua
le. Intelligebat enivero Alexander (quamuis plures extarent philoso
phantium secte se vegeta solidaque imbutum phia. que sic philosopho
rum instrumentis. hoc est rationibus erat comunita vt quisque eam doctus
se vel contra Socratem nihil scientem. vel Plationem enygmata cu
dentem. aut Thaletem igniuomum. aut Democritum atomis cir¬
cumfusum. et item omigenas philosophorum hereses fabularum inte¬
gumentis aut tenebricosis philosophiam inuolueris inumbran¬
tes vndequaque contegere et vindicare facile posset Omiquidem sicut om
nis planetarum virtus (vtastruunt Mathematici) vno sole continet
sic omne verum philosophicum non affectatis sphingos enygnatur
scirpis. non sinuosis fabellarum latebris. sed dissimulanter sed subtilissi
me solius Aristotelis philosophia concluditur. vt cuique monumenta
eius euoluenti praespicuum est Uidemus equidem. quanto conatu quan¬
ta ve industria moralis virtutes ad heroicas. seu habitus infusos vt
aiunt theologi. hominem adaptantes discusserit. quibus iuxta di¬
ctamen recte rationis hominibus optimam viuendi praescripsit normam
a qua si lex etiam vniuersaliter loquendo recedat. iam non lex est sed
mera quasi iniquitas Per has ei virtutes tanque per debita media scala
tim ducit hominem versus stabilem terminum felicitatis que est sum
mus actus summe potentie circa obiectum summum. quo adepto
quietatur omnis vis appetitiua quoties homo summo bono per¬
frui affectat huic et hice supponit physicen. quoniam physicus cog¬
noscens se quattuor principiis contrariis esse conflatum. vt necesse
sit ipsum compositum ex elementorum defatigatione in sua resolui
componentia et quandoque interiturum. erit fortior Nec mortem
tantopere timebit cum omnino se sciat moriturum Erit magna¬
nimus. liberalis. cum sciat se tandem diuitias relicturum. et nihil in
hac terra habiturum preter famam nominis sempiternam si virtu
ti operam dedit et iusticiam excoluit. hec item naturalis scientia
(quam idem phus lynceis oculis abditissima queque nature penetrando.
toti pene mundo incognita reserauit) hominem instituit quae pacto vnus
mundus omnibus partibus inter se congruentibus coheret et nititur Inde quae
que ex admirando mouentium et mobilium ordie vnum primum inuestigare mo
torem. a quae quia cumctis emanat esse et viuereterno a nobis sacrificio est studi
ose colendus Istis aneposuit vniversalem methodum a grecis logicen appella
tam. quae discendi ardorem prouocans insatiabilem. intellectum acuit. vera segre
gat a falsis. sola recto lumine contemplationis scire facit. et ratiocinando
rerum causas concludere docet. quam solus Aristot. ad formam disciplinamque
primus redegit. Cum vero tantus nature scrutator adnitens de omni phia
bene mereri opora sua bonorum exhortatione in aliorum manus migrare per
misisset Protinus inuidie nigro squalentia tabo. Tecta petunt. et virulem
to inuidorum liuore. scilicet quod de dis male sentiret. eo quod vnum deum qui entium
vniuersitati vt autor et custos sempiterne vigilie preesset ratione docere
tentaret. apud magistratum Atheniensem dolole quidem et furtim defert O
labores homnim quam incerti. vn hoc illustris emensor nature intellectuali lu¬
mine tam praecellenter a deo dotatus se bene meritum ire sperabat Ine vt crimi
nosus a Triticis inculpatur At Senatus aduertens Aristotelem quum
morum integritate potentissimis constipatum amicis. tum doctrina sufful
tum exuberatissima Identidem propter quod Socrates toxicatus interunt de
Aristotele et metu et scandali obortione. quam timebat euenturam. pa¬
nefactus. saniori consilio vsus. se scire dissimulat. Quod pespendentes hi
obtrectatores amplius exagitati diuertunt linguas suas modo ad contu
meliam et infamiam modo ad nugamenta et efficta mendacia quamodocumque
poterant in tam insignem virum exacuere. vt saltem opprobrio et conuitus
in eum euomerent quod etelosa mens et felle grauata maligno conceptasset.
Aristoteles ex aduerso non modo vel inuectiuis vel maledictis (vt quidam
assolent) minime repugnat. Uerum in omnim bonorum supreffluente remu¬
neratore confidens hec omnia. vt fortis phus (quem nec metus exani
mat. nec dolor corrumpit neque ira inflammat sed inter densissimas spi
nas speciosos legit flores) mansuete perferebat Spem vultum simulans
primit altum corde dolorem Nouissime vero cum sua mansuetudine nihil
proficeret. post aliquot annos tante cedens inuidie contumelieque in regio
nem secessit huboicam. que confinis est Attice. vbi comitantibus eum Au¬
ditoribus suis in vrbe Chalchide que metropolis erat Euboic Peri
patum instaurans reliquum vite in optimo mentis. vigore gloriose
transegit In ouo exilio rerum naturam contemplatione transcendens stupen
dum opus Metaphysicen e que phorum dicitur theologia Isque ad
duodecim libros absoluit. et proficiscens a sciendi desiderio (quod omni¬
bus ingenitum demonstrat per species vniuersi ordinis (quas in intelle
etu possibili diutino temporis studio sigillati congesserat et in modum argu
mentose apis collocauerat) mentem eousque attollebat vt noticiam substan
tiarum contingeret superce estium. et exinde totius mundi primi principis a quo
celum et vniuersa natura dependet. simplicissimam vnitatem. quo cognito se
toto mentis amore in eum conuertens non multo post tempore felici morte quiescit
Auno a natiuitate sum sexagesimo tertio qui climactaricus ab astrolo¬
gis nominatur constans ex septenario numero atque binario septies in se re
plicatis. quem Chaldei primo inuenientes putabat homini multum natu¬
rali ob occulti quampiam fati latentiam periculosum esse Defuncto qui
dem Aristotele et multorum inuidia edaci tempore (vt fit) paululum foret attri
ta. tanta eius philosophia paucis labentibus annis cepit autoritate complecti quod
Athenienses ex ea sufficienter persuasi in honorem vnius dei (quem ignotum ap¬
pellitabant) statuam publice erigerent. quam dum armarium legis et euangelica
tuba paulus christi apostolus coram gentibus nomen dei portatu
rus Athenis offenderet. illum esse pro salute humani generis natum
et diebus suis crucifixum et a se quoque scitum illi populo gentili salu
briter exponebat ⁋ Est preterea in dubium a non nullis quandoque
reuocatum. An Aristoteles de facto fuerit in statu salutis vel dam
nationis eterne Respondent peritiores. non esse possibile a quoquam vi
uente sciri indubitatim hominem vel damnatum iri vel saluari debere nisi
probata dei reuelatio interueniat Uerumtamen hoc omnibus constat.
Aristotelem multo tempore legis euangelice precessisse promulgationnem
et sub nature lumine coniuxisse Insuper a nullo sane mentis doctore ne
gatur quin extra mosaicam legem plerique in statum fuerint salutis. sicuti
patet de Iob et amicis eius. et Saba. tertio Regum decimo. et Naa
man syro quarto Regum quinto. et item Cyro personarum Rege Esaie
xlv. et Dario hesdre sexto. et de multis aliis qui omnes vt tenet Pos
tillator et ceteri interpretes veteris instrumenti ob cultum vnius dei
extra iudaismum in statum fuerunt salutis Lex quippe iudaica deitus
data solum Iudeos terram promissionis incolentes obligabat. quia
vt canit Psalmista psalmos. cxlvii. deus non fecit tanliter omni nationi. et Amos
tertio Tantummodo vos cognoui. addit glosa. dando vobis legem
Quod autem Aristoteles poterat sub lege nature salutem eterne bea¬
titudinis consequi. non videtur probatu difficile. si modo aduerta
mus deum pro omni tempore sufficienter generi humano de illo quod
ei maxime necessarium erat. immo propter quod homo in hoc erum
noso munndo nascatur prouidisse. quod si quisquam negare praesummeret haut pro¬
cul ab heresi ab esse crederetur. siquidem scriptum est Sapientie primo. Sa
nabiles fecit deus nationes orbis terrarum Et Paulus vas electionis
Timothei secundo clamnant Deus vult omnes homines saluos fieri
et ad cognitionem veritatis. id est dici peruenire Insuper nec negatur quod mi
sericors deus facienti quod in se est (vt puta vnum recognoscere deum
et ipsum remuneratorem omnium sperare) vnquam denegabit eternam retri¬
butionem Hic vero philosophus vitam suam a teneris vnguiculis. ad supremum
vsque diem pro ea re. et cognitione veri et boni electione flagrans ineffabili stu
dio consumpsit. Taceo opprobria que pro vnius dei cultum accepit. taces
exilium quod pro eodentam fortiter prtulit. taceo frequentes elehemosynas vs¬
que ad sui iopiam indigentibus erogatas: taceo item tot gentes tot vrbes quais
vel ab excidio sua sapientia praeseruauit vel disiectas et prostratas autori
bus reconciliauit atque restituit. quae protestationes btintudinis eterne quam
expectabat de eo dant locupletissimas. Nec obstat si quippiam sub lege
scripserit nature quod fides non habet orthodoxa. mundi ppetuitatem vo
lo. quia mundum esse creatum nec ab Aristote. nec a quaequam viuete naturalilpo
test indagari ratione. immo principiis refragatur prohie. eo quod illis non contineatur
quire non erit circa id vels huiusmodi quaecque merito culpandus Sentes siqui
dem (vt vas electionis pautus ad Romanos capite secundo testis est )non
habentes legen naturaliter ea quae sunt legen faciunt. sic Arisio. cui Moseos
codex datus non est ipse sibi erat lex ondens opus leguen quam in corde suo
scriptam habebat testimonium illi reddente conscientia sua. et illud videtur com
forme oraeulo euangelico Ioannis x v. exarato. dicente Thristo Si non
venissem et loquutus fuissem eise scilicet mysteria deius peccatum non haberent
Als iustam videntur excusationem posse ptendere Sic pplures sctint doctores
in primitiua eccieia et citra. mlta senserunt quae posteri magen illuminati pe
nitus renuunt danant atque reiuiciunt. quae in medium afferre non erat hoc locuos ⁋ Po
stremo emergunt aliquo dubia circa Arist. phie traditionem stricti absoluem
da. Et vt a primis initium repetamus. solet quibusdam magen lurida bile quam
necessario lacessitis stomachum mouere quaere hoc phus Platoniccuius Se
cte quandoque auditor extitit) sua phia fuerit ausus contrarie. Uerum ne res
vana et profecto stulta futili argumentatione efficiatur ambigua. paucis id
dilui potest si solum intellexerimus studium phicum ad hoc non esse institutum vt succes
sores maiorum suorum errata defendant at sequantur. siquidem naturale est bono
ad alterius peccatu icitari. sed ad disquirendum quod in rerum natura se habeat
vitas. immo teste venerabili Beda in homiliis Utilius scandalum nasci per
mittitur quam vritas relinquitur. Aristoteles reuera perspiciens credulum Plato
nem in multum aberrare non Platoni infensus erat. siquidem amicus docrates.
amicus plato. maxia libet amica veritas. sed errores proscribebat. verum super
duxit quod vt cultu maneret iugiter viuido firmis ratioibus fideliter fulci
uit. per quod architectus ille phie tantum christianis praestitit theologem bonum. quain
tum impraesentiarum effari nequimus fatenter ipimet theologi quod eatenus homo the
ologirabit. quaetenus ante phatus sit. Nec id studium theologis dumtaxat. sed
omnibus ad bonas artes properantibus summopre phibetur necarium. Quod se
des aplurica et sctint pres maturo attendentes consilio. statuerunt publico de
creto Aristotelis libros patentibus gymnasis debere a doctem profiteri. vt
vitas phica in ancillam et obsequium theologie sumeretur gratuite. quod quamdili
gentissime demonstrarunt et Alber. et Tho. et dcotus et reliqui id genus scptores
totus pene mundus iam oli nouit Nolo hoc explicareslet causa eo maxie iuuetur quam
frequentissime idipsum factitatum sit a nreis doctoribus quando Thomam Aqui¬
natem a positionibus magri sui venerabilis Alberti quies tantum salua fide complec
ti potuisset immo in hodiernam vsque diem in scholis a doctissimis professas)
videmus ad alias opiones defecisse Quod itidem de Ioanne dcoto con Car
tonem suum praeceptorem liquido pareSuperioribus etm seculi hilarium hieronpa
rursus hieronymum Augustinus etc. absque simulatione redarguit. me
lius existimantes ab oprtio amico quam scam dissentire vitate Alterum quod in
quistionem a non nullis vertitur est Propter quid Aristoteles phiam suam tam
duro sub stylo transmisit ad posteros. Ad quod due assignantur rationes
Prior. Ne Antiqui ccotra quis Aristote. ingenum acumine. phatus est acer¬
rimo)quaerele sumerent occasionem se plus canoris musicis aut exestuanti
oratione convictos quam vera et efficaci demonstratione Uidemus palam exper
tissimos Oratores fiumine orionis copiosissimo spumantibus ver¬
bis inuicem deseuire. sicque causam suam coloribus instruere et fucare rheto
ricis. vt cui debeatur palma iudicatum sit vel ab eruditissimis difficil
limum. quis oro inter Demosthenem et Eschynem inter Ciceronem et Salu¬
stium Carronem et Lelium hogium et Laurentium aliosque innumeros ta eth¬
nicos quam eccliasticos horrifico inuectiuarum fulmie digladiantes non affe
ctatam sed iustam excutiet sententiam. adeo hercule orionis pompora et clau¬
sularum mulsedine humanum soluunt animm Propter quod etiam in forociuili
Tesarea Iura certas sub regulas et constitutiones quibus hodie iudicatur
multo sudore sunt reducta Ne posthac opus foret Oratores rhetori
co spum afslatos per ampullosa et sesquipedalia verba tanto orionis strepitu
et controuersiolis vicissim stridere. quod minime viro convenit christiano
Nec quisquam suspicetur Aristotelem hac insigni eloquentia non granditer callu
isse. Est in primis sua Rhetorica tam honesta tam fiorida tam copiosa
orione descripta. quae adco graphice clausulis finitur interpuctisque ceditur.
vt in arcem putetur eloquentie stetisse Testis adest magnus Cicero ad princi
pium noue Rhetorices quod noster Aristoteles arti oratorie plurima ad
iumenta atque ornamenta subministrauit atque tribus in generibus rerum ver
sari rhetoris officium aperuit demonstratiuo. deliberatiuo et iudiciali Et
in dialogo ad hortensium sic ait Aristo. siumen oriois aureum effudit No
uerat is demum officium poete quo ea quae gesta sunt vere in aliquas spens
obliquis figurationibus cu decore aliquo conuersa honeste et iucunditer tra¬
duci debeat. Quid multa. hunc sic emeritum contueor phaum A quo ceu fon
te penui Uatum veriftuis ora rigantur aquis Posterior ratio est Ut ne
que fagiciosi quique neque homines pigri. quai omnibus bonis artibus indigni
sunt immo quorum tabifico spiritu tam diuinum contaminatur bonum
hanc venerandam apprehendereunt philosophiam. que solum vir¬
tutis est merces. sudoris comes. socia ieiuniorum non saturitatis. conm
tinentie non luxurie Istud reuera non paucos a terendis phie limi
nibus deterruit. quaie vel ad voluptificas elubesque fabulas vel ventosam
eloquentiam aut alio sese diuertentes. liuore quodam Aristoteli vel male
dicunt vel notam mendaciter inustitant hi ex illiusmodi sunt grege cuius
vnicum solatium est contractis rugatisque naribus doctos carpre. pueros ter
rere. et in angulis garrire tenebrosis At inter gloriosos prudentesque vi
tos clarissimorum doctissimorumque hominum vtus et scientia popularem vincit
infamiam et fastuoso cuique praelucet arroganti
⁋ Ultimo loco determinandum restat Cur Aristoteles tam disparem habe
at modum loquendi quod a quibusdam eius volumina transcurrentibus taxetur
qundoque a seipo dissidere Ad quod forte non erit multum difficile respondere
s mo sciuerimus quam ratione hic phus sic peripateticus princeps appellatus
Peripateo quidem grece apuodo latinos sonat inambulo seu deambulo In
peripateticuo quasi deambulans Aristotelis namque in tradenda phia con¬
suetudinis erat aliorum phorum libros accurate perambulare. vt sic erratum
antiquirum quibus tamen gratias dicit) incompabili pene veritatis ardore
citra cuiusvis iniuria radicitus euulsis. veram et firmis vallatam demonstra
tionibus adduceret phiam. qui certe philosophandi ritus ab omnibus peripate
tice doctrie professoribus in huc vsque diem obseruatus est studiosissime. Non
adquiesco coniectantibus eum logis ambulacris spaciando semper docuisse hincque
peripatetici nomen sortitum esse. Proinde loquendi morem sepenumero
ceteris phis sernat comunem esiquidem in Topicis idem ait loquendum est
vt plures) quiad locuos se offerat vbi necessarium sit illum exuere et saniorem
inducere. quod non ab omnibus acceptum quisdam in magnos impegit errores. com
plusculos vero ad duomnd concitauit Aristotelem a seipso quandoque discrepa
re. et reuocatum ad auras phie sue in publico magistrorum consessu ipsis de
latrantibus nequire tutamenta prestare. quod quam temerarium quam arrogans quam de
nique stultum sit proclamare. haud indiscussum praeterirem. si huic disceptatium
cule concessa fuerit euagandi licentia. ostenderem profecto quid Philopopi effi
caciter possent concludere quod nusquam in phia Aristotelis qui non secius na
tura quam studio fuit phs ageret radices At de his quidem obiter adiectis
plusquam dignum sit immoratus est sermo.
Um Deus magnum fabricaret orbem
Et polos alto sinuaret arcu
Iussit eterna rutilare pulchrum
Lampade solem
Iussit et lunam dubia micantem
Luce sublimes agitare curruis
Et per obscuras aliena ferre
Lumina noctes.
Aureis celum variauit astris
Que per ingentes reuoluta gyros
fata dispensant. humilisque terre
Regna gubernant
Aeris tractus auium canoris
Cantibus. terras nemorum virenti
fronde. diuersis decorauit altum
Piscibus equor
Nunc ad argutos philomena cantus
Suttur aptauit. didicitque voces
psithacus nostras. nituit superbo
Tergore pauo
Barbaram citrum preciosus Atlas
Ida funebrem peperit cypressum
Pelion quercus Solyme tulerunt.
Baliama sylue
Et tagus fuluo nocituruis auro
Mlaxit. et Croesi viridem per oram
Tydius cursu properauit hermus
Inuidioso
Tunc per humentes pelagi meatus
Squammea cinctus populi caterua
Post suum fluctus equitauit altos
Prothea delphin
Sic Deus celi maris atque terre
fecit ornatum. tamen ad decorem
Mentis humane magis applicauit.
Artis acumen
Mens enim summo nimium parenti
Cnara. pro vite sapienter acte
Premio. mundi fuit in beatum
Limen itura.
Dumque ei cultum dare singularem
Cogitat. pulchris Areten capillis
Forte prospexit spaciosa solam
Ire per arua
Nanque flammantis meditans olympi
Lumen et cursus Arete volantes.
Nomen aptabat numerumquam claris
Addidit astris
Iam maris fluxum tumidosque fluctus
Norat. et quare tremebunda tellus
Nuctuet. quare aculetur aer
Nubilus ignes.
Norat et linguas hominumque mores
Et quibus falli solet et refelli.
Ueritas tecto male nota vultu
Norat elenchos
fecerat nostre documenta vite
Et quibus celi peteremus arcem
Sortis humane miserata casum
fecerat artes
Hanc Deus menti comitem ducemque
fecit vt casus patienter omnes
ferret. et nullo scelorum tumultu.
Deiceretur
Ipsa nos duros vocat in labores.
Nec dies nobis sinit ociosos.
Hoc ait nostros petiuisse celum
Calle parentes
⁋ hermani Buschi Donasteriensis
pse cum solus varios retracto
Exitus vite studiumque nostre.
Dispar. et curas sibi dissidentes
Cassaque vota.
Rideo partos hominum triumphos
Regium nomen. nitidamque rubri.
Littoris concham. tyrioque pictas
Murice vestes
Rideo quicquid legit Astur auri
Fertiles campos lybie Sabei
Pulueris fumos. Solymique munus
Balsama regni
Rideo merees alio petitas
Sole. rostratis cupide carinis
Et per ignoti sinuola vectas
Littora ponti
Rideo thermas: celebres et arcus
Porticus. spectacia. natationes
Citreos orbes. niueoque ductas
Marmore villas.
Rideo lusus. hilaresque mensas
Et puellarum fragilem decorem
Plectra. concentus. coreas. rosarum
Sutile textum
Rideo luxum habyloniorum
Indie regum Sybariticos. et
Persicos miror nihil apparatus
Deliciasque.
Rideo lauti patinas Apici
Prandia Antoni. simul et Uitelli
Prodigos mores. epulasque Martis
Pontificumque.
Mutat et carpit malefida sors hec
Saudia et quedam minuit senectus
Integer sanguis. bona forma. cedunt
Omnia morti
Sola non languet speciosa virtus
Omnibus gemmis. opibusque maior
Uiuit. et nunquam decus exolescit
Artis honeste.
⁋ Tetrastychon hap. mam. de formoso et studioso
Iuncta venustati probitas iuuenilis in aurc
Candida purpureis lilia mixta rosis
Additus in calatho violis amaranthus eburns
Et cum purpureo medica mala croco.
⁋ Et tantum de Aristotelis et aliorum quorundam Phorum autoritatibus
cum aliis plerisque in hoc opusculo contentis Impressum est in pubr¬
lica Calchographia Liberorum bone memorie henrici Quentel.
Anno redemptionis septimo supra Millesimum quingentesimum.
in profesto Laurentui martyris.