http://scta.info/resoure/lectio29/critical/transcription

Lectio 29, de Notitia
Utrum 'Deus esse' sit demonstrabile: praefatio

Postquam expediti sunt quatuor primi articuli in lectionibus praecedentibus, restat nunc consequenter expedire de quinto, in quo videndum est: utrum 'Deum esse' sit demonstrabile? Et hoc excludendo statum beatorum, de quibus non est dubium quin, ex praemissis evidentibus et prioribus, causa doctrinae quoad nos statim posset possint inferri inferre in consequentia evidenti quod 'Deus est', licet sit eis primum principium evidentissimum. Ideo talis demonstratio non facit eis scientem scire quod Deus est, et vi illius processus acquirere scientiam quod Deus est sed stante eorum beatitudine utrum possent demonstrative concludere quod Deus est et utrum vi illius processus acquirere scientiam quod Deus est, hic est una dubio distinctio quia vel processus ille esset ex notitiis pure beatificis, scilicet ex notitiis in Verbo vel esset ex notitiis in proprio propositio genere adiuta, tamen potentia per luminem gloriae. Et utroque modo potest probabiliter dici quod sic, quia, licet beatitudo eorum essentialis sit invariabilis vel notitia eorum beatifica de lege ordinata, ita quod nec augmentatur, nec diminuatur, nihilominus tamen de hiis quae spectant ad beatitudinem accidentalem potest esse variatio aliqualis. Licet enim non sit ita de facto, tamen sufficit mihi quod ita possit esse, ita illa quod beati ex notitia beatifica in verbo evidenter inferre possunt 'quod Deus est' in consequentia evidenti.

Secundo possunt ex notitiis in proprio genere evidenter et in consequentia evidenti inferre quod Deus est cum speciali iuvamine luminis gloriae, nec huiusmodi scientia in proprio genere est et beatifica, sicut alias dicebatur, sunt incompossibiles, quia nec absolute actus fidei aenigmaticus est incompossibilis cum visione Dei, ideo etc. Immo, causando demonstrationem pro evidenti notitia aliquarum praemissarum et evidenti notitia de consequentia et evidenti notitia quod huiusmodi praemissae respectu alicuius potentiae sunt inferentes evidenter ad inferendum quod Deus est, concedendum est quod Deus cognoscit se esse demonstrabile, immo intuitive se videt 'sic esse demonstrabile'. Non cognoscit tamen hoc demonstrative vel discursive. Similiter potest concedi quod Deus est formaliter notitia demonstrativa 'quod Deus est' quia concedimus quod Deus cognoscit aequivalenter complexe abstractive vel negative, etc. et sic non evitatur evidenter isto modo quin sit si notitia aequivalenter demonstrativa.

Non igitur ergo intelligo quaestione de statu beatorum, quia non est dubium quin cognoscant 'Deum esse' tam beatifice, id est, in Verbo realiter, quam in proprio genere, iuvate[?] tamen lumen gloriae.

Nec debet etiam quomodo intelligi de statu innocentiae quod non est dubium quin in statu innocentiae esset evidenter demonstrabile 'quod Deus est', et nedum theologice, sed etiam in puro lumine naturali. Ita quod Adam in statu innocentiae potuit utroque modo evidenter cognoscere Deum esse, scilicet theologice , ubi lumen naturale iuvatur fide, et etiam lumine proprio naturali non adiuto iuto fide sive alio iuvamine speciali.

Nam Venerabilis Hugo in libro De sacramentis XXX ponit dicit quod nedum Adam de hoc complexo 'quod Deus est' potuit habere scientiam in lumine naturali in statu innocentiae, sed de hoc complexo Deus est trinus et unus potuit habere scientiam et notitiam evidentem, nam ex habitudine imaginis imaginationis[?] trinitatis creatae ad imaginem Trinitatis benedictae increatae evidenter potuit conludere Deum esse trinum et unum. Unde inquit Venerabilis Hugo XXX quod clare et immediate videbat videlicet[?] se anima et se esse factum ad imaginem Dei, et per consequens, si clare videbat se esse factum ad imaginem Dei et trinitatis, cognoscebat animam ut revelatam ad illam Trinitatem increatam, quod non potuisset cognovisse, nisi cognovisset extrema, ergo etc. Et per consequens quantum ad statum innocentiae non esset est difficultas quaerere, utrum in illo statu 'Deum esse' esset demonstrabile, quia certum est quod sic; immo forte ex qualibet notitia creaturae immediate poterat elici evidens iudicium 'quod Deus est'.

Iterum item non revocatur in dubium, utrum 'Deum esse' sit demonstrabile in puro lumine naturali in substantiis intellectualibus perfectioribus perfectiora perfectioribus perfectionibus quam homo sive quam species humana. Stat enim quod ratione vivaciter intellectus et perfectionis speciei quod angelo aliquid sit demonstrabile in suo puro lumine naturali quod excedit capacitatem humanae investigationis sine iuvamine speciali ipsius Dei.

Item ideo doctores non revocaverunt in dubium quin angelus posset possit clare demonstrare aliquid quod cadit sub fide, quia sicut essentia et quidditas angeli sit perfectior quam humana, ita vivacitas ingenii angeli est perfectior et clarior vivacior et perfectior humana vivacitate, ideo etc. ergo .

Utrum Deum esse sit demonstrabile in lumine naturali in statu naturae lapsae?

Et ideo solum restat difficultas, utrum 'Deum esse' sit demonstrabile in lumine naturali in statu naturae lapsae.

Conclusio prima

Circa quam materiam est sit haec conclusio: Naturalis investigatio humana ex luminem naturali praecise non concluderet pcise[?] evidenter 'Deum esse'. Ista conclusio fuit in radice satis tacta in toto processus, in quo ostensum fuit qualiter debilis et fragilis est humana investigatio sibi derelicta. Et patuit per effectum de primis philosophantibus, qui ultra corpora sensibilia et materialia non posuerunt aliquam rem spiritualem, sicut allegatum fuit de pluribus philosophis. Et sicut allegabat Sanctus Thomas in libro quem fecit de angelis recte in principio . Allegatum etiam fuit de Chaldeis, qui pro Deo non colebant, nisi astra vel et caelum. Et sic suo modo concipiebant ut philosophantes, nec umquam philosophantes in lumine naturali non iuto fide vel speciali gratia posuerunt aliquid immateriale. Et si posteriores aliquid posuerunt immateriale, si pro quia hoc per doctrinam venientem a prophetis a philosophis venientis , vel ab Adam, vel quia aliqui fuerunt supernaturaliter illustrati. Et radix fuit saepe tacta, scilicet, propter penam originalis culpae, quia realiter et gustum spiritualem variant et ut oculum mentalem caecavit intantum quod veritates varietas et maxime pertinentes ad salutem, apparaverunt sibi falsae vel latuerunt eum, latuerunt ad modum gustus corporalis male dis positi, qui iudicat dulce amarum et e converso e contra iudicat amarum dulce et tunc circa veritates maxime de fine ultimo et de felicitate humana ad quas natura nam[?] est magis ex natura sua mihi nata , antiqui magis erraverunt.

Unde potest consequenter dici quod, de Deo nullum conceptum verum habuerunt antiqui philosophi ex suis puris naturalibus. Et hoc satis immuunt[?] exprimentes conceptus eorum, quia in quolibet includitur includit aliquod imperfectum sive aliquid repugnans Deo. Et sic omnes propositiones affirmativae de Deo quas quas quos habuerunt erant falsae, quia subiecta earum pro nullo supponebant quia semper includebant aliquid imperfectionis repugnans Deo, ideo etc. Ab istis, tamen excludendo Aristotelem, et Platonem, ei et Socratem, et alios plures philosophos quia verisimile est quod fuerunt a Deo specialiter illustrati. etc.

Conclusio Secunda

Secunda conclusio: 'Deum esse' est theologice demonstrabile in lumine naturali, id est, 'Deum esse' in lumine naturali potest demonstrari adiuto tamen fide. Et hoc est proprie demonstrari theologice, sicut patet ex praecedentibus quia sicut alias dictum est theologia procedit ex lumine naturali adiuto fide et quod ita sit primo ad hoc sunt testes authentici iutetici[?] sicut quasi omnes doctores moderni, qui omnes in hoc concordant, quod rationes Aristoteles ad probandum 'primam causam esse' in isto processu sunt demonstrativae, sicut dicit Albertus Magnus, Sanctus Thomas, Aegidius de Roma et generaliter omnes expositores Aristotelis. Et ista probatio forte videtur repugnare primae conclusioni, scilicet quod in lumine naturali non posset possit demonstrari 'Deum esse', sive Aristoteles demonstravit in lumine naturali puro sive non, non curo, sed sufficit mihi probare conclusionem meam quia, si in puro lumine naturali, sine fide, demonstraverit demonstravit a fortiori potest demonstrari in lumine naturali adiuto fide.

Ubi advertendum est quod aliquid dicitur demonstrabile esse in ordine ad aliquam potentiam, cui apta nata sit fieri huiusmodi demonstratio.

Secundo notandum est quod demonstratio non debet censeri demonstratio, nisi respectu potentiae debito modo dispositae. Unde ad assentiendum, utrum A sit processus demonstrationis respectu potentiae intellectivae humanae, non est considerandum, utrum pure puro sit demonstratio vel infanti vel dementi carenti usu rationis vel rudimento ingenio vel notabiliter laeso in suis naturalibus. Et causa subest nam demonstrationes mathematicae, quae sunt certissimae demonstrationes, non possunt eis esse demonstrationes . Et ideo non in comparatione ad eos debet iudicare, utrum aliqua ratio sit demonstrativa vel non, ita quod breviter, pones intellectum male dispositum, non debet attendi, utrum aliqua ratio sit demonstrativa vel non, sed penes intellectum bene dispositum sit demonstratio sicut de medio[?] virtutis tangit Philosophus quia non dedit nobis aliam regulam, nisi considerando iudicium sapientis in quo consistit virtus et medium virtutis, ubi nisi scilicet et prout sapiens iudicabit.

Advertendum hic quod Boethius in libro De Ebdomandibus X ponit unam distinctionem, scilicet quod duplex est omni[?] conceptio. Una talis quod quicumque quicque probat eam auditam, id est, approbat illam ut quod totum est maius sua parte etc. . Alia est quae est communis apud omnes sapientes, ut spiritualia non esse in loco est unum principium apud intellectum bene dispositum et elevatum, ita proportionaliter in materia praesenti quod ad aliquid esse demonstrativum, vel ad iudicandum aliquid esse demonstrativum vel utrum aliquis processus sit demonstrativus demonstratus debet attendi pones iudicum sapientis et elevatorum.

Et quia antiqui sapientes reputaverunt illud esse demonstrabile et quod rationes communiter factae ad probandum quod non sit processus in infinitum in causis essentialiter subordinatis sunt sicut demonstrativae, ideo etc. Verum est quod theologice per easdem rationes quas habuerunt philosophi et per eosdem terminos processus essent sibi perfectiores et alterius rationis et conceptus entis etiam quam philosopho in puro lumine naturali. Patet ergo quod lumine fidei in lumine naturali acquiritur nobilior scientia et perfectior quam sine fide. Ita quod licet quodlibet Aristoteles habuerit demonstrationes 'quod Deus est', non tamen aeque perfecte perfectas , sicut theologus habet qui quia lumen naturale per fidem elevatur nedum ad habendum demonstrationes perfectiores, sed ad formandum conceptus nobiliores et perfectiores de eisdem propositionibus et ad concipiendum habitudines perfectiores et perfectiori modo; et ideo generaliter conclusiones theologicae cum eodem processu cum philosopho sunt perfectioris speciei quam conclusiones philosophice in puro lumine naturali deductae.

Probationes aliquorum doctorum

Quantum est circa istam materiam valde diffuse et expresse et bene loquuntur doctores, ideo breviter transeam, quia nihil potest addi. Ideo videantur doctores in ista materia, faciam tamen aliquas rationes propositiones ad probandum 'quod Deus est' quas faciunt etiam doctores.

Probatio Scoti

Et inter alias rationes Doctor Subtilis cf. Scotus, Ordinatio I,d. 2 par 1, q. 1-2 (ed. Vaticana, II, 125-243); cf. Wodeham, Lectura Secunda, I, d. 3, q. 1 sect. 2 (Wood II:116) facit ad hoc unam rationem valde apparentem. Unde arguit sic: aliquid est effectum, et non a se, vel nec a nullo, ergo ab ali alio. Ista deductio conceditur ab omnibus. Quod autem aliquid sit effectum evidens est omnibus ad experientiam. Experientia experiuntur enim est aliqua fieri, aliqua moveri etc. .

Quod autem non a se, istud illud est evidens intellectui bene disposito quia nulla res potest de non-esse ad esse produci a seipsa, quia sic prius esset quam quod non esset, quod implicat quia sequitur, id est A facit se, igitur ergo est prius se natura vel tempore. Et hoc reputat principium repugnat principio Augustinus Io De civitate Dei , scilicet quod: nihil gignat se , sic ut sic nec potest dici quod a nullo quia non potest salvari quomodo res, quae a nullo fieret fit , produceretur de non-esse ad esse.

Item istud illud est contra experientiam quia experiuntur experitur quod quicquid fit, fit ab aliquo, quidquid movetur, ab aliquo movetur, igitur ergo fit illud, fit ab alio. Sit igitur ergo gratia exempli quod B sit ad A effectum A ab A effectivum , tunc arguitur de A, vel A est effectibile vel ineffectibile investigibile . Si est ineffectibile et facit B, tunc ergo est Deus, quia omnis causa quae producit aliquid, et est improductibilis improducibilis , illa est prima causa. Si igitur igitur ergo A sit effectibile, sit igitur ergo effectibile A ab C. Tunc iterum arguetur argueretur de C et tandem quia non est processus in infinitum, deveniemus ad aliquod ineffictibile. Igitur ergo evidenter deducitur quod est aliqua causa efficiens et illa non est effecta, et illa est Deus.

Sed forte diceretur quod est processus in infinitum in talibus causis. Sed sine dubio apud intellectum bene dispositum hoc negaretur, scilicet, quod esset processus in infinitum in causis . Ideo Aristoteles, qui habuit in genium clarum et bene dispositum reputavit hoc impossibile, scilicet quod sit processus in infinitum in causis essentialiter subordinatis. Ideo oppositum, scilicet, quod non sit est processus in infinitum in causis essentialiter subordinatis etc. pro principio reputavit. Ideo hoc negans proterviat ex defectu ingenii vel ex voluntate.

Secundo illo tamen dato, scilicet, quod non sit processus in infinitum etc., arguit Scotus sic: et signat totam multitudinem latitudinem effectibilium, et sit A. Tunc arguit sic: ista multitudo tota est effecta effectiva et non ab aliquo et non ab aliquo huius multitudinis. Ergo ab alio aliquo quod est extra totam illam istam multitudinem latitudinem effectibilium, ergo est ineffectibile illud extra multitudinem effectibilium et efficit totam illam istam multitudinem latitudinem effectibilium, ergo est prima causa.

Verum est quod doctores faciunt calumnias, et forte in lectione sequenti eas inducam quomodo possunt huiusmodi rationes calumniari. Sed solum pro praesenti ponam rationes ad probandum quod Deus est.

Probatio de Ripa

De Ripa in ista materia procedit, probando intentum, dato quod sit esset processus in infinitum in huiusmodi causis etc. Circa quam materiam ponit duas suppositiones.

Prima suppositio est quod in tali ordine, illud quod est superius semper est perfectius, ita quod, imaginando primum effectible illius ordinis et continue in infinitum ascendendo, esset ordo perfectionis talis, quia semper superius esset perfectius, et illud videtur quasi evidenter notum.

Secundo supponit quod creatura quantum est perfectior tantum est dependentior. Ista suppositio non esset est evidens, nisi in lumine fidei quia in puro lumine naturali totaliter contrarium videretur, quia angeli minus viderentur videntur dependere quam homines, et in hoc quod secundum aliquos habebunt necesse esse quem errorem, secutus est ille Daemontesono. Sed sine dubio, in lumine naturali, cum lumine fidei, istud illud est evidens, nam considerata habitudine creaturae ad Deum, generaliter creatura perfectior quantum quam ad sui productionem requirit causam perfectiorem. igitur Ergo quantum est ex parte suae productionis requirit influxum magis perfectum et magis productivum quam creatura minus perfectam, modo proportionaliter, sicut requirit creatura perfectior causam magis productivam et perfectiorem ad sui productionem. Ergo quanto ipsa producta in esse magis est fluxibilis et variabilis labilis et indiget maiori et perfectiori conservatione quam creatura minus perfecta.

Unde circa hoc breviter sicut res perfectior ad hoc ut producatur requirit influxum perfectiorem et magis productivum quam minus perfecta , sic quando est in producto esse indiget proportionaliter influxu conservativo perfectiori. Unde sicut secundum dicit Augustinus est quodammodo ipsam manu tenere continue quia creatura nullum penitus habet gradum essendi sufficiente ad subsistere. Ergo quanto plures habet gradus, tanto plures habet dependentias.

Item considerata habitudine creaturae ad Deum, creatura quasi accidens a substantia sustentatur substantur a Deo. Et ideo suum totum esse est purum dependens ita quod intantum quod aliqui philosophi voluerunt dicere quod Deus respectu creaturae se habet in genere causae, formalis, ita quod creatura habet taliter quod nisi continue manu teneretur, quasi formatur a Deo fluere. Ideo Rabi Moses XX ponit quod Deus respectu creaturae se habet triplici genere causae, scilicet, efficientis, formalis, et finalis. Et quantum est de hoc Dionisius XXX et Linconiensis XXX dicunt quod Deus est forma et se habet respectu creaturae, sicut figura sigilli ad liquorem[?] quae solum manet per praesentiam sigilli et Augustinus Super Genesim XXX comparat creaturam ad Deum, sicut lumen solis ad solem. Et sic patet quod ista suppositio est satis nota clara in lumine fidei.

Tunc istis suppositionibus habitis de Ripa sic procedit circa materiam istam, nam dicit ipse, dato quod esset sit processus in infinitum in causis, signemus infimam creaturam illius processus assumpti. Illa est dependens et non sufficit se sustentari, et quanto est perfectior, tanto magis dependens dependet et magis fluxibilis. Ergo, data tota illa latitudine, illa magis est fluxibilis et maiorem habet dependentiam quam habet huiusmodi creatura. Data ergo indiget magis sustentari quam huiusmodi haec creatura, posset poni exemplum de liquore. Si sed si esset aliquis liquor fluxibilis indigeret aliquo fixo et firmo ipsam sustentante ipsum subsistente , et si apponeretur alius liquor magis fluxibilis indigeret maiori fixo, et sic consequenter ascendendo. Ita, in proposito, non potest imaginari quin tota illa latitudo fluat et pro consequens indiget indigeat aliquo fixo non fluente illam , sustentante subsistente ergo etc. Ista et ista ratio est satis apparens theologo in lumine naturali adiuto fide.

Aliae probationes

Alia ratio potest esse ex infinitate artificii. Nam considerata subtilitate artificii , et dispositione corporum caelestium, et motuum et habitudinum ipsorum, et elementorum et mixtorum, et considerata organizatione unius parvi animalis, ibi ubi enim sunt valde subtiles operationes et habitudines. Non enim videtur quod tantum artificium posset possit provenire nisi a summo artifice. Et istud illud indicaret iudicaret esse omne iudicium bene dispositum.

Item potest argui ex scibilitate subtilitate rerum obiectiva. Nam illa est infinita, ergo sibi debet correspondere potentia infinita cognoscens, scilicet, huiusmodi habitudinem infinitam et infinitarum rerum. Quod autem illa sit infinita patet de unico obiecto per se sumpto infinitae conclusiones geometricae et mathematicae sunt scibiles de eo, ut alias tactum est. Praeterea Postea infinitae sunt huiusmodi habitudines correspondentes corporis ad res alias et habitudines et infinitas proportiones adinvicem ad in consonantes facientes inter se unam pulchram armoniam et debitam. Et hoc non est a casu, ergo oportet quod sit ab aliquo hoc cognoscente. etc.

Item potest posset argui ex determinatione causarum indifferentiam ad productionem suorum effectum. Verbi gratia, ignis infinitorum graduum calorum quaelibet potest producere, ita quod quando ignis vel calor agit producendo gradus calliditatis quando producit; primum indifferens est ad producendum, secundum, et vel tertium, etc. et sic in infinitum. Ergo ad hoc quod determinetur, oportet quod sit ab aliqua causa suprema ipsum determinante ad hoc quod ut producat istum gradum, sic quod non alium vel istum effectum istius illius speciei, et non sibi similem in specie.

Item potest posset argui ex ordine ordinatione rerum, quod quia res debite ordinantur, ergo oportet quod sit aliquis finis ultimatus gratia respectu cuius res taliter aliter ordinantur inter se. Et hoc sensit sensivit Philosophus XIIo Metaphysicae dicens: entia nolunt male regi pluralitas principum mala, unus ergo princeps. XXX

Aliae sunt rationes plures quas faciunt doctores ad probandum 'quod Deus est', ideo recurratis ad eas et ibidem reperietis eas videatis eos et reperietis . Et sic patet distinctis rationibus etc. .