INtendit per subtilitatem confirmationem demonstrationis. Et intendit per hoc, quod dixit aut quia sunt cognitae per res digniores & nobiliores, nobilitatem subiecti. Artes enim non differunt abinuicem, nisi altero istorum duorum modorum, scilicet aut confirmatione demonstrationis, giam per confirmationem demonstrationis. Astrologia autem excedit illam nobilitate subiecti. Et dixit. necessarium est propter haec duo, &c. idest necessarium est, quia haec duo inueniuntur in scientia de anima, vt procedat sermo de ea ante alias scientias. Et manifestum est consyderantibus: quoniam subiectum huius scientiae est nobilius aliis: & similiter demonstratio eius est magis firma. Et incoepit sermocinari ita. Qna de rebus, &c. inducendo homines ad amorem scientiae. & sermo eius est in forma syllogismi categorici. & quasi dicit &, quia nos opinamur quod cognitio est de rebus honorabilibus, & delectabilibus, & quod scientiae superant se adinuicem, aut propter confirmationem demonstrationis, aut propter nobilitatem subiecti, aut propter vtrunque, sicut inuenimus in scientia de anima, scilicet quia superat in his duobus alias scientias, praeter scientiam Diuinam: necessarium est opinari quod scientia animae antecedit alias scientias: & ideo posuimus eam inter omnia quaesita positione praecedenti.

Cum demonstrauit causam, propter quam debet esse haec scientia magis honorabilis, & praecedens alias scientias nobilitate, incoepit etiam demonstrare vtilitatem huius scientiae, dicendo Et nos videmus etiam quod cognitio, &c. Et intendit per omnem veritatem scientias speculatiuas. & intendit per hoc, quod dixit & maxime in natura, idest & maxime in scientia Naturali.

Deinde dedit causam, propter quam magis adiuuat Naturalem scientiam quae aliam, dicendo est enim Ts quasi principium animalium. i. & causa in hoc est, quia cognoscere de animalibus est maxima cognitio partium naturalium: & anima est principium animalium. vnde necessarium est vt scire de anima sit necessarium in cognitione animalium, non tantum vtile. Et debes scire quod iuuamentum scientiae animae ad alias scientias inuenitur tribus modis. Quorum vnus est secundum quod est pars illius scientiae: immo nobilissima partium eius, sicut habet dispositionem cum scena Naturali. Animalia enim sunt nobilissima corporum generabilium, & corruptibilium. anima autem est nobilius omnibus, quae sunt in animalibus. Secundus est, quia dat pluribus scientiis plura principia: vt scientiae Mo ral scilicet regendi ciuitates, & Diuinae. Moralis enim suscipit ab hac scientia vltimum finem homns, in eo quod est homo, & scientiam suae substantiae, quae sit.

Tertius vero est commune iuuamentum: & est facere acquirere confirmationem in primis principiis. quoniam ex ea acquiritur cognitio causarum primarum propositionum, & cognitio alicuius per suam causam est magis firma, quam sui esse tantum.

Cum demonstrauit vtilitatem huius scientiae, incoepit demonstrare in tentionem suam dicendo. Et quaesitum est, &c i. & illud, quod quaerendum est in hac scientia, & perscrutandum, est scire animae naturam, i. substantiam eius. deinde scire omnia contingentia ei: sicut est de aliis consyderandis in scientia Naturali. CCognitio enim cuiuslibet oeneris, & speciei non complebitur nisi per cognitionem substantiae illius speciei, & per cognitionem eorum, quae contingunt ei, vt dictum est in Posterioribus analyticis.

D. d. & existimatum est, &c. i. accidentium autem contingentium animae quaedam sunt, vt existimatur, passiones, quae appropriantur animae, scilicet quoniam anima non indiget corpore in habendo has passiones, verbi gratia vt imaginatione per intellectum, quaedam autem reputantur indigere corpore, & quod non complebuntur nisi per vtrunque scilicet anima, & corpore. Et hoc intendebat, cum dixit. & quaedam contingunt corpori propter animam. & hae sunt passiones attributae virtuti concupiscibili scilicet animae, quae desyde rat, & fugit. Et induxit hanc diuisionem in accidentibus animae: quoniam illud, quod est magis desyderatum de passionibus animae, est vtrum possit esse de eis abstractum aliquid, aut non: quod impossibile est, nisi sit aliquod earum proprium animae sine corpore. Et potest intendere per passiones proprias animae, eas, quae primitus existunt in anima, & secundo in corpore: vt sensus, & imaginatio. & intendit per alias, eas, quae existunt in anima propter corpus, vt somnum, & vigilias. & sic comprehendit in hoc sermone omnia, quae contingunt animae, & attribuuntur ei.

Cum demonstrauit quod quaerenda in hac scientia sunt principia duorum generum, quorum vnum est scire substantiam animae, & aliud est scire ea, quae contingunt substantiae, incoepit primo demonstrare ea, perper quae est difficile scire substantiam eius: & est difficultas cognitionis viae & regulae, ex qua pont quis inuenire suam definitionem. Et dixit. Et valde est difficile, &c, idest & valde est difficile in cognitione definitionis animae habere regu: lam, & viam, ex qua possumus scire definitionem veram, i. viam inducentem nos ad suam definitionem perfecte. quoniam, si talem regulam habuerimus, tunc facile erit cognoscere definitionem animae.

Deinde incoepit demonstrare modum, perper quem difficile est inuenire talem viam, & dare dubitationes, quae contingunt perper hanc difficultatem, & dixit. Qnam haec perserutatio, quia est ommunis, &c. i. & causa huius difficultatis est: quoniam haec perscrutatio de anima, quae est quaerere cognitionem substantiae eius, quae est communis ei, & omnibus rebus, quarum substantia est quaerenda, pont quis dicere quod via, qua vniversaliter peruenimus ad cognoscendum definitiones rerum, eadem est in quaerendo cognitionem substantiae eius, & aliarum substantiarum omnium rerum quaerendarum. Et dat rationem super hoc, dicendo, quoniam quemadmodum via, qua fit demonstratio super passiones, quae contingunt rebus, est eadem via in anima, & in aliis, ita est in via cognitionis substantiae: vnde necesse est scire istam viam, quae sit. quod est valde difficile. Et, cum narrauit difficultarem contingentem dicenti quod ista via est eadem, quoniam quaerendum est ab eo scire illam viam, que sit, incoepit demonstrare difficultatem contingentem dicenti quod ista via non est eade.

Intendit, & si haec via, qua imus in inueniendo definitiones rerum, & eognoscendo substantias earum, non fuit eadem, & communis omnibus rebus, quarum definitiones sunt quaerendae, sed plures vna, tunc illud, quod quaesitum est de cognitione substantiae animae, magis erit difficile. necessarium est enim tunc scire primitus in vnaquaque rerum, quarum definitio est cognoscenda per aliquam viam propriam illis rebus, quarum substantiae sunt cognoscendae,

Et, cum fuerit declaratum a nobis illam viam esse, & esse vnam, tunc necessarium est nobis post scire illam viam, quae sit: vtrum demonstratio, vt dice bat Hippoerates: aut diuisio, vt Plato dixit: aut alia via, vt via compositionis, quam Aristo. dedit in Posterioribus. &, cum hoc fuerit declaratum, re manebunt post multae dubitationes, & loca erroris in rebus, ex quibus, ops quaerere cognitionem definitionum rerum. necesse est enim cum cognitione istius viae scire pricipia, propria cuilibet generi generum speculandorum. Principia enim rerum diuersarum genere sunt diuersa. vnde cognitio istius viae non sufficit in scire defiones reru, nisi scita fuerint principia propria illis rebus propriis. nam desiones non componuntur nisi ex principiis propriis, quae sunt in re.

Cum demonstrauit difficultatem contingentem ei, qui voluerit definire animam, incoepit demonstrare ea, quae primo perscrutanda sunt ab eo, qui voluerit scire definitionem suam perfectam veram. Et dixit. Et dignum, est, &c. idest necessarium est volenti scire definitionem suam scire primo in quo genere decem generum continetur, vtrum in substantia, aut in qualitate, aut in quantitate, aut in aliis.

Deinde, cum sciuerit genus, in quo collocatur, necesse est ei scire vtrum sit in illo genere secundum potentiam: aut sit in eo secundum quod est endelechia, scilicet in actu. Differentia enim inter haec duo est magna, scilicet opinari quod est in aliquo praedicamentorum, si non erit determinatum hac determinatione. Tpotentia enim & actus sunt diciturae, quae contingunt omnibus praedicamentis: & sunt valde oppositae.

Cum incoepit numerare quodnes perscrutandas ab eo, qui vult consyderare de anima, & demonstrauit primo quod substantia eius est quaerenda, in coepit etiam dicere quid est quaerendum post hoc, & dixit. Amplius consyderandum est vtrum sit diuisibilis, i. secundum subiectum, aut non diuisibilis per diuisionem eius. Plato enim dicebat quod virtus intelligibilis est in cerebro, &¬ concupiscibilis in corde, & naturalis scilicet nutritiua in hepate. Aristo. autem opinatur eas esse vnam subiecto, & plures secundum virtutes.

D. d. & vtrum omnes animae, &c. idest, & consyderandum est post vtrum anima est eadem in specie in omnibus anrmatis, verbi gratia anima hominis, & equi: aut sunt diuersae, D.d. Et, si non conueniunt, &c. idest & consyerandum est, si apparuerit quod sint diuersae in specie, vtrum illa diuersitas sit in specie tantum, & tamen comueniunt in genere: aut illa diuersitas sit in vtroque. dimittere enim hanc perserutationem est causa, proper quam Antiqui non consyderauerunt nisi tantum de anima homis: existimando quod consyderatio de hoc sit consyderatio de anima simpruar. Et hoc esset verum, si animae essent eaedem in specie: modo autem, quia sunt diuersae, necesse est consyderare si conueniant in genere: quoniam tunc debemus solicitari primo circa definitionem illius generis, deide post circa ea, quae appropriantur vnicuique animae: sicut fecit Aristo. & indifferenter siue illud genus fuerit praedicatum vniuoce, aut secundum prius, & posterius: sicut est in definitione, quam post inducet de anima.

Cum narrauit quod necesse est dum huius artis ponere suam consyderationem in anima vniuersali, incoepit demonstrare quod, cum quaesiuerit definitionem animae vniversalis, oportet non ignorare vtrum illa definitio sit de numero definitionum generum, aut de numero definitionum specierum, sicut ignorauerunt Antiqui. Et dixit. Et oportet nos praeseruare, cum quaesiuerim eandem definitionem vniversalem ei, ne ignoremus vtrum vniuersalitas illius definitionis in omnibus animalibus sit sicut vniuersalitas animalis in omnibus suis speciebus: aut sicut vniuersalitas definitionis homis, & definitionis equi in omnibus suis indiuiduis. quoniam, cum hoc fuerit comsyderatum, non continget nobis, cum locuti fuerimus de anima hominis, vt existimemus nos loqui de omni anima: sicut contingit Plaroni.

D. d. Viuum autem vniuersale, &c. Demonstratur per hoc quod ipse non opinatur quod definitiones generum, & spe cierum sint definitiones rerum vniuersalium existentium extra animam: sed sunt definitiones rerum particularium extra intellectum: sed intellectus est, qui facit in eis vniuersalitatem. Et quasi dicit & non attribuitur esse definitionum speciebus & generibus, ita quod illae res vniversalies sint existentes extra intellectum. viuum enim vniversalie, aut nihil est omnino, aut esse eius est posterius ab esse rerum sensibilium: si est aliquid vniversalie ens per se. Et dixit hoc, quia apparet hic quod definitiones sunt de istis rebus sensibilibus existentibus extra intellectum: & tunc aut non sunt res vniversalies existentes per se, vt Plato dicebat: aut, si sunt, esse earum non est necessarium in intelligendo substantias rerum sensibilium. & quasi dicit quod non curat in hoc loco quomodocunque sit, cum apparet quod istae definitiones non sunt nisi in rebus particularibus existem tibus extra animam: sed quod apparet hic, est quod aut non sunt omnino, aut si sunt, postremum sunt, i. sunt posteriores a rebus sensibilibus, quoniam, si praecederent eas, ita quod essent causae earum, non possemus intelligere substantias rerum, sensibilium, nisi postum habuissemus fidem sui esse: sicut est dispsitiode aliis causis rerum existentibus in eis scilicet forma, & materia.

Dicit & etiam cum declaratum fuerit quod animae non sunt plures secundum subiectum, sed secundum partes, tamen cedem subiecto, oportet perserutari vtrum debeamus ponere principium consyderationis primo de tota anima, deinde postea de suis partibus: aut primo debemus considerare de partibus animae, anteque de anima secundum totum, in eo quod est anima.

D. d. Et quod est valde difficile, &c. i. &, cum posuerimus eam esse plures secundum partes, difficile est nobis distinguere has partes, & dare dicituri as, quibus differunt abinuicem. in quibusdam enim sunt manifestae, & in qubusdam latentes: v. g. inter intelsecundum & imaginationem, & iter imaginationem & sensum.

Cum incepit numerare dubitationes, quae contingunt in ordinatione per scrutationis de anima, & dixit prius, vtrum sit considerandum de anima vniversali, aut particulari, incoepit modo quaerere, cum considerauimus de partibus, vtrum sit incipiendum de eis, & post de suis actionibus, aut econuerso. Et dixit. Et vtrum perserutandum est prius, &c. & eius sermo est intelligibilis per se.

D. d. Et, si prius perscrutandum est de actionibus, pont homo dubitare, &c. i. &, si declaratum fuerit quod oportet nos prius quaerere de actionibus, dubitabit homo in hoc vtrum debeat incipere a sensato an sensum, & ab intellecto ante intellecundum: aut econtrario. Et dubitabit in talibus: quia oportet nos ire de eis, quae sunt magis nota apud nos, ad ea, quae sunt latentiora apud nos. & in hoc differunt sciem tiae. Tscientiarum e nim in quibusdam ea, quae sunt magis nota apud nos sunt praecedentia, vt in Mathematicis: & in quibusdam econtratio, vt in quibusdam, quae continentur in scientia Naturali¬

Cum dubitauit a quo debet incipere dominus istius artis, vtrum a posterioribus ad praecedentia, aut econuerso, incoepit notificare quod vtraque via est communis in scientiis, & in vsu earum: quoniam, quamuis sit magis famosum ire de praecedentibus ad posteriora, tamen aliquando ibitur. de posterioribus ad praecedentia. Et dixit. Et videtur, &c. idest & videtur, quod sola cognitio substantiae rei non sit principium cognitionis accidentium eius: vt contingit in Mathematicis. scire enim quid est linea, & quid est rectum, & quid est curuum, & quid est superficies in Geometria est principium cognitionis angulorum triangul scilicet quot angulis rectis sunt aequales: sed etiam econuerso scilicet quod scire plura posteriora est principium ad sciendum antecedentia, & sermo eius in hoc est intelligibilis per se. Et, cum demonstrauit quod scire posteriora aliquando est principium ad sciendum antecedentia, incoepit eotificare quod hoc non accidit omnibus accidentibus contingentibus re, scilicet vt sint principium cognitionis rerum antecedentium ilicet substantiae, & dixit. Quoniam, cum declarauerimus aliquid secundum viam, &c. idest & non est possibile vt tale contingat scilicet ire a cognitione accidentium ad cognitionem substantiae, nisi, quando accidentia rei fuerint cognita a nobis secundum viam imaginationis, i. accidentia, quae manifesta sunt existere in re, & quae sunt in loco eius scilicet accidentia essentialia propinqua, aut omnia, aut plura, & quasi dicat, & non praeparatur nobis cognitio substantiae per cognitionem accidentium, uisi cum sciuerimus accidentia propinqua essentialia, aut omnia, aut plura, tunc enim continget vt inducamus meliorem definitionem substantiae.

Deinde. d. nam quid est aliquid est principium omnis demonstrationis. & hoc respondet ei, a quo incoepit sermonem scilicet quod cognitio definitionis est vtilis in cognitione accidentium. D. incoepit declarare quod hoc contingit omni definitioni: & quod omnis definitio, per quam non cognoscuntur accidentia non dicitur, definitio, nisi aequiuoce: aut quia in ea collocatur aliquid falsum: aut quia componitur ex causis remotis, aut accidentalibus, & dixit. Et quod fuerit ex definitionibus, &c. i. & sermo eius in hoc est manifestus per se.

Cum numerauit ea, quae quaerenda sunt in hac scientia, incoepit etiam dicere quoddam perutile, & quod animae est multum desyderatum: & est vtrum omnes actiones, & passiones animae non inueniantur nisi per communicationem corporis, & sunt cum hoc actiones, & passiones in rebus existentibus in corpore: aut inuenitur in eis aliquid habens communicationem cum corpore, neque indiget in actione, aut passione propria aliquo existente in corpore. manifestum est enim quod plures earum habent communicationem cum corpore: sed est dubium, sicut dicit, de intelligere. Et dixit vtrum omnes sint communes, &c. idest vtrum omnes actiones, & passiones eius habeant communicationem cum corpore, & sint cum hoc actiones, a. t passiones in rebus existentibus in corpore. Et hoc intendebat, cum dixit. & sint cum hoc ei, in quo sunt. i. communicantes cum corpore, & existentes in eo, quod est in corpore. Et possibile est vt aliquod non communicans corpori sit existens in rebus existentibus in corpore: & possibile est vt actio alicuius non communicantis corpori sit non existens in aliquo eorum, quae sunt in corporem, Et ista perserntatio de anima est valde perutilis: & est necessaria in sciendo qualitatem abstractionis animae. & hoc debemus ponere in directo oculorum nostrorum. Et ideo dixit, hoc enim necessarium est scire. Hoc autem, quod dixit, quod plures passionum animae videntur habere com muncationem cum corpore, & quod illae partes animae, quae habent illas passiones, constituuntur per corpus, vt iracundia, & desyderium, manifestum est per se: & maxime in passionibus attributis animae concupiscibili, secundum quod post dabimus rationem: & postea in passionibus sensus: quamuis magis lateat in eis. in primo enim instrumento sensus non apparet passio manifesta apud sentire, sicut apparet in iracundia & verecundia, & in aliis passionibus. intelligere autem valde latet, & multam habet dubitationem. existimatum est enim quod passio eius propria nullam habet communicationem cum corpore: sed, sicut dixit, si intelligere fuerit imaginari, aut has, buerit communicationem cum imaginari, tunc possibile est vt sit extra corpus, idest vt sit extra aliquod existens in corpore. Et dixit hoc, quia de vnaquaque istarum virtutum sunt, sicut diximus, duae quaestiones. Quarum vna est, vtrum sit possibile vt actio earum habeat communicationem cum corpore, aut non. Postea, si non habeant communicationem cum corpore, vtrum actio earum sit per res, & in rebus communicantibus corpori, aut est de eis aliquid non communicans omnino. Et ideo dixit Quod autem videtur proprium ei est intelligere, &c. i. quod autem videtur esse passio, aut actio animae sine indigentia instrumenti corporalis, est intelligere. sed, si hoc fuerit imaginatio, aut cum imaginatione, impossibile est vt ista actio sit extra aliquod habens communicationem cum corpore: quamuis intellectus nullam habeat communicationem cum eo. Et haec est sententia eius in intellectu materiali scilicet quod est abstractus a corpore, & quod impossibile est vt intelligat aliquid sine imaginatione. Et non intendit per hoc, hoc, quod apparet ex hoc sermone superficietenus scilicet quod intelligere non fit nisi cum imaginatione: tunc enim intellectus materialis erit generabilis, & corruptibilis, sicut intellexit Alex. ab eo, & sermo eius est intellectus per se: sed debet obseruare hoc, quod diximus.

Cum demonstrauit quod quaerendum est prius vtrum aliqua actionum, aut passionum animae sit extra corpus: &, si fuerit, vtrum est cum eo, quod est extra corpus, & extra omne existens in corpore: incoepit demonstrare hic quod, si fuerit aliqua passio animae propria, i. sine corpore, possibile est vt sit abstracta, ita quod illa passio, aut actio non sit in rebus existentibus in corpo pore. &. si non habuerit aliquam actionem propriam, impossibile est vt sit abstracta: cum actio eius sit in rebus existentibus in corpore. Et dixit. Dicamus icitur, &c. idest quod, si aliqua actionum, & passionum animae non indiget instrumento corporali, possibile est vt illa actio, aut passio sit ab¬ stracta. quoniam, si non est in rebus existentibus in corpore, necesse est vt sit abstracta. &, si est in rebus existentibus in corpore, necesse est vt sit non abstracta. Verbi gratia quod, si intelligere fuerit sine instrumento corporali, & non fuerit existens in rebus existentibus in corpore, verbi gratia vt est intelligere intentiones imaginabiles, necesse est vt sit actio sempiterna, & abstracta. &: si impossibile est vt sit sine imaginatione, tunc actio eius erit non abstracta a corpore: quamuis intellectus sit abstractus ab eo. Et est manifestum, sicut dicit Themistius, quod propositiones hypotheticae continuatiuae, in quibus est consequens possibile esse cum antecedente, necesse est semper vt destruamus antecedens, & concludamus oppositum consequentis, econtrario dispositioni propositionum, quarum consequens sequitur antecedens necessario. & ideo nullum impossibile com tingit Arist. inquantum destruxit antecedens. v. g. quod, si hoc visibile est animal, possibile est vt sit homo: sed non est animal: ergo impossibile est vt sit homo.

Deinde d. sed ita est de hoc, sicut est de recto. I. si anima. non habuerit actionem propriam, tunc passiones, quae attribuuntur ei, erunt sicut plures res, quae attribuuntur rebus existentibus in materia, inquantum contingit eis quod sint in materia, non inquantum sunt abstractae a materia. v. g. contactus verus, quem habet linea cum sphaera. hoc enim inuenitur extra animam, inquantum linea est in corpore, & figura sphaerica in corpore. verbi gratia inquantum linea est in ligno, & sphaericum in cupro, impossibile est enim vt contangat linea sphaeram, inquantum vtraque earum est abstracta a materia, nisi contactus sit mathematicus non naturalis.

Cum narrauit quod plures passiones, & actiones animae videntur habere communicationem cum corpore, incoepit hic notificare genus, in quo apparet hoc manifeste, & dixit. Et videtur etiam quod omnes, &c. & intendit per passiones animae dispositiones attributas virtuti concupiscibili.

Deinde d. corpus enim patitur cum istis. i. apparet in es alteratio, & transmutatio. omnis enim passio, facta cum alteratione, & transmutatione: est in corpore necessario, aut virtutis in corpore. &, cum haec propositio fuit vera: & etiam quod omnia accidentia animae concupiscibilis fiunt cum transmutatione: concludetur necessario quod haec anima aut est corpus, aut virtus in corore. Sed, quia propositio maior est manifesta, minor vero latet aliquantulum, cum sit possibile, vt accidant passiones, ex quibus corpus non patitur apud sensum, incoepit declarare hoc alio modo, & dixit. Et signum eius est, quoniam forte, &c. i. & signum, quod ista vtitur corpore, quasi instrumento, & quod corpus patitur ab eis. &, si non patitur apud sensum est, quoniam actio eius differt secundum diuersitatem dispositionum corporis. accidunt enim homini multa, quae innata sunt mouere motu forti: & non mouent ipsum nisi debiliter. Verbi gratia quod accidit homini aliquod timorotum, aut aliquid prouocans iram & non mouetur ab eis nisi modicum aut econuerso quando corpus fuerit paratum, sicut dixit: & fuerit ita paratum sicut est iratus. iratus enim mouebitur facile valde ex re modica prouocante itam. Et magis manifestum est, sicut dicit, quia nos videmus multos homines timere sine aliquo timoroso. & omnia ista significant quod ista actio non fit absque corpore.

Deinde. d. manifestum est quod passiones, &c. i. manifestum est igitur quod formae, prouenientes in ista anima apud passionem & motum, sunt formae in materia.

Dicit. &, cum declaratum fuerit quod istae passiones sunt formae materiales, nec esse est vt in definitionibus earum appareat materia, & motus, qua sequuntur istae formae: & est motus materialis, ita quod corpus accipiendum est in definitione istius motus. verbi gratia quoniam ira est motus alicuius partis corporis. Et, cum in definitionibus istarum virtutum appareat materia, manifestum est quod consyderatio de anima est naturalis, aut de omni anima, si omnis anima est talis: aut de animabus, quae declarantur esse materiales. & hoc intendebat cum dixit. Et ideo consyderatio de anima est Naturalis.

Cum demonstrauit quod in definitionibus istarum viriutum debet accipere, materiam, & formam, incoepit dubitare secundum consuetudinem, quae est apud naturales, & eos, qui absolute consyderant scilicet Disputatores. Naturales enim differunt a Disputatoribus in modo definiendi. Disputatores enim dant definitiones secundum formam tantum, dicendo quod ira est appetitus in vin dictam: Naturales vero secundum materiam dicendo quod est ebullitio caloris, & sanquinis in corde.

Deinde dicit. Intentio enim alicuius est hoc. i. vt mihi vi detur, intentio enim alicuius, secundum quod est ens, est hoc.

Deinde d. & necesse est vt hoc sit in materia, &c. idest necesse est vt illa intentio, secundum quod est hoc existat in materi, quae habeat talem disponem scilicet quae sit hoc etiam, & sit per aliquam intentionem existentem in ea: quapropter fuit digna, vt illa res existeret in ea, non in alia. Et innuit per hunc sermonem. quoniam, sicut necesse est vt intentio existat in materia, secundum quod est hoc, ita necesse est vt sit modus acceptionis eius in definitione. & si non, erit intentio alio modo ab eo, quam est. Tqui enim accipit materiam in definitione, & dimittit formam, dimu te accipit: qui autem accipit formam, & dimittit materiam, existimatur quod dimittit aliquid non necessarium. sed non est ita: quoniam forma debet accipi in definitionibus secundum dispositiones, in quibus existit, & residuus sermo est manifestus.

Cum dubitauit de definitionibus, incoepit demonstrare hic, quae artes vtuntur in definitionibus forma, & materia, & quae solum modo forma. Et dixit quod ille, qui intendit consyderare de passionibus materiae non abstractis ab ea, secundum quod sunt, &c. i. illae, qui intendit consyderare de formis consequentibus passiones materiae non abstractas a materia secundum quod sunt non abstractae, est Naturalis, qui consyderat in omnibus passionibus corporis & in natura istius materiae, & in passionibus eius:

Deinde d. Quod autem non est ita, &c. idest quod autem accidit ex istis formis, & passionibus, non est per naturam, sed per voluntatem, consyderandum est ab artificibus Mechanicis, vt Carpentario & Medico.

Deinde. d. Ea autem, quae sunt non abstracta, &c. i. accidentia autem non abstracta a corpore, & consequentia ipsum, non in eo quod est transmutabile, sed in eo quod est corpus tantum, & magnitudo: & sunt ea, quae intellectus intelligit secundum abstractionem a materia, licet in rei veritate non separentur, consyderanda sunt aMathematicis. De formis autem, quae sunt abstractae in rei veritate, i. secundum esse & intellectum, consyderat primus Philosophus.

Idest, &, quia hoc est magis proprium Logico, reuertamur ad illud, de quo loquebamur scilicet quod passiones anima, scilicet concupiscibilis, non sunt abstractae a corpore, neque in definitione, neque in esse. v. g. ira, & timor, quae non sunt abstractae, neque in definitione, neque in esse, sicut linea, & superficies.

Cum declaratum est in Posterioribus quod consyderatio ducens ad ertitudinem perfectam in rebus quaesitis in vnoquoque generum non fit nisi consyderando in principiis propriis illi generi, incoepit demonstrare quod necesse est consyderare de anima hoc modo principiorum, & dixit. Et debemus praedicere, in quaerendo de anima, prompositiones, & principia, quae videntur esse propria animae, secundum quod est anima: & illas propositiones ponamus principium consyderationis. Et notificauit quod ea, quae habent de anima talem dispositionem, sunt duo, sensus scilicet & motus. animatum enim non differt ab inanimato, nisi sensu, & motu locali. & dixit quod habens animam &c. Et intendit hic per videtur certitudinem: quoniam ipse vtitur talibus verbis loco certitudinis in locis, in quibus certitudo est famosa. & residuus sermo est manifestus.

Cum notificauit quod Antiqui non consyderant de anima, nisi per motum aut sensum, aut per vtrunque, incoepit primo nuerare sententias hominum consyderantium de anima per motum, & dicit. Quidam enim eorum, &c. idest, &, cum quidam opinabantur quod illud, quod appropriatur animae primo, est quia mouet aliud, & opinabantur quod illud, quod mouet aliud, debet moueri, existimauerunt quod anima est aliquid motum semper.

D. d. Demoeritus dixit ipsam esse ignem, aut calidum. i. ignem, aut igneum.

D. d. dixit enim ipsam esse ex corporibus, & figuris, &c. i. opinabatur enim quia mouet aliud, & mouetur, ipsam esse ex corporibus indiuisibilibus habentibus figuras infinitas: & quod ex istis est solummodo & sphaericis. &, quia sphaerica sunt ignis, aut igneum, credebat quod spherica eorum, aut sunt ignis, aut anima.

D. d. exempla horum corporum apud Demo. & d. similia his sunt corpora existentia in aere. i. & ista corpora apud eum sunt similia atomis, qui apparent moueri in radiis solis. Et, cum notificauit quod Democ. opinabatur animam esse ex corporibus indiuisibilibus, quae apud ipsum assimilantur atomis, notificauit quae partes sunt, de quibus opinatur Demo. animam fieri ex eis, & quomodo opinantur ea esse elementa aliorum compositorum, & dicit quod per congregationem fundamentorum, &c. i. & haec corpora sunt, de quibus Demo. dicit quod per congregationem funda mentorum in eis adaptatur, vt ex eis componantur diuersa entia, quamuis sint eiusdem naturae. Et intendit per fundamenta diuersitatem eorum in figura, & in situ, & in ordine. diuersitas enim partium in his tribus est cum diuersitate com positorum ex eis: sicut scripturae diuersantur perper diuersitatem lrarum in his tribus. Et, cum narrauit quod ipsi opinabantur animam esse ignem, aut aliquod ligneum, quia opinabantur animam esse sphaericam, & ignem esse sphaericum, d. rationem, prper quam opinabantur animam esse sphaericam, & dicit, Et quod est sphaericum ex istis est anima, &c. i. & Demo. & Leucip. non opinabantur quod sphaerica ex corporibus indiuisibilibus sunt anima, nisi quia opinabantur quod talia corpora sunt ea, quae possibilia sunt pertransire per alia, & mouere ipsa: quamuis ipsa moueantur semper, & haec est dispositio, quam existimabant esse proprianianimae scilicet quoniam mouet corpus, & mouetur semper¬

Quoniam omnis dicens in quiditate alicuius aliquid laborat in faciendo conuenire illud omnibus sensibilibus, & in dando causam illius sensibilis ex illo dato ab eo in substantia illius isti autem, quoniam opinabantur animam esse partes sphaericas indiuisibiles, laborauerunt hoc modo in dando causam anhelitus, dicendo. Et propter hanc causam scilicet quia anima est partes sphaericae quae semper sunt in motu, fuit aubelitus definitio vitae, aut consequens vi tam. Aer enim continens, cum congregabit corpora, constringentur multae figurae sphaericae, quae sunt intra corpora, & quae dant animalibus motum, quia semper sunt in metu. & tunc haec corpora mouebuntur ad exitum: & illud erit exitus anhelitus: & tunc sustentabitur animal ad imponendum alia corpora sphaerica ab extrinseco: & hoc est imponendo anhelitum. Hoc autem fuit perper tria. Quorum vnum est in acquitendo locum illius, quod exiuit Secundum autem est ad prohibendum plura corpora intrinseca ab exitu. Tertium est vt adiuuet ea etiam in expellendo illud, quod constringit, & quod congregat ea. & dicunt. & ideo fuit vita, dum animal potest facere hoc.

D. Et forte etiam opinio Pythagorae in anima est similis opinioni Democriti, & Leucippi, quidam enim pythagoricorum dicebant animam esse atomos aereos: & quidam illud, quod mouet atomos. & opinabantur hoc, quia credebant quod atomi semper mouebantur, & quod anima semper mouetur. Deinde d. Et similes istis sunt dicentes, &c. & innuit Plato. Omnes igitur isti conueniunt in hoc scilicet quod motus est proprius animae: sed differunt in quid est. Et quidam eorum existimabant eam esse corpora indiuisibilia, aut lignem, aut aliquod igneum, quidam vero atomos.

Dicit. Et similiter etiam opinatur Anaxa. cum d. animam esse mouentem: & d. quod intellectus mouet omne: sed Anaxa. non intendit in hoc, illud, quod Demo. Demo enim propalauit quod anima, & intellectus idem sunt d enim quod veritas comprehensa non est nisi in eo, quod manifestum est sensui tantum. Et ideo bene dixit Homerus verfificator, cum narrauit de homine, qui carebat sensu, quod carebat intellectu. Demo eritus igitur non intendit quod intellectus sit aliqua virtus in animalibus, alia a virtute sensus, sed dicit quod intellectus & anima idem sunt.

Dicit. Anaxa, autem cum propalauit quod intellectus, & anima idem sunt, latentius palauit, quai Demo. cum multotiens dicebat quod intellectus est cam rectitudinis & etiam verificationis. & hoc apparet ex eius sententia quod intellectus sit aliud a sensu. & in aliis locis videtur opinari quod intellectus, & anima idem sunt. d enim quod intellectus est existens in omnibus animalibus, magno, & paruo, nobili, & ignobili, Et non est, sicut existimauit: quia non videmus intelsecundum existere eodem modo in omnibus hominibus, nedum existere in omnibus animalibus.

Cum compleuit sermonem consyderantium in anima per motum, incoepit etiam dicere opiniones eox, qui consyderant de anima per cognitionem, & distinctionem, dicendo. Et po nentes principium animae motum, &c. i. ponentes autem regulam animae, & cognitionem suae naturae prper motum: quappe iudicauerunt quod anima est magis omnibus digna motu, secundum quod diximus. Ponentes autem rtam in consyderaone de animato per cognitionem eius, & distinctionem in omnibus entibus, opinabantur quod anima est pricipium totius, aut ex principiis totius. Qui igitur ponebant haec principia plura vno, ponebant animam plura vna: & quid opinabantur principium vnum esse, ponebant animam vnam. vg. quia Empedo. ponebat animam fieri ex elntis, & ponebat ipsam sex in numero, secundum numerum elhntox apud ipsum. dixit enim quod nos non comprehendimusterram, nisi per terram, &c. Et, cum d. & quidam eorum ponebant haec principia plura vno, intennebat & quidam eorum, quia posuerunt haec principia plura vno, opinabantur animam esse plura vna: vt Empedo. sed fuit contentus dicere rem loco consequentis. Et, cum d. & quidam eorum ponebant vnam animam. intendebat & quidam eorum, qui ponebant vnum principium, ponebant vnam animam. sed fuit contentus hoc consequenteloeo rei, econuerso ei, quod fecit primo. & tesiduus sermo est manifestus.

Dixit Et similiter Pla. posuit in Timaeo quod anima est aliquid ex substantia efhtorum. opinabatur enim illud, quod opinabatur quod ponebat animam ex pricipiis & est quod omnes res non cognoscuntu, nisi per sua silia: & non cognoscuntur nisi percognitionem suorum prin tipiorum. &, quia principia cognoscuntr per sua siilia, continet quod principia cogno¬ scantur per principia. Et, cum communi signemus huic quod anima cognoscit res per principia earum, continget ex hoc quod anima sit principia, haec enim sunt, proprietates conuertibiles

Et opinati sunt alio modo animam esse principia numerorum. Dicut enim quod intellectus est vnum numerale. & per intellectum intendit primas propositiones. & dixerunt ipsum esse vnum: quia scire propositiones est vnius scientiae. & intendit per scientiam conclusionem. & dixerunt eam esse dualitatem: quia est processus ab vno scilicet propositionibus, & ad vnum scilicet comclusionem, vnde fit dualitas. Et hoc intendebat, cum d. est enim singulari ter ad vnum. Et dixerunt quod aestimatio est numerus superficie, scilicet trinitatis. est enim ab vno scilicet propositionibus ad duo. nam conclusio est in eo falsa, & vera. vnde fit illic aliqua dualitas. & dixerunt etiam quod sensus est quaternitatis. opinati sunt enim quod sensus comprehendit corpus, & quod forma corporis est quaternitas.

D. d. Numeri enim dicebantu: esse formae, &c. i. & dlixerunt hoc, quia opinabantur quod principia numerorum sunt formae abstractae: & principia entium sunt vnum elementorum eorum. Et, quia rerum quaedam consyderantur, i. cognoscuntur intellectu, & quaedam scientia, quaedam existimatione, & quaedam sensu: & nihil cognoscitur nisi per suum simile: necesse est vt istae virtutes animae comprehensiuae sint principia numerorum, qui sunt formae & elementa entium scilicet vnitatis, & dualitatis, & trinitatis, & quaternitatis: & necesse est vt intellectus ex istis sit vnitas, & scientia dualitas, & existimatio trinitas, & sensus quaternitas.

Et, quia existimatum est, i. certificatum quod mouere, & cognoscere sunt principia animae, intendebant aliqui ad congregandum vtrun quie in anima, dicendo animam esse numerum se mouente, quia non mouetur ab alio.¬ Et, cum notificauit sectas, quae differunt in definieudo animam, & sunt tres: Quarum prima definit eam per motum, aut per consequentia motum, Secundam per cognitionem: Tertia vero per vtrunque: & omnes conueniunt quod est ex principiis: incoepit notificare modos diuersitatis eorum vniversaliter, licet conueniant in hoc, quod est ex principiis, & d. Et magua diuersitas, &c. i. & differunt in substantia animae: quia differunt in principiis scilicet in natura eoTrum, & in numero. & maxima diuersitas est in natura principiorum, inter ponentes principia corporalia, & ponentes ea non corporalia, cum istae duae naturae maxime differant: differunt etiam isti ab eis, qui admiscent, & ponunt principia ex vtroque, idest corporalibus & non corporalibus.

D. d. Et differunt etiam in numero principiorum, idest differunt etiam in anima: quia differunt in numero principiorum.

Cum notificauit sententias Antiquorum de anima, incipit laudare eas in eo, quod dicunt de veritate, & de verificatione consequentiae, & d. Et isti procedunt, &c. i. & isti, qui opinantur animam esse ex principiis, quia mouetur per se, & definierunt eam hoc modo, processerunt in hoc via recta, & consequente principia. opinari quod natura principiorum est mouens per se rectum est.

D. d. Et ideo existimauerunt quidam, &c. i. &, quia opinati sunt eam esse ex principiis, ex istimauerunt quidam esse ignem: quia repu¬t tabant ignem esse elementum caeterorum elementorum, & simpliciorum partium: & quod magis videtur non esse corpus: quia opinantur principia esse talia scilicet simpliciora aliis, & remotiora natura corporea. & omnia ista cum eo, quod visa est ab eis moueri, & mouere alia prima intentione, sicut anima.

Quia intentio eius in hoc capitulo est demonstrare quod Antiqui bene dixerunt in hoc, quod conueniunt in hoc, quod anima est ex principiis perper motum, & facere comparationem inter sermones eorum de hoc, & iam locutus fuit de sententia eius, qui dicebat animam esse ignem. incoepit modo loqui de opinantibus eam esse ex partibus indiuisibilibus, dicendo, Democritus autem d. de natura animae prper motum sermonem magis latentem sermone dicentis ipsam esse ignem. & est magislatens, quia iudicauit animam in vtraque virtute: & d. ipsam esse eandem, & quod natura vtriusque est eadem scilicet intellectus, & animae mouentis, & sensibilis. d. enim quod anima. & intellectus sunt idem, & quod natura illius est, quia est pars partium indiuisibilium: sphaericarum.

Cum fecit comparationem inter opinionem dicentis ipsam esse ignem, & opinionem dicentis ipsam esse partem sphaericam partium indiuisibilium, incoepit etiam facere comparationem inter opinionem Anaxa. & Demo..

Et d. Anaxa. &c. i. Anaxa. autem videtur, secundum quod apparet, dicere animam esse aliud ab intellectu. sed quamuis hoc apparet ex suo sermone, tamen ipse ponit eos esse eiusdem naturae, i. eiusdem generis: & cum hoc ponit intellectum magis dignum, vt sit principium omnium rerum, & praeponit ipsum omnibus. d. enim quod se us intellectus est simplex, mundus, purus, i. abstractus a materia, non admixtus cum ea: & attribuit vtrunque ei in omnibus partibus mund scilicet cognitionem, & motum. opinatur enim quod intellectus mouet omnia, & quod non mouetur. Quoniam autem iste sermo est magis vicinus veritati, & sententiae Aristo scilicet quod intellectus est ex principiis, & quod est causa cognitionis, & motus est manifestum. & ideo laudabit ipsum post multum, & notificabit id, quod remansit ei dicere de intellectu.

Vult numerare omnes opiniones Antiquorum in anima, & dare cuilibet aliquam rationem. & sermo eius est manifestus. Milesius autem opinabatur animam esse principium mouens per se: quia dicebat quod magnes habet animam. quia mouet ferrum. Diogenes autem opinabatur animam esse aerem. aer enim est subtilius caeteris corporibus, & principium eorum. inquantum igitur est principium, dabitur ei cognitio: &, inquantum subtilius caeteris corporibus, dabitur ei motus & haec duo appropriantur animae. Heraclitus vero opinabatur animam esse principium, & quod illud principium est vapor liquidus motus. quia opinabatur quod ex vapore est constitutio aliarum, & quod est valde remotus a corpore: & haec duo sunt in principio.

D. d. & opinabatur cum multis aliis, &c. idest & opinabatur cum multis aliis, quod omnia mouentur: & credebat propositionem communem omnibus scilicet quod simile cognoscitur per suum simile. &, quia apud ipsum om ria sunt mota, fuit necesse vt cognoscens sit motum. quapropter iudicauit animam esse vaporem. Et similiter qui ponit ipsam similem naturae stellarum, & Solis, & Lunae videtuer opinari ipsam moueri per se. Sed dicens ipsam esse aquam debet derideri. nullus enim dixit aquam, esse elementum caeterorum, sed tamen dedit ei rationem aliquam scilicet quia sperma, quod est principium generationis, est valde humidum: & existimatum est quod sperma est anima, cum ipsum formet embryonem.

D. d. quoniam per hoc contradicitur dicenti quod anima est sanguis. i. & ponit quod sperma est prima anima, quia ponit quod sperma non est sanguis. forte igitur non iudicauit quod anima est aqua, nisi quia videbat sperma esse animam, & aquam non santiuinem.

D. d. Vuumquodque enim elementorum praeter terram, &c. idest & vnumquodque elementorum iudicatum est ab antiquis esse animam ex eo, spraeter terram. nullus enim opinatur terram esse elementum aliorum: sed quod tantum est composita ex quibusdam elementis, aut est omnia elementa, idest ex omnibus elementis.

Cum demonstrauit quod consyderantes in anima per motum debent opinari ipsam esse ex principiis, incoepit demonstrare vniversaliter quod omnia dicta in definitione animae reducta sunt ad principium. & d. Et ipsi vniuersaliter definiunt, &c. i. & Antiqui vniversaliterprocedunt in definiendo animam, & cognoscendo suam substatitiam tribus viis, motu scilicet & sensu, i, cognitione: cum haec duo videantur propria animae. tertium autem, quia est non corpus. plures enim eorum opinabantur hoc existere in anima, non minus quai praedicta duo. & vnaquaeque istarum viarum inducit eos ad opinandum animam esse ex principiis. & hoc intendebat, cum d. & vnunquodque istorum reducitur ad principium. D.incoepit demonstrare viam, per quam processit qui iudicauit animam esse ex principiis per cognitionem, & d. Et propter hoc posuerunt ipsam esse elementum, &c. i. &, quia omnes opinabantur eam esse ex principiis, dixerunt illi, qui definierunt eam per cognitionem, quod est elemetum, aut ex elementis. &, via, qua processerunt isti in hoc, est eadem, & similis, praeter vnum illorum scilicet Anaxa.

D. d.monstrauit hanc viam, & dixit. dicunt enim quod simile non cognoscitur nisi per suum simile. i. & hoc fuit necesse apud eos, quia opinabantur tres propositiones. Quarum vna est, quod omnis res cognoscitur per suum simile Secunda est, quod omnia non cognoscunt nisi per sua principia. Tertia est, quod anima cognoscit omnia. ex quibus sequitur quod anima est principia omnia, aut ex principiis omnium.

Cum notificauit quod opiniones eorum in substantia animae sequuntur, illud, quod opinabantur in substantia principiorum, incoepit demonstra re etiam quod opiniones eorum in numero animarum, sequitur etiam illud, quod opinat in numero principiorum, & d. Qui igitur dixit vnum principium esse, ponit animam vnius rei, i. vnius naturae ex illo principio, aut ignem, aut aerem. & qui dixerunt principia esse plura vno, opinantur animam esse plura vno. D.incoepit declarare opinionem Anaxa. & quod alia via, processit, & d. Anaxagoras autem solus dixit quod intellectus non recipit passionem. idest non est materialis. & quod in nullo habet communicationem cum alio, i. quod nulla res omnium, quas intelligit, est in eo, ita quod sit communis eis in alia forma, i. quod non est hoc, neque in hoc, i. neque est corpus, neque virtus in corpore. & hoc nullus dixit, nisi Anaxagoras. & super hoc laudabit Anaxagoram post.

D. d. Sed non d. quomodo. idest sed non d. quomodo contingit ei vt intelligat omnia: vtrum secundum quod est in actu, aut secundum quod est in potentia. neque dixit etiam qua de causa intelligit res, quae non sunt intellectus in actu. & hoc est quod post complebit, cum locutus erit de intellectu.

Narrauit in hoc capitulo consequentia eius, quod opinantur in substantia animae ad illud, quod opinantur in principiis, adeo quod qui opinatur principia esse contraria, dicit animam esse ex contrarijs. Dicens igitur quod principia sunt calidum, aut frigidum, aut aliud contrarium, dixit quod anima similiter est vnum illorum contrariorum. Et in alia tranflatione inuenitur additum, & qui opinabantur quod principia sunt alterum par contrariorum, dicunt quod anima est in illo pari contrarium. & est illud, quod dixit, & qui posuerunt contrarietatem in principiis, &c.

Deinde dicit: Et videmus eos etiam consequi nomina, &c. idest & inuenimus eos ratiocinari super hoc, scilicet quod alterum contrariorum est principium, & quod anima est ex eo ex deriuatione huius nominis vitae, & animae. Dicens igitur ipsam esse calidum, ratiocinatur per hoc quod hoc nomen vita in lingua Graecorum deriuatur a calido. & similiter hoc nomen motum. Et, cum dixit ipsam esse frigidum, ratiocinatur per hoc non men anhelitus, quod deriuatur a frigido.

Deinde dicit, haec igitur accepi mus, &c. idest in substantia animae. & istae sunt rationes, quae induxerunt eos ad hoc dicendum, scilicet rationes acceptae ex distinctione, & motu, & quod anima non est corpus.

Cum compleuit sermones Antiquorum de anima, & rationes eorum, & quod collocatur in eis de vero, incoepit in hac parte contradicere falso dicto ab eis, quae est tertia pars huius tractatus. Prima enim est in prologo. Secunda in inueniendo opiniones eorum. Tertia in contradicendo eis. Et incoepit in hac parte contradicere eis, qui definiunt eam per motum, & d. Et depemus perscrutari, &c. idest, & perscrutandum est de consyderantibuis in substantia eius per motum. Visum est enim quod non tantum est falsus sermo eorum, qui definiunt eam, quod est aliquid mouens, aut motiuum sui: sed etiam quod sit anima mota per se, scilicet vt constituatur per motum, vt plu ra entia, vt venti, & fluuil, est falsus. Et hoc intendebat, cum d. sed esse animam motum est impossibile, idest sed sermo dicentis quod essentia animae com stituitur per motum est impossibilis.

Deinde dicit. Et dico etiam quod non est necesse, &c. idest quoniam autem non est necessarium vt aliquid moueat se, declaratum est prius, scilicet in naturalibus. quod autem est mota per se, modo incoepit declarare.

Cum declarauit quod falsitas non tantum inuenitur in hoc, quod mouet se anima, vt declaratum est in sermonibus vniuersalibus, sed etiam in hoc, quod dicunt quod substantia animae constituitur per motum, vt venti, & fluuij, incoepit declarare hoc etiam esse impossibile. Et incoepit primo diuidere modos: secundum quos dicitur quod aliquid est motum: & declarauit primo quod motus attribuitur alicui duobus modis: aut essentialiter, quando aliquid fuerit motum per se: aut accidentaliter, quando fuerit motum per motum, alterius, cum fuerit in re mota. Et dicit: Et omne motum mouetur duobus modis, aut per aliud, aut per se.

D. d. exemplum de equitantibus in naui.

Deinde dicit: & hoc manifestum est ex membris, idest motus nauis non attribuitur equitantibus essentialiter. & hoc manifestum est ex motu membrorum, propter quae attribuitur motus essentialiter homini, & auimali, scilicet pedum. motus enim non attribuitur homini essentialiter, nisi propter haec membra: & iste motus non inuenitur in equitantibus in naui: motus igitur essentialis non inuenitur in eis. Et debes scire quod illud, quod dicitur motum, quia est in moto, est duobus modis. Modo, qui est possibilis vt moueatur per se: vt equitantes in naui, qui mouentur per motum nauis. Et modo, qui est impossibilis: vt albedo, quae mouetur per motum corporis albi.

Cum diuisit motum in duo essentialiter, & accidentaliter, incoepit perserutari vtrum sit possibile vt anima moueatur per se, & dicit. Et quia motum dicitur, &c. idest &, cum declaratum est quod motus dicitur duobus modis, perserutandum est vtrum anima moueatur per se, aut non moueatur nisi accidentaliter.

Deinde proposuit huic tres propositiones, quarum vna est quod motus sunt tres in genere. sed ipse dixit quatuor large, quasi numerando additionem, & diminutionem pro duobus. Secunda autem est quod, si anima mouetur, aut vno istorum motuum, aut pluribus, aut omnibus mouetur. Tertia vero est quod, si mouetur vno istorum motuum, necesse est vt sit corpus. Quod autem, si anima mouetur, tunc vno istorum motuum mouetur, sic componitur. Si anima mouetur essentialiter, necessario mouetur vno essentialium motuum, aut pluribus, aut omnibus: & omnis motus aut est loci, aut alterationis, aut augmenti: ergo anima, si mouetur, mouetur, aut localiter, aut cremento, aut alteratione. &, cum coniunxerimus liuic quod omne motum aliquo istorum motuum est corpus, vt declaratum est in Sexto Physic. concludetur quod, si anima mouetur, est corpus, & in loco: cum omne corpus sit in loco. Hoc igitur possumus intelligere de hoc, quod dicit, si igitur mouetur non accidentaliter, & motus est ei naturaliter. Si igitur ita sit, habet locum. omnes enim motus praedicti sunt in loco. si igitur mouetur naturaliter: & omnis motus naturaliter est vnus illorum trium: & quilibet illorum est in corpore: & omne corpus est in loco: necesse est vt anima sit in loco. &, cum fuerit in loco, erit mota motu locali necessario. omne enim, quod mouetur altero illorum duorum motuum, mouetur localiter: sed non conuertitur. Sed in verbis est ambiguitas. quoniam d. omnes enim motus praedicti sunt in loco: & non. de omnia enim mota illis motibus praedictis sunt in loco: sed omnes motus praedicti. sed hoc etiam secundum suum modum non vere dicitur de illis motibus tribus, scilicet vt sint in loco, si hoc, quod dixit praedicti, respodet illis tribus. motus enim alterationis non est in loco. Et ideo possumusi intelligere ex hoc, quod d. si igitur mouetur non accidentaliter, & motus est ei naturaliter, idest per se, non propter aliud extrinsecum, necesse est vt moueatur motu locali. & sic intendit per motus praedictos omnes modos motus localis. iste enim motus existit in re naturaliter, & est necessario in loco. & secundum hoc erit sermo eius & motus est ei naturaliter, quasi alia conditio addita ei, quod est ei essentialiter. alteratio enim potest dici aliquo modo quod est in alterato essentialiter. Et potest dici quod est in eo accidentaliter aliquo modo. albedo enim non mouetur in nigredinem, nisi quia est in aliquo diuisibili, scilicet in corpore, non quia est diuisibilis in se. & sic erit hic alius modus modorum accidentaliter a modo descripto: vt verificat hanc expositionem hoc, quod post dicet.

Cum declarauit quod, si mouetur essentialiter, oportet vt moueatur vno trium motuum, incoepit declarare quod non potest moueri motu alterationis, neque augmenti. impossibile est enim vt inueniatur in eis aliquod mouens: quoniam hoc non inuenitur nisi in motu locali tantum: quamuis illud, quod mouetur in qualitate mouetur aliquo modorum rerum, quae dicuntur moueri accidentaliter. Et dicit: Et, si substantia animae, &c. i. & si substantia animae est aliquod mouens se, vt Antiqui describunt, tunc impossibile est vt moueatur in qualitate, vt album in nigrum: neque in quantitate, vt tricubitum in tetracubitum. quoniam, si aliquod istorum dicatur moueri, non dicetur nisi accidentaliter: quoniam illud, quod mouetur in istis, non est nisi corpus. Et hoc est quasi causa, propter quam non inuenitur in his duobus motibus mouens ex se. sed quoniam motus non attribuitur albedini, & nigredini, nisi propter corpus, in quo existunt hae duae qualitates, manifestum est. Sed difficile est imaginari quomodo attribuitur additio, & diminutio in quantitate ret augmentabili, & diminuibili accidentaliter. augmentatum enim essentialiter mouetur, in loco.

Sed secundum quod est motus in partibus, non in toto. motus igitur attribuitur toti accidentaliter. motus igitur attribuitur alterabili, & augmentabili modo accidentali: sed alterabili propter corpus deferens, augmentabili autem & diminuibili propter partes corporales augmentabiles, & diminuibiles. Et secundum has duas intentiones intelligendus est suus sermo, in quo dicit quod autem mouetur est corpus, in quibus sunt haec duo, idest est corpus, in quibus sunt haec duo. in qualitate vero est corpus subiectum: in augmentato autem sunt partes corporis, in quibus inuenitur iste motus. & sic pos sunt dissolui omnes dubitationes contingentes huic sermoni.

Idest Et, si mouetur naturaliter, i. per se in loco, necesse est vt moueatur violente in loco. & hoc necesse est in eo, quod mouetur in loco motu recto. D.posuit conuersum, & d. &, si mouetur violente, mouetur etiam naturaliter. & hoc etiam necesse est scilicet quod illud, quod mouetur violente, debet noueri naturaliter: motus Tenim violentus non intelligitur nisi respectu naturalis.

D. d. Et similiter de quiete. idest & secundum hunc modum debet esse in quiete scilicet quod omne motum naturaliter habet quietem naturaliter: & omne habens quietem naturaliter habet quietem violentem: & omne habens quietem violente, habet quietem naturaliter. Si igitur anima mouetur naturaliter, habet quietem naturaliter: &, si habet quietem naturaliter, habet quietem vio¬l sente. Et, cum narrauit quod illud, quod mouetur naturaliter, potest habere violentam quietem, narrauit in quo loco habet quietem violente, & d. & similiter in illo ad quod mouetur naturaliter, in eo quiescit violente. i. in loco enim, in quo mouetur naturaliter, quiescit violente. verbi gerea ignis, qui mouetur naturaliter in loco inferiori, in eo quiescit violente: terra autem econuerso. & hoc determinatum est in Quinto Physi. Et, cum probauit quod si anima mouetur naturaliter, & per se. necesse est vt moueatur vio sente, aut quiescat violente, his propositionibus verificatis, d. Qui igitur, motus suntidest nullus enim potest dicere in hoc aliquid. hoc enim nullo modo imaginatur in anima, nedum sit necesse. Et potentia istius sermonis est potentia duorum syllogismorum hypotheticorum. Quorum primus est quod, si anima mouetur naturaliter, mouetur violente, sed non mouetur violente: ergo non mouetur naturaliter. Secundus autem, est quod, si anima mouetur naturaliter, quiescit naturaliter, & si quiescit naturaliter, quiescit violente: sed non quiescit violente: ergo non quiescit naturaliter: & si non quiescit naturaliter, non mouetur naturaliter. & iste componitur ex duobus syllogismis hypotheticis continuatiuis, in quorum vtroque destruitur consequens, & concluditur oppositum praecedentis. D.d. alium syllogismum, qui sequitur ex istis propositionibus, per quem declarat quod anima non mouetur naturaliter, & d. Et, si mouetur superius naturaliter: est ignis: & si inferius, est terra. idest si mouetur naturaliter in loco mouetur aut superius, aut inferius: cum omnis motus in loco est altero istorum modorum. & hoc verum est in motu recto. Si igitur mouetur superius, est ignis: si inferius, est terra: si medio modo est alterum duorum corporum mediorum, aut aqua, aut aer. Et hoc intendebat cum dicit. Et sermo de corporibus, &c. idest quasi diminuit impossibile consequens: quia manifestum est. & est quod, si est ignis, aut aliquod elementorum est in corpore violente. &, si est aliquod elementorum, non debet moueri in corpore nisi vno motu naturaliter, aut superius, aut inferius, non motibus oppositis, sed nos videmus eam moueri motibus oppositis in loco: ergo non est vnum elementorum quatuor.

Dicit Et etiam, si videmus eam, &c. i. & est etiam altera raciocinatio. quoniam, si ponimus quod ipsa mouet corpus secundum quod mouetur, necesse est vt moueat ipsum modo motus, quo mouetur scilicet quod, si transferatur, necesse est vt trans ferat ipsum: &, si alteretur, necesse est vt alteret ipsum. Et, cum posuit hoc, d. & econtrario etiam scilicet modus motus, quo corpus mouetur ab anima, necesse est vt moueatur illo eodem motu. Hoc posito, si posuerimus quod corpus mouetur ab anima motu locali, tunc necesse erit vt anima moueatur in corpore, aut secundum totum, aut secundum partes. erit igitur in corpore quasi corpus in loco. &, quia innata est mouere corpus in locis diuersis, possibile est etiam vt ipsa moueatur in lo eis diuersis. Et cum ita sit, possibile est, sicut dixit, cum exierit a corpore, vt reuertatur, & intret ipsum. vnde consequitur, sicut dixit, vt animal mortuum reuertatur, & viuat. Sed ista contradictio est secundum sermonen dicentis, non secundum rem in se. Nos enim non ponimus quod omne mouens mouetur illo modo motus, neque in motu locali: nisi mouens sit corpus: vt declaratum est in Physicis. Et, cum quidam existimauerunt quod haec contradictio est secundum rem in se, dederunt dubitationes su per Aristo. in hac propositione, dicenti quod omne corpus non mouet nisi moueatur, & dicunt, nos videmus hic multa, quae mouent, & non mouentur illo modo motus, vt lapis retitus: quoniam, cum calesit, mouet paleam motu locali, tamen ipse non mouetur. Sed iste non est locus istius quaestionis. & eius dissolutio iam dicta est in. viii. physico. vbi indigebat pone re hanc propositionem. Si quaestio esset propria huic loco, contradictio esset secundum rem in se: quia multa videmus alterare, tamen non alteram tur. Sumus igitur inter duo. Aut debentes ponere quod contradictio est secum dum rem in se, & tunc non erit verum, nisi in motu locali, quod non sonant verba Aristo. Aut ponere quod contradictio est secundum sermonem dicentis, non secundum rem in se. Et ista quidem contradictio non verificatur, nisi concedendo primam propositionem, a qua incoepit loqui, scilicet quod si anima mouet corpus, secundum quod mouetur, necesse est vt moueat ipsum modo motus, quo mouetur. & hoc concedunt Antiqui: aut sequitur illud, quod concedunt. hoc quidem concesso, consequitur conuersum eius necessario, & est quod omnis motus, quo corpus mouetur, necesse est vt anima hmoueatur illo motu. & hoc manifestum est. secundum hoc igitur intelligenda est ista contradictio in hoc loco¬

Cum destruxit quod anima mouetur per se, incoepit declarare quod non est impossibile vt moueatur accidentaliter: immo forte est necessarium. Et dicit. Motu autem accidentaliter, &c. idest motu autem accidentali pont moueri: cum talis motus non est nisi per motum rei, in qua est, & hoc accidit ei, cum corpus, in quo est, mouetur violente ab aliquo extrinsecoEt, cum dedit pro possibili istum modum motus, declarauit quod non debet necesse esse, vt illud, quod mouetur per suam substantiam, moueatur per aliud. Quemadmodum enim illud, quod est bonum per se, non est bonum per aliud, sic illud, quod est motum per se, non est motum per aliud,

Cum declarauit quod contingit dicentibus quod anima non mouet, nisi secundum quod mouetur, vt moueatur modis motuum, quibus mouet: anima autem videtur mouere pluribus modis, vt motu locali, & motibus sensibilium: & iam dedit eis impossibilitatem, si mouetur motu locali, qui est modus quo mouet: declarauit hic quod sermo magis sufficiens quod anima mouetur illo modo, quo mouet, est vt moueat motu, quem facit in sensibilibus, & dicit. Et melior sermo, &c. idest & magis sufficiens sermo est dicere quod anima nouetur in genere motus, quem habet in asensibilibus. & inten debat hoc, cum dicit, quod mouet sensibilia, idest quod mouetur modo motus, secundum quem mouet sensibilia. Sensus ? enim licet moueantur a sensibilibus, tamen existimantur mouere, & moueri ab eis insimul.

Deinde incoepit dicere aliud impossibile contingens omnibus: & est quod si actio substantialis animae, qua sustentatur, quasi forma sit Tmotus: motus autem est transmutatio rei in sua substantia: necesse est vt anima transmutetur in sua substantia: & non sit in sua vltima perfectione, idest in actu. Esse T enim motus est esse transmutabile, & est compositum ex esse in potentia, & ex esse in actu. & ideo existimauerunt plures Antiquorum ipsum non esse. & dicit. Sed, si mouet se, mouetur etiam, &c. idest, sed si anima mouet se, vt ponunt Antiqui, ipsa etiam mouetur in se, & in sua substantia. Et, quia omnis motus est transmutatio moti in modo suae substantiae, secundum quod est motum, necesse est vt anima etiam transmutetur a sui substantia.

Deinde dicit si non mouet se accidentaliter, idest mihi videtur, si motus non est aliquod posterius ab anima quasi accidens illi, scilicet vt anima accipiatur in definitione motus, non motus in definitione animae, vt faciunt Antiqui. Et intendebat per hanc expositionem, si non mouet se, ita quod motus sit accidens, & consequens substantiam eius. & forte intelligit intentionem praedictam de accidenti, idest quod opponitur essentiae.

Cum declarauit quod contingit dicentibus quod mouetur anima ex se, vt transferatur ex se, quemadmodum corpus transfertur, & dedit eis multa impossibilia, incoepit hoc etiam dicere quod plures homines sunt, qui hoc dicunt, & dicit. Et dicunt aliqui quod anima mouet corpus, &c. idest, & quidam opinantur quod anima mouet corpus motu locali, illa etiam mota. vt Democritus opinatur enim quod partes indiuisibiles sem per mouet corpus motu suo, sicut dixit Philippus quod

D. d.lus fecit mouere imaginem Hermaphroditi, imponendo in eam argentum viuum, iste enim opinatur quod ita est de anima cum corpore in motu, sicut de argento viuo cum imagine.

Deinde dicit. Nos igitur quaerimus ab eo, &c. idest, &, si causa apud ipsum, propter quam anima mouet corpus, est ista, quaerendum est ab eo, quomodo anima facit quietem, si facit motum, secundum quod semper mouetur.

Deinde declarauit quod non solum est difficile, immo impossibile dare causam, quomodo facit quietem. secundum quod mouetur, & dixit. & difficile est dicere, &c.

Deinde dicit. Et vniuersaliter non videmus animam, &c. idest quod, si motus corporis ab anima esset, sicut motus imaginis ab argento viuo, tunc motus corporis non esset voluntarius, sed necessarius, & hoc manifestum est.

Cum declarauit quod Democritus opinabatur animam mouere corpus localiter, ipsa translata, & dedit impossibile consequens eius opinionem, incoepit etiam declarare quod illud, quod dictum est in Timaeo, est simile opinioni Democriti, & d. Et similiter etiam, &c. i. & similiter dictum est in Timaeo scilicet quod anima mouet corpus localiter: immo etiam anima transfertur, quia admiscetur cum eo: &, cum ipsa transfertur, transfertur corpus. Et, cum declarauit similitudinem inter hanc opinionem, & opinio nem Demo. incoepit etiam dicere illud, quod est proprium huic opinioni, & contradicit ei proprie, & d. Constitutio enim animae, &c. i. & hoc dictum fuit in Timaeo quod constitutio animae est ex elementis istius mundi: sed est intelligens, quia componitur ex elementis musica compositione, & sphaerica: & comprehendit harmoniam, quia componitur compositione harmonica: quoniam & apud ipsum talis est natura corporum coelestium corpora enim coelestia sunt composita apud ipsum tali compositione: & figura eorum talis est. Et, cum d. quod constitutio animae est ex elementis, intendit ex elementis, quibus componitur mundus apud ipsum, Et d. & est diuisibilis. i. & est composita compositione harmonica, quia per talem proportionem compositionis potest sentire harmoniam. Et hoc intendebat, cum. d. vt habeat sensum.

D. d. & moueatur totum motibus conuenientibus. i. quia habet numerum harmonicum.

D. d. & ideo incuruauit rectitudinem. i. intendit quod Timaeus, qui opinabatur quod anima non agit, nisi inquantum est sphaerica, & comprehendit harmoniam, & mouetur motibus armonicis, idest conuenientibus, inquantum componitur ex elementis compositione harmonica, dixit narrando de creatore quod composuit animam ex elementis, composuit ipsam prius magnitudine recta compositione harmonica. deinde incuruauit lineam, & fecit ipsam circulum, vt intelligat, & fecit illum circulum habere latitudinem. deinde diuisit illum circulum in duo: quorum vnum diuisit in septem scilicet orbes stellarum erraticarum, & orbem stellarum, ita quod posuit motus coeli eosdem cum motibus animae. i. quod actiones coeli sunt eaedem cum actionibus animae.

Dicit quod non est rectum opinari quod anima sit corpus, cum intellectum fuerit per animam intellectus: vt declaratum est quod hoc intendebatur in Timaeo per hoc nomen anima. & ideo fecerunt corpus sphaericum. actio enim intellectus similis est circulationi. Et non intelligebatur illic per animam, aut sensibilis, aut desyderatiua. motus enim istarum, & actio earum non assimilatur circulationi: sicut actio intellectus apud eos assimilatur circulo, quia reuertitur, supra se, & intelligit se. & ideo assimilat ipsum Arist. sphaerae.

Intellectus autem est vnus, &c. i. & intellectus dicitur esse vnus, & continuus illo modo, quo dicitur in suo intellecto esse vnus, & continuus.

D. d. intelligere est res intellectae, &c. i. quia intelligere est ipsae res intellectae, quae non dicuntur esse vnae, nisi sicut dicuntur res consequentes esse vnae, scilicet numerus. & hoc intendebat, cum. d. sicut mensura sine magnitudine. I. sine comtinuatione, & ideo impossibile est vt dicatur quod intellectus sit vnus, & continuus, nisi eo modo, secundum quem dicitur hoc in rebus consequentibus, scili. in quantitate discreta. Intellectus igitur non est corpus: quia non est continuus in rei veritate.

D. d. sed aut est indiuisibilis, aut continuus, non sicut magnitudo. d. &, cum dispositio in intellectu sequitur disponem in intellecto, necesse est dicere intellectum, aut esse indiuisibilem, vt vnus punctus aut continuum: sed non sicut continuatio maguitudinis, sed continuatio compositi. i. quantitatis discretae.

D. d. Nullo enim modo possumus dicere, &c. i. & cum diximus in eo quod est magnitudo continua, tunc non intellicet nisi secundum tactum, vt dictum est in Timaeo. nullo enim modo possumus dicere quomodo intelligit intellectus per aliquam partem eius, quaecunque pars sit idem rerum intellectarum.

D. d. Et intelligere per aliquam partem eius. i. & intelligere per tactum, cum fuerit magnitudo, necesse est aut vt tangat per partes eius partes intellecti, aut per totum: totum autem vtrunque d. si intellexerit per contactum partium cum partibus rei, necesse est vt, sit aut per aliquam partem eius, quae sit magnitudo, aut per partem aliquam, quae fit punctus. Et, cum declarauit hoc, dedit impossibile consequens vtrunque, &. d. si punctus est infinitus, &c. i. si intellexerit per punctum, manifestum est quod non potest intelligere totum corpus sem per: puncta enim quae sunt in corpore, sunt infinita. Si igitur necesse est in intelligendo corpus, vt tangat punctus ex eo omnia puncta, quae sunt in corpore: quod est impossibile, quia puncta sunt infinita: manifestum est quod impossibile est vt intelligat corpus omnino secundum hunc modum. Et, cum declarauit impossibile consequens, si intelligit secundum quod tangit corpus per puncta, incoepit etiam dicere impossibile consequens, si tangat ipsum per partem aliquam, quae sit corpus, non punctus, & d. Et, si intelligit per magnitudinem, &c. i. &, si intellectus intelligit rem, tangendo per aliquam partem eius, quae sit corpus, omnes partes corporis intellecti, circun gyrando se, quousque tangat per illam partem corporis omnes partes corporis intellecti, necesse est ex hoc, vt intellectus intelligat idem infinities, quando tangit corpus. quoniam pars non differt a parte in suo tactu: & impossibile est vt intelligat totum corpus. sed nos videmus quod intellectus intelligit totum corpus simul, & vnico intelligere, & non indiget intelligere iterato. Si igitur aliquis dixerit quod sufficit intelligere corpus, intelligere vnam partem eius, quando tangit ipsum per suam partem: dicemus ei quomodo igitur indiget corpus vt moueatur circulariter, quousque tangat per suam partem, aut per suas partes omnes partes eius: & vniuersaliter quo indigetur quod intellectus sit corpus, si non intelligit per tactum.

Dicit. Et, si est necesse intelligere, &c. i. &, si necesse est intelligere vt intellectus tangat per totum circulum rem intellectam, & tunc intelliget. & ista est secunda parstrium diuisionum. quo igitur indigetur vt tangat per partes: oc osum enim est tangere per partes.

Deinde. d. Et etiam quomodo intelliget per indiuisibile, &c. i. quomodocunque posuerimus quod tangat, siue per partem indiuisibilem, siue per diuisibilem, siue illud diuisibile fuerit torum, aut pars, aut vtrunque scilicet quod tangat partem per partem, & totum per totum, impossibile est nobis dicere quomodo intelligit per tactum. Quoniam, si dixerimus quod habet partes indiuisibiles, quomodo tangit per partes indiuisibiles partes diuisibiles rerum. &, si dixerimus quod habet diuisibiles, quomodo tangit per eas: tangens enim debet esse iuperpositum. & omnia ista contingunt eis: quia ponunt quod intellectus in eo quod est intellectus, habet partes, & quod non intelligit, nisi tangendo.

Deinde dicit. Et necesse est vt iste intellectus sit circularis ipse. i. & necesse est vt intellectus sit proprium aliquod corpori circulari. manifestum est igitur quod contingit ex hoc quod intellectus est corpus circulare. Et syllogismus sic componitur. Actio intellectus est circulatio: & circulatio est corpus circulare: ergo actio intellectus est corpus circulare. & illud, cui attribuitur actio intellectus est intellectus: ergo intellectus est corpus circulare. Et, cum declarauit quod contingit necessario vt intellectus sit corpus circulare: & eius actio sit circulatio: notificauit quod est ne cesse, si intelligere eius sit circulatio, & circulatio etiam fuit in eo semperi secundum quod est corpus coeleste, vt eius intelligere sit semper, & in infinitum. Et. d. Et, si intelligere est circulatio, &c. i. &, si intelligere est circulatio, tunc etiam circulatio existens in intellectu erit intelligere, & circulatio erit semper. vnde manifestum est quod intelligere erit semper, & in infinitum.

Deinde, incoepit dare impossibile, quod sequitur ex hoc, &. d. Quid igitur intelligit semper: &c. &, cum secundum hanc opinionem, necesse est vt semper intelligat, quid possunt dicere quod semper intelligit. hoc enim necesse est propter hoc, quod ponunt, quod circulatio est semper. & nihilpossunt dicere in hoc: quoniam intelligere per operationem est finitum. omne enim intellectum apud operationem non intellioitur nisi per aliud: & omnia propter vltimum finem, qui intenditur in illa operatione mechanica. Et, cum declarauit quod intelligere est finitum in intellectu menico, incoepit declarare quod ita est in speculatiuo, & d. Et intelligere spe¬ culatiuum, & est finire per sermones, similiter. i. similiter est in rebus speculatiuis.

D. d. Et omnis sermo, aut est definitio, aut demonstratio. i. & omnis actio intellectus, aut est definitio, aut demonstratio. Et, cum de clarauit hoc, incoepit declarare quod vtraque istarum actionum est finita, & d. Et demonstrationes accipiuntur ex principio. i. & demonstrationes habent principium, ex quo accipiuntur, & sunt propositiones: & habent finem, & est syllogismus, qui fit ex propositionibus, & conclusione.

D. d. & quamuis in eis non accidat conclusio, &c. i. & qui concluditaliquam con dusionem, non faciet reuertere illam conclusionem, sicut facit in syllogismo circulari: sed addit ei aliam propositionem, per quam impossibile est vt demonstratio reuertatur circulariter scilicet vt principium fiat finis, & finis principium: sed additur illic terminus medius alius, & extremum maius aliud, & alia conclusio: & erit motus intellectus tunc secundum rectitudinem, non secundum circulationem. Circulatio autem, quam opinantur esse actio nem intellectus, non intelligitur ab hoc intellectu. i. qui procedit secundum rectitudinem, sed reuertitur. Et, cum declarauit hoc in demonstratione, incoepit declarare hoc in definitione, & d. Etiam omnes definitiones sunt finitae, i. & definitiones rerum, cum perficiuntur per intellectum, sunt finitae: sicut res, quae exigunt vt credantur. & intelligere non reuertitur in eis circulariter: sicut fides non reuertitur in demonstrationibus circulariter.

D. d. Et etiam totus motus idem est multotiens. i. &, & si motus intellectus, & circulatio eius fuerit in eodem intellecto, tunc comprehendet ipsum infinities. Et in alia translatione est manifestius sic. Et, cum motus intellectus fuerit circularis, non specialis, tunc comprehendens comprehendet idem multotiens. & ideo possibile est vt sermo sit sic. Et, si motus intellectus fuerit circulatio, tunc intelliget omnia multotiens.

D. d. Et intelligere dignius est vt attribuatur quieti, quam motui. & intendit ex hoc, quid apparet: quoniam actio nostra per ipsum apud quietem est magis perfecta, quam apud motum, & ideo melius est attribuere actionem intellectus quieti, quam motui, sicut fecerunt isti.

Et etiam manifestum est quod intelligere apud motum magis est difficile, quam apud quietem. motus igitur est ab anima, quasi violentus: ergo non est in substantia eius, neque anima constituitur per ipsum, sed est extra naturam eius. Et, cum notificauit hoc, incaepit dare impossibile contingens eis in hoc, quod dicunt intellectum esse corpus, & d. Et est etiam valde difficile, &c. i. & valde est improbabile, & difficile ad intelligendum, secundum quod homines consueuerunt dice re, quod si intellectus sit corpus, aut admixtum cum corpore, tali admixtione quod non potest euadere ab eo omnino: cum omnes, aut plures opinentur quod melius est vt intellectus non sit coniunctus cum corpore, nedum sit corpus. natura enim intellectus videtur esse valde opposita naturae corporis.

D. Et latet secundum hanc opinionem dare causam, propter quam coelum mouetur secundum enim positionem eorum substantia animae non dat istum motum, cum substantia animae apud eos non sit nisi corpus elementorum: & iste motus scilicet circularis est ei acciddentaliter scilicet quia ereator incuruauit ipsum a rectitudine in circulationem.

D. d. Neque corpus etiam, &c. i. &, cum anima non est causa istius motus essentialiter, quae est dignior vt sit causa: & corpus, in eo quod est corpus, remotius est vt sit causa.

D. d. Et etiam neque dixit, &c. i. & etiam Plato non dedit in hoc sermonem, quare animam moueri circulariter est melius, quam non moueri, aut quam non moueri circulariter: neque potest dare. Necesse enim vt Deus non posuerit ani¬ mam moueri, nisi quia moueri est melius ei, quod quiescere. & posuit eam moueri circulariter: quia talis motus est melior recto. & intendit quod omnia ista demonstrent hanc opinionem esse improbabilem.

Et quia haec perscrutatio est magis propria aliae scientiae, scilicet quare est melius coelum moueri, quam quiescere: & quare circulariter magis quam recte. ista enim quaestio proprie est primae Philosophiae. quapropter oportet nos dimittere hoc cito, & dicere quae est improbabilitas contingens huic sermoni, &c. i. Et ista improbabilitas, quae contingit huic sermoni: & pluribus sermonibus de anima, est quod omnes dicentes quod est ens, siue corpus, siue non corpus, coniungunt eam corpori, & non dant causam, propter quam ligata est cum corpore, neque dicunt quod est dispositio corporis, quod est adaptatum, vt ligetur cum ea.

Id est & hoc, quod ignorauerunt de anima, necessarium est vt causa eius. sit l data: quoniam in omnibus rebus est communicatio inter agens, & patiens, & mouens & motum: & non patitur quidlibet a quolibet. Hoc igitur, quod dicunt, quod anima est in corpore sine aliqua communicatione data inter corpus, & animam. quae anima est digna mouere, & corpus animalis moueri inter omnia corpora, simile est sermoni dicentis quod anima existit in quocunque corpore, sic, quod est simile sermoni dicentis quod ars Carpentaria existit subiectum Musicae. Si igitur ars Carpentaria habet propria subiecta, & propria instrumenta, quibus vtatur, necesse est vt ita sit de anima cum corpore. cor pus enim est instrumentum animae. & ideo corpora animalium conuenientia sunt animabus eorum.

Dicit. Et isti, qui locuti sunt de anima, non sunt perserutati, neque volunt perferutari, nisi quid sit tantum, & nihil dicunt de natura corporis ei proprii. &, quia hoc dimiserunt, videtur esse possibile apud eos vt quaelibet anima existat in quolibet corpore, & transferatur de corpore in corpus: sicut dixit pythagoras in Apologo, quem posuit ad corrigendum animas ciuium. & ista opinio est falsa. videmus enim quod quilibet habet formam propriam, & corpus proprium, idest animam propriam, & corpus animalis proprium. Et hoc, quod dicit, est manifestum in speciebus valde. membra enim leonis non differunt a membris cerui, nisi propter diuersitatem animae cerui ab anima leonis. &, si esset possibile vt anima leonis existeret in corpore cerui, tunc natura ociose ageret. & hoc etiam manifestum est indiuiduis eiusdem speciei. & ideo diuersi sunt mores. & ex hoc destruximus opinionem Pithagoricam.

Cum compleuit contradictionem eius, quod dictum est in Timaeo, reuersus est ad contradicendum sermoni dicentis animam esse formam ex congregatione, & harmonia propria elementorum. &, quia ista opinio est valde sufficiens, dixit & est hic alia opinio de anima.

D. d. Dicunt enim quod est aliqua compositio harmonica, &c. idest dicunt enim quod anima est aliquod harmonicum, & aliqua compositio ex compositionibus elementorum in re composita admixta ex eis. & dixerunt hoc, quia opinabantur quod harmonia est compositio, & admixtio contrariorum, & quod corpus est compositum ex contrarijs. ergo in corpore est harmonia: ergo est anima.

Cum dixit hanc opinionem, incoepit contradicere ei, & dixit quod harmonia, quam dicunt esse animam, aut est proportio inter res admixtas ex efe mentis: & hoc erit, si compositio corporis ex elementis est secundum modum complexionis: aut anima est ipsa compositio, si compositio ex elementis est vi cinatio, non admixtio. v. g. compositio domus ex lapidibus, & lateribus.

D.d. anima autem non est alterum istorum duorum. & intendit, vt diximus, & dicemus post.

D. d. Et etiam harmonia non est innata mouere, &c. idest & apparet cito quod harmonia non est anima: quia omnes conueniunt in hoc, quod, anima mouet, & non possunt dare modum, secundum quem harmonia moueat.

Et melius est existimare quod harmonia est de corporibus currens cursu sanitatis, idest cursu formarum, quae sunt in animato, in eo quod est animatum, non cursu animae, neque formarum, quae sunt in anima: & siue harmonia sit compositio, aut proportio agens mixtionem, & complexionem.

D.d. & hoc manifestum est valde, &c. i. & differentia inter formas corporales attributas elementis, & formas attributas animae, manifesta est ex hoc, quod possumus attribuere in formis corporalibus diuersitatem contingentem in actionibus, & passionibus corporum compositioni factae in eis ex elementis: ita quod possumus dicere quod actio carnis in manu est alia ab actione ossis propter mollitiem, & humiditatem carnis, & duritiem, & ficcitatem ossis, & non possumus dicere per quam complexionem, & per quam comositionem differunt actiones sensus ab actionibus intellectus, & actiones virtutis sensibilis ab actionibus virtutibus motiuae. Et hoc, quod dixit, est vna dubitationum contingentium dicenti esse animam proportionem elementorum, aut aliquod consequens proportionem.

Dicit Et etiam nos non comprehendimus harmoniam, & sentimus ipsam nisi per duo. & est vnum, quod dicitur harmonia in rei veritate, quan fuerint magnitudines habentes motum, & situm, & fuerint compositae ad inuicem, & fuerint superpositae, ita quod inter illas nulla magnitudo sui generis possit intrare. quod autem assimilatur huic, & trabitur ab eo, est proportio, quae sit in rebus admixtis, antequam admisceantur. Et, cum noti ficauit quod harmonia dicitur his duobus modis, incoepit declarare quod non est rationabile dicere quod anima est altera istarum duarum intentionum, & dixit non est igitur rectum dicere, &c. i. non est rationabile dicere vt differem tiae partium animae sint datae ex altera istarum duarum intentionum. v. g. dicere quod intellectus est talis harnionia, & sensus talis, & desyderium tale: sicut est rationabile in partibus corporis. D. incoepit declarare hoc scilicet quod hoc rationabiliter dicitur in partibus corporis, sed non in partibus animae, & dixit. Compositio autem partium corporis, &c. i. & hoc fuit sic, quia perficere formam cuiuslibet membrorum corporis, & dare essentiam eius per compositionem est facile, quia manifestum est sensui quod, compositiones eorum diuersae sunt, & multifariae. scire autem quae compositio approprietur intellectui, & quae sensui, & quae desyderio, hoc impossibile est vt detur ratione. Et haec est quasi alia dubitatio, contingens dicentibus animam esse harmoniam, aut proportionem, prima enim dubitatio est, quia illi non possunt perficere actiones, & passiones animae per compositionem, ista autem, quia non possunt perficere diuersitatem substantiae eius propter diuersitatem compositionis, & indifferenter in hoc, quod contingit eis, siue formae entium compositorum fuerint ex vera harmonia, aut ex harmonia abstracta a vera.

Ista est Tertia dubitatio, contingens dicentibus animam esse harmoniam, & mixtionem elementorum. continget enim eis ponere quod quodlibet membrum habet animam particularem, & vniuersum corpus animam vniversalem. Quae igitur est dicituria inter proportionem, quae facit animam, & quae facit membrum. Quoniam, si anima, secundum quod anima est proportio mixtionis, & compositionis, aut illud, quod fit ex proportione mixtionis, & compositionis, & formae membrorum sunt aut harmonia, aut proportio, aut aliquid factum ex proportione: manifestum est quod contingit ex hoc vt in quolibet membro sit anima, & in toto corpore sit anima. Aut dicent, quae est differentia inter harmoniam, & proportionem, quae facit animam, & quae facit membrum: cum omnia membra fiant ex mixtione. & anima ex mistione. Et ista dubitatio similis est primae, in qua interrogauit quae mixtio approprietur vnicuique virtutum animae.

Dicit & quaerendum est ab Empedocle hanc dubitationem. dicit enim quod forma cuiuslibet membri non est nisi per aliquam proportionem factam apud compositionem elementorum in eo. &, cum opinio eius sit talis, quaerendum est ab eo, vtrum proportio, quae est substantia membri, sit anima, aut aliud, sed fit in membris ab extrinseco. Et intendit. si igitur dixerit quod sit proportio membrorum, contingiten quod quodlibet menibrum habet animam. &, si dixerit aliud, continget ei dare dicituram.

D. d. Et quaerendum est etiam vtrum amicitia, quam opinatur esse causam mixtionis, sit cuiusgunque mixtionis. & intendit. & si dixerit quod est causa cuiuslibet mixtionis, contingit vt ex omnimixtione sit membrum, & anima. &, si dixerit quod est causa acuius mixtionis, oportet ipsum dare causam cuius sit mixtionis: & maxime si mixtio faciens membra sit alia a mixtione faciente animam.

D.d. Et amicitia etiam vtrum est ista proportio, aut aliud. & intendit, vt mihi videtur, &, si dixerit quod sit proportio, tunc proportio non existit ante mixtionem, sed agens debet esse ante patientem. &, si dixerit aliud, quid igitur erit: Et quasi intendit notificare quod illae tres dubitationes, contingentes dicentibus animam esse complexionem, aut compositionem cantingent Empedo. & contingent ei proprie istae dubitationes, quas dixit, propter hoc, quod ponit amicitiam, & litem.

Istae igitur sunt dubitationes, contingentes dicentibus animam esse complexionem: licet dicens hoc possit in hoc dare aliquam rationem. quoniam, si anima est aliud a mixtione, & a complexione, quare corrumpitur cum corruptione complexionis: si enim est aliud a forma carnis, & a forma menbrorum, & tamen inuenitur in membris, quare corrumpitur cum corruptione membrorums Et etiam, si anima non est complexio. & mixtio, quare corrumpuntur membra, quando separantur ab animas nisi in membris sit aliud corruptibile, quando anima separatur. quid est ergo illud:

Cum destruxit quod anima est aliquod mouens se essentialiter, aut harmonia, aut complexio, incoepit facere rememorationem, & declarare quod non contingit ei mouere se, nisi accidentaliter, & dixit Quoniam autem anima, &c. & intendit per hoc, quod dixit, aut vt moueat, aut vt moueatur in circuitu, idest aut moueat se essentialiter, vt existimatum est de corporibus coelestibus, quae mouentur circulariter. Et, cum declarauit quod impossibile est vt moueatur ex se essentialiter, incoepit declarare quod hoc possibile est accidentaliter, & dicit, quoniam vero mouetur accidentaliter, &c. idest quoniam vero mouetur accidentaliter, & mouet se accidentaliter, necessarium est quod anima videtur moueri per illud, in quo existit, scilicet corpus, quando corpus illud mouetur ab ea. sed alio modo impossibile est vt anima moneatur in loco.

Cum declarauit quod impossibile est vt anima moueatur, nisi accidentaliter, dedit dubitationem super hoc, & dixit. Sed est quaestio cogens ad dicendum quod anima mouetur essentialiter: & est quod nos dicimus quod anima com tristatur, & gaudet, &c & omnia ista reputantur esse motus. & propter has duas propositiones existimatur quod anima mouetur. v g. anima contristatur: & cum tristitia est motus: ergo anima mouetur.

Dicit &, licet concedamus ista esse motus, tamen non est necessarium vt sint motus animae. quoniam, si timere, & distinguere sint motus: & quilibet motus istorum appropriatur alicui membro corporis: tunc isti motus non debent attribui, nisi in illis membris: & illa motio non est in membro, nisi ab anima. v. g. quoniam irasci videtur esse proprium cord scilicet quod cor mouetur hoc motu, i. tumescit: & similiter timere videtur esse proprium cordi, cum com stringatur. Et, cum manifestum est quod isti duo motus debent attribui cordi, incoepit quaerere cui membro attribuatur intelligere, si sit motus, & dixit. & distinguere est motus scilicet quod tale membrum currit tali cursu. ita cecidit in scriptura & intendit quod, si distinguere sit motus, opinandum est quod aliud membrum est ei proprium, sicut corirae. & dixit hoc, quia iam declaratum est quod omne motum est corpus.

D. d. & rectum est vt aliquid currat tali cursu. ita cecidit in scriptura, & intendit quod rectum est quod aliquod membrum currat tali cursu, aut in omnibus passionibus animae, si omnes sunt motus: aut in quibusdam, si est in eis aliquid, in quo non est motus. & eorum, & in quibus sunt motus, quaedam mouentur secundum locum, & quaedam secundum alterationem.

D. d. quae autem sunt ista, & quomodo, &c. i. quae autem membra sunt ea, quae mouentur vnoquoque istorum motuum in vnaquaque partium animae, & quomodo mouentur, proprium est alii loco.

Et dixit hoc, quia in hoc loco tantum est necessarium quod isti motus sint essentialiter in rebus corporeis, & diuisibilibus, vt declaratum est in fermonibus vniuersalibus.

Quia facit hominem errare hoc, quod est in consuetudine dicendi, quod anima irascitur, & timet, vnde existimatur quod isti motus sint existentes in anima absque corpore, & quod anima mouetur essentialiter istis, incoepit declarare quod hoc non dicitur nisi secundum similitudinem, & quod isti motus ita suut, sicut motus, qui sunt in membris apparentibus, sicut aedificare, & texere: & quod in nullo differt, nisi quia membra illa sunt interiora, & haec exteriora.

Et dixit, dicere autem quod anima it. iscitur, &c. i. quemadmodum motus tex toris, & aedificatoris non attribuitur animae. nisi accidentaliter, ita est motus irae, & timoris.

D. d. melius enim videtur non dicere, &c. i. & idemo melius est vt locutio sit in omnibus istis actionibus, quod homo facit hoc per animam, non quod anima distinguat, aut aedificet, aut addiscat, aut habeat pietatem: sed homo addiscit per animam, aut distinguit per eam

D. d. & hoc non est, quia motus est in anima, &c. i. & isti motus non existunt in anima: sed principium motionis in quibusdam eorum est extrinsecus, & finis eorum est in anima. Et, cum declarauit quod principium quorundam istorum motuum est extrinsecus, & finis eorum in anima, dedit exemplum. sed in translatione a qua dicimus, diminuta est. & intendit quod motus, cuius principium est extrinsecus, & finis in anima est motus, sensus & motus, cuius principium est in anima, & finis extra, est motus rememorationis. & iste motus rememorationis forte peruenit ad sensum, & forte non. virtus enim rememoratiua, quando mouerit imaginatiuam, tunc forte imaginatiua mouebit sensibilem, & forte non. Et hoc manifestum est in alia translatione sic. & dicere quod anima irascitur est quasi dicere quod texit, aut aedificat sed melius est non dicere quod anima gaudet, aut addiscit, sed homo per animam & non quia motus peruenit ad ipsam, & fit in ea: sed quandoque peruenit ad ipsam, vt sensus, qui reddit illud, quod reddit ad ipsum a sensibilibus: & quandoque fit motus principium ab ea, vt in memoratione. & tunc aut remanebit in ea, & non pertransibit ad aliud: aut veniet ad sensus, & transmutabit eos. Et intendit per hoc, quod dixit, non est quia motus venit ad ipsam. & fit in ea. i. non, quia anima est subiectum istius motus, dicitur habere ipsum. Et intendit per hoc, quod dixit, & tunc aut remanebit in ea, &c. idest quod iste motus, cuius principium est ab anima, scilicet rememoratio, forte remanebit in corpore, quod est instreum istius virtutis: & forte pertransibit ad aliud, quousque perueniat ad sensus, idest ad instrumenta sensuum.

Cum concessit quod anima mouetur accidentaliter, i. propter subiectum, per quod constituitur, & propter hoc est generabilis, & corruptibilis, incoepit declarare quod intellectus materialis inter partes animae videtur esse non mobilis, neque accidentaliter etiam. est enim non generabilis, & non corrupti bilis, nisi secundum illud, in quo agunt ex corpore, aut secundum illud, a quo patitur: quia habet instrumentum corporale, quod corrumpitur per suam corruptionem: sicut est dispositio in aliis virtutibus animae. Et dixit. Intellectus autem videtur esse substantia, &c. & intendit hic per intellectum, intellectum materialem, qui comprehendit intentiones omnium entium.

D. d. Quoniam, si corrumperetur, &c. idest quoniam, si corrumperetur, haberet instrumentum corporale: esset enim virtus corporis. Et, si haberet instrumentum corporale, accideret ei apud senectutem illud, quod accidit senibus: & tunc debiliter intelligeret intentiones rerum intelligibilium. sed non est sic: & tunc necesse est vt non habeat instrumentum corporale. &, cum iste intellectus non corrumpitur in se, tunc illud, quod corrumpitur in se, est passio, aut actio eius per corruptionem eius, a quo patitur: cum illud, a quo patitur, sit intra corpus, vt declarabitur post.

Deinde dicit sed videmus quod illud, quod accidit in sensibus ex hoc. idest sed, quia videmus hoc, quod accidit in sensibus ex fatigatione apud senectutem, potest attribui virtuti sensitiuae tali modo, scilicet non quia virtus transmutata est, & inueterata, sed quia illis, per quae intelligit, accidit fatigatio. verbi gratia artifex, cuius actio fatigatur propter fatigationem instrumenti, non propter seipsum, &, cum iste sermo sit sufficiens in sensibus, quanto magis in intellectu.

Deinde dixit. senectus igitur non est dispositio, &c. idest & sicut senectus, & inueteratio contingens homini secundum hanc rationem, non est dispositio, in qua anima patitur ad viam corruptionis: sed dispositio, quae accidit ei apud senectutem est similis dispositioni, quae videtur accidere ei apud ebrietatem, & aegritudinem. existimatur enim quod anima apud haec duo non patitur ad corruptionem, & maxime apud ebrietatem. Et iste sermo postremus est sufficiens, non demonstratiuus. Tsed consuetudo Aristotelis est inducere sermones sufficientes, aut post demonstratiuos, aut in locis, in quibus non potest inducere sermones demonstratiuos.

Cum posuit quod intellectus, qui intelligit intelligibilia, neque est generabilis, neque corruptibilis, sed intelligere, quod est actio istius intellectus, vi detur generabile, & corruptibile, incoepit dare modum, ex quo contingit hoc: & est, quod illud, quod intelligit, est intra corpus, & est generabile, & corruptibile, & dixit. Et intelligere, & consyderare diuersantur, &c. idest & accidit quod intelligere quandoque sit in potentia, quandoque in actu: non, quia intellectum est generabile, & corruptibile: sed quia intra corpus corrumpitur aliquid aliud, veleius, in quo est intelligere.

Deinde dicit, ipsum autem in se nihil patitur. scilicet intellectus imaginans. & post declarabit quod haec est res imaginans, vel imaginata: aut intelligens, vel intellecta: & est illud, quod vocat in Tertio tractatu intellectum passibilem. Et, cum dedit modum dissolutionis quaestionis, in qua quaeritur quomodo intellectus intelligens non est generabilis, aut corruptibilis, & intelligere, quod est: sua actio, sit generabilis, & corruptibilis, incoepit etiam declarare de virtutibus, licet, cum sint attributae intellectui, videantur generari & corrumpi, quod illae virtutes non sunt intellectus aeterni. Et facit hoc, ne accedat quaestio in hoc, quod dixit in intellectu materiali in Tertio tractatu, scilicet quomodo intellectus sit ingenerabilis, & incorruptibilis: & nos posuimus quod post mortem neque diligimus, neque odimus, neque distinguimus.

Deinde dicit. Distinctio autem, & amor, & odium, &c. idest distinctio autem, quae attribuitur virtuti cogitatiuae, & amor, & odium, quae attribuuntur ratoni, scilicet quae accipiuut actionem rationis. videtur enim in hac parte animae quod sit aliquod rationabile, quod est obediens intellectui in hominibus bonis. ista igitur non sunt actiones istius intellectus: sed sunt actiones virtutum habentium hauc rationem, secundum quod habent illam actionem,

Et addidit hanc conditionem, scilicet secundum quod habent: quia impossibile est vt istae virtutes sint, nisi cum intelligere: sed, si attributae fuerint ei, non erit attributio secundum quod sunt.

Deinde dicit ideo etiam, cum hoc corrumpetur non rememorabimur, neque diligemus. idest &, quia hae actiones sant in nobis a virtutibus generabilibus & corruptibilibus, aliis a vir ture, quae est inte lectus materialis scilicet qui comprehendit intentiones vniuersales, non potest aliquis dubitare, & dicere quod, si intellectus sit ingenerabilis, & incorruptibilis, quare non rememoramur post mottem, neque diligimus, neque odimus, hae enim actiones sunt virtutum aliarum ab illa virtute.

D. d. intellectus autem dignius est vt sit aliquod diuinum, & non assibile, idest non transmutabile propter mixtionem cum materia.

D. d. Quod igitur impossibile est, &c. idest manifestum est igitur ex hoc sermone, quod impossibile est vt anima moueatur. in quibusdam autem partibus, scilicet in intellectu, neque essentialiter, neque accidentaliter: in quibusdam vero accidentaliter, non essentialiter: & cum declaratum fuerit quod non mouetur omnino ex se: quia necessarium est in omni moto ex se, quod est proprium animalibus, vt moueatur ex se essentialiter, & non conuertitur.

Cum compleuit contradictionem ad vtentes motu tantum in definitione animae, incoepit contradicere eis, qui cum motu vtuntur numero, & dixit. Et magis remotus, &c. i. & iste sermo in anima est minoris sufficientiae omnium sermonum scilicet sermo dicentis animam esse numerum se mouentem. contingunt enim ei multa impossibilia. & primo illa, quae contingunt dicenti animam esse aliquod mouens se: & postea ea, quae contin guut. quia ponunt eam esse numerum mouentem se.

D. d. Nescimus, &c. idest nescimus enim quomodo intelligitur vnitas semper mota. omne enim motum habet situm: & vnitas non habet situm. Et similiter impossibile est etiam intelligere quno mouetur, quousque diuidatur in aliquod motum, & in aliquod mouens, secundum quod diuiditur illud, quod mouet se. vnitas enim in se non diuiditur. Et similiter etiam impossibile est intelligere quomodo mouetur, quoniam illud, quod non diuiditur, non mouetur. vt declaratum est.

D. d. igitur oportet vt diuersetur idest si est aliquis modus, secundum quem mouetur, & alius, secundum quem mouet, oportet vt isti modi diuersentur: & sic erit diuisibilis secundum in tentionem. vnitas autem non diuiditur aliquo modo.

Cum dedit modos, ex quibus accidit vt iste sermo contradicat sibi, dedit etiam alia impossibilia, & dixit. Et etiam, cum dicunt, &c. i. & cum consuetudo est Mathematicorum dicere quod, cum linea mouetur, fit superficies: &, cum punctus, fit linea: vnitates autem, si mouentur, necessarium est vt habeant situm: & omnis vnitas habens situm est punctus: necesse est vt vnitates, quas ponunt esse numerum animae, sint puncta. &, si sint puncta, & mota, necesse est vt faciant lineas, non actiones auimae.

D. d.dit aliud impossibile, & dixit. Et etiam, si de numero diminuitur, &c. i. & etiam modi numerorum diuersantur secundum magis & minus. si enim ex quaternitate auferatur vnitas, fiet ternarius: &, si addatur, fiet quinarius. & nos videmus omne animatum ex plantis, & plura ex animalibus, licet diminuatur ab eis vna pars, tamen remanet illud, quod remanet aequale in specie primo. vnde actio animae videtur in capitulo qualis, non quanti. &, si actio animae esset in quantitate, contingeret vt anima, quae remanet in plantis, esset diuersa in specie a priori¬

Idest. Et potest homo dicere quod nulla est dicitura inter ponentem vnitates se mouentes. & ponentem has vnitates corpora parua. ponendo enim eas mouentes se, ponit eas corpora. &, si non, quomodo intelliguntur vnitates se mouentes.

D. d. Iiunt enim ex sphaeris Democriti paruis puncta. & intendit, vt mihi videtur, & similiter qui ponit quod possibile est vt punctus moueatur, comcedit quod contingit ei quod punctus sit corpus. & ideo bene possumus dicere quod sphaerae Democriti, quae mouentur ex se, adeo sunt paruae, quod dicuntur pum cta. punctus enim secundum hanc positionem non est nisi corpus. Et, cum narrauit hoc, dedit causam, propter quam possibile est in talibus punctis ima vinari quod in eis sit aliquod quasi mouens, & aliquod quasi motum, & dixit & remanet sola quantitas, &c. idest vt mihi videtur, quoniam, cum fuerint motae, remanebit in eis sola quantitas, si auferat ab eis alias quantitates. & cum natura quantitatis remanet in eis, possibile est intellligere in eis aliquod motum, & aliquod mouens: sicut in corporibus. hoc enim non accidit corpori, nisi secundum quod est corpus, non secundum quod est magnum, aut paruum scilicet quod sit motum ex se, & quod mouens in eo sit aliud a moto. Et hoc intendebat, cum dixit sicut est in continuo, &c. idest quod res non dicitur esse mota ex se, & vt mouens sit aliud in ea a moto, quod est corpus magnum, aut paruum: sed quia est corpus continuum tantum. & ideo omnis ponens vnitatem motam ex se, aut punctum, necesse est ei ponere corpora parua. & sic in nullo differt ponens animam esse vnitates, aut puncta se mouentia, a Democrito ponente eam esse spheras paruas.

D. d. Et ideo necesse est, &c. i. & cum vnitates sint mouentes se: & mouens in re est aliud a moto: necesse est vt illud quod mouet vnitates, sit aliud ab vnitatibus. si igitur est mouens in omni moto, anima etiam est mouens in vnitatibus, non vnitates motae, quae sunt numerus: vude necesse est, vt anima sit mouens tantum, non mouens, & motum insimul.

D. d. Si igitur anima est mouens, &c. i. si igitur anima est mouens materiam, est etiam mouens numerum. vnde necesse est vt anima non sit mouens, & motum ex numero, sed mouens solum.

Et quomodo est possibile apud eos vt anima sit aliquod compositum ex vnitatibus: necesse est enim dare dicituram, qua vnitates, quae sunt in anima, differunt ab vnitatibus numerabilibus. &, si non , tunc numerus esset animatus. Et cum narrauit quod necesse est eis dare differentiam inter duo genera vnitatum, dixit. & quae diuersitas potest cadere, &c. idest & nihil est, in quo differant hae duae vnitates, inquantum vtraque est indiuisibilis: nisi aliquis dicat quod vnitas, quae est in anima, habeat situm numeri, aut non habeat situm. & sic vnitates, quae sunt in anima, erunt puncta. dictum est enim quod punctus est vnitas habens situm. Et, cum declarauit quod necesse est eis dicere quod vnitates, quae sunt in anima, sunt puncta, incoepit declarare quod contingit eis dicere quod sunt eadem cum punctis existentibus in corporibus, & dixit. Si ligitur vnitates, & puncta fuerint in eodem loco, necesse est vt vnitates, quae sunt in anima, & puncta, quae sunt in corpore, sint idem. sed dimisit consequens: quia manifeste consequitur a praecedenti. D.incoepit declarare antecedens, & dixit. quia occupant locum puncti. i. necesse est vt sint in eo dem loco: quia necesse est vt locus vnitatum, quae sunt in anima, sit locus vnius puncti punctorum, quae sunt in corpore. &, cum locus vnitatum, quae sunt in anima, est locus vnius puncti punctorum corporis, necesse est vt sint in eodem loco. D. incoepit declarare quod necesse est vt, locus eorum sit locus vnius puncti, & dixit. licet nihil prohibeat. idest nihil prohibet vt duo puncta, imo infinita sint in eodem loco. immo hoc necessarium est. omnia enim, quorum locus est indiuisibilis, cum supponuntur ad inuicem, nullum fit diuisibile.

Dicit, & cum necesse est ex sermone praedicto quod vnitates, quae sunt anima, sint puncta, quae sunt in corpore: aut anima est aliquod existens in numero, qui fit ex punctis, quae sunt in corpore, cum necesse est in duobus punctis quod superponatur, quousque fiant idem: quare omnia corpora non sunt animata, cum in omni corpore sint puncta infinita: immo necesse est vt quaelibet pars eius sit animata: quod est impossibile.

D. d. eis aliud impossibile: & est quod anima non sit abstracta a corpore, ita quod impossibile est vt animal moriatur, nisi per corruptionem sui corporis, & dixit. Et etiam quomodo est possibile vt puncta separentur a corporibus: &c. i. & contingit eis secundum hanc opinionem vt anima non separetur a corpore, neque vt moriatur. quoniam, si anima sit puncta: & puncta impossibile est vt separentur a corporibus: cum declaratum est quod lineae non componuntur ex punctis, neque superficies ex lineis, neque corpus ex superficiebus: sed puncta non separantur a linea, quia sunt eius vltima, neque linea a superficie, neque supficies a corpore: tunc animam impossibile est separari a corpore. sed tamen possibile esset in punctis abstractio, si lineae essent compositae ex eis. quod est impossibile: vt declaratum est in Physicis.

Et contingit aliquo modo dicentibus hunc sermonem impossibilitas contingens dicentibus animam esse corpus subtilium partium: & aliquo modo est propria eis etiam impossibilitas Democrito, accidens in hoc, quod posuit, quod eam motus est, quod sphaetae, quae sunt anima, mouentur ex se. non enim est derria inter ponentem quod cam motus animae est corpus, quod est vnitates motae ex se, aut quod sphaerae motae ex se. D.incoepit notificare in qua possibilitate conueniunt isti cum dicentibus animam esse corpus subtile, & dixit. Qnam si anima est in toto corpore sensibili, &c. i. & impossibilitas communis est, quia necesse est dicentibus animam esse corpus vt duo corpora sint in eodem loco. quoniam fuit necessarium vt anima sit in toto corpore, quia corpus sensibile in omnibus partibus suis. vnde necesse est vt in omniparte eius sit aliqua pars animae: & vniuersa anima sit in vniuerso corpore. & sic supponantur corpora, & penetrentur ad inuicem scilicet corpus, quod est anima, & corpus, in quo est. & sic necessario erunt duo corpora in eodem loco. Et est necesse dicentibus animam esse numerum vt in loco eiusdem puncti ex corpore sint multa puncta, distincta per intellectum. Et hoc est simile sermoni dicentis possibile esse multa corpora in eodem loco. quoniam cum hoc, quod ponunt ea in eodem loco, si non posuerint ea esse distincta, vt declaratum est, continget eis vt puncta, quae sunt anima, sint puncta ipsius corporis. & sic omne corpus erit animatum, si non concesserint quod in corpore sint alia puncta, diuersa a punctis, quae sunt in anima. si hoc concesserint, continget eis vt multa puncta sint in loco vnius puncti. & hoc est simile sermoni dicentis quod multa sunt corpora in eodem loco. & hoc est impossibile, contingens dicenti animam esse corpus subtilium partium.

Vulthic declarare impossibilitatem propriam eis, & Demoerito, & dixit. Et contingit eis, &c. i. & contingit eis in hoc, quod dicunt, quod animal non mouetur nisi ab vnitatibus motis ex se, illud, quod contingit Demo crito, cum dixit quod animal non mouetur, nisi ex sphaeris motis ex se.

D. d. modum, secundum quem est similitudo inter vtramque opinionem, & dixit. Nulla enim differentia, &c. i. nulla est differentia inter dicentem quod illud, quod mouet corpus, est partium, aut vnitates paruae, cum fuerit positum quod vtrunque non mouet corpus, nisi secundum quod mouetur: contingit enim quod haec duo scilicet vnitates, & partes non mouent, nisi secundum quod mouentur ex se. & intendit, quod cum ita sit, impossibilia contingentia Democrito, contingunt etiam huic opinioni.

Dicit quod definientibus animam per numerum, & motum insimul accidunt haec impossibilia praedicta, & alia plurima. Et hoc manifestum est. nullus enim eorum potest dare causas actionum, & passionum in anima propter numerum: neque si finxerint, dicendo quod talis numerus facit sensum, & talis cogitationem, & talis voluptatem. Quoniam, si causae rerum diuersarum sunt diuersae: & causae istarum sunt vnitates, & numeri: necesse est vt vnitates, & numeri causae istorum diuersentur. Et sermo eius in hoc capitulo est palam.

Dicit quod Antiqui definiunt animam tribus modis. Quorum quidam est, quia mouetur ex se: & quidam, quia est corpus valde subtile, aut maxime remotum a natura corporea. quidam vero definiunt eam, quia est ex principiis, & elementis: quia est, vt dicitur, distinguens, & cognoscens. Et, quia iam com tradiximus opinioni eorum, qui definiunt eam per motum, & eorum, qui definiunt eam per corpus subtile, contradicendum est modo opinioni earum, qui dicunt eam esse ex elementis. Et debes scire quod, contradictio eius dicentibus eam esse corpus, collocatur sub contradictione dicentis eam esse mouens, quia mouetur. Omnibus enim istis contingit dicere eam esse corpus, & indifferenter sine posuerint illud, quod mouetur ex se, sphaeras paruas, vt Democritus: aut vnitates, vt dicentes eam esse numerum se mouentem: aut corpus coeleste, vt in Timaeo. & similiter collocantur in contradictione addentes eam esse complexionem aut harmoniam, & vniversaliter corpus compositum. Remanet igitur contradicere opinioni fingentium eam esse ex elementis propter cognitionem, & sensum.

Idest & iste sermo verificatur ad eos dicendo quod principia sunt omnia, quae fiunt ex ipsis principiis: & principia non sunt ea, quae fiunt ex principiis omnibus modis: sed ea, quae sunt ex principiis, magis siunt quam principia: immo recte videtual vt ea, quae fiunt ex principiis, sint infinita. Et, cum ea, quae fiunt ex principiis omnibus modis, alia vero aliquo modo fiunt ex principiis, nou iuuantur in dicendo quod anima est ex principiis: quoniam secundum quod est aliud, non est illic consimilitudo. &, cum illic non fuerit consimilitudo, non erit cognitio: cum cognoscens non cognoscat, nisi per illam consimilitudinem, quam habet cum re cognita. Et, cum declarauit quod facta ex principiis non sunt eadem principia in formis & essentiis, incoepit declarare impossibilia, contingentia huic, quod dixit, quod nihil cognoscitur nisi per suum simile.

Dicit. Ponatur igitur quod anima, &c. i. ponatur secundum opinionem eorum quod anima cognoscit, & sentit elementa ex quibus componitur quidlibet, quod est ex elementis. contingit igitur eis vt non cognoscat vniuersum rei compositae: & quod non cognoscat eius formam. forma enim eius est supra elementa in composito. continget igitur vt non cognoscat Deum, neque homnem, neque carnem, neque os. essentia enim non est elementum, neque ex elementis. & hoc necesse est in omnibus compositis.

D. d. Esse enim vniuscuiusque, &c. i. & essentiae, & formae, rerum necesse est vt sint supra additae elementis: quia quodlibet ens compositum ex elementis componitur in aliqua proportione terminata a composietione propria, per quam illud ens est, quod est. & hoc concedit Empedocles dat enim in generatione ossis proportionem & dicit quod ossa sunt alba, quia existit in eis exterra, quae appropriatur nigredini, & pallori octaua pars, & de igne, qui appropriatur albedini, quatuor partes.

D. d. Nihil enim prodest quod elementa sint in anima, &c. i. nihil enim prodest in hoc, quod anima cognoscit formas, & essentias rerum, vt sit ex elementis: nisi cum hoc quod est ex elementis sint in ea proportiones, & compositiones, quae appropriautur essentiis rerum. tunc enim possibile est vt cognoscat quodlibet.

D. d. & non cognoscet eos, neque hominem, nisi haec duo fuerint in ea. i. necesse est, cum non cognoscat rem, nisi per similitudinem, vt non cognoscat os, neque hominem, nisi in ea sit compositio ossis, & hominis.

D. d. Et iste sermo non indiget, &c. i. & iste sermo est valde impossibilis. nullus enim dubitat vtrum in anima sit lapis, aut non & vniuersaliter nullus existimat quod in anima sit viuum. & non viuum, ita quod cognoscit viuum per viuam partem, quae est in ea, & non viuum per non viuum.

Cum declarauit impossibile contingens eis perper cognitionem formarum rerum, cum formae non sint elementum, neque ex elementis, incoepit declarare quod contingunt eis alia impossibilia, licet concedant quod cognoscit composita perper sua principia, i. quia est ex principiis eorum. Et d. Et etiam si ens, &c. i. & etiam quomodo possunt dicere quod anima cognoscit res prper sua pricipiat Ens enim quandoque demonstrat hoc, quandoque alia nouem praedicamenta: & sic quaerendum est vtrum anima cognoscat quodlibet istorum generum, quia est ex principiis omnium eorum, si omnia habent principia: aut ex principiis quo¬ rundam, si non omnia habent principia.

D. d. Sed non existimatur. i. sed, si posuerint eam esse ex principiis quorundam, quaerendum est ab eis vtrum anima sit ex principiis substantiae tantum: cum hoc praedicamentum inter omnia existimetur habere tantum principia, dicetur eis quomodo cognoscit anima vnumquodque illorum praedicamentorums

D. d. Aut dicant quod quodlibet generum, &c. i. aut cogentur ad primam diuisionem: & est quod quodlibet decem praedicamentorum habet propria principia: & quod anima non cognoscit ea, m si quia sunt ex suis principiis. Contingit eis ex hac positione aliud impossibile: & est quod animae quaedam pars est substantia, & quaedam pars quale, & quaedam quantum: cum impossibile est vt substantia sit elementum aliorum praedicamentorum. principia enim non substantiae, sunt non substantiae. D.d. Qui igitur dicunt quod est ex omnibus, &c. i. dicentibus igitur animam esse ex omnibus principiis rerum contingunt haec impossibilia pdicta, & alia similia.

Cum dedit impossibilia contingentia huic opinioni, incoepit contra¬ dicere propositioni, super qua fundatur haec opinio scilicet propositioni dicenti quod simile non comprehenditur, nisi per suum simile, &. d. Et improbabile est etiam dicere, &c. i. & improbabile est hoc, quod Antiqui opinantur, quod similie non patitur a suo simili, & quod passiuum non est nisi contrarium a suo contrario. & opinantur cum hoc quod cognoscere, & sentire fiunt per simile, tamen cognoscere, & distinguere sunt pati, & moueri. Et intendit per hoc quod illud, quod consequitur hanc opinionem, est contrarium primae. Hoc enim quod ponunt quod sentire, & intelligere fiunt per simile, & quod sunt pati, coget eos ad dicendum quod simi le patitur a suo simili: quod non concedunt, quia iam posuerunt simile pati a suo simili: & in se etiam impossibile est.

D. d. Et testatur quod sermo, quem d. Empedocles, &c. i & testatur quod sermo, quem Empedocles d scilicet quod vnusquisque non co gnoscit generalia corporalia elementa, nisi secundum similitudinem. i. quod nos non cognoscimus terram, nisi per illud, quod est in nobis de terra, & aquam per aquam, & aerem per aerem, & ignem per ignem, est falsus. Et haec est multitudo dubitationum contingentium illi in hoc loco. Illud enim quod in corporibus animalium magis vicinatur terrae simplici, nihil sentit. & tamen ossa non sentiunt terram: licet in eis dominetur terra. simile ergo non sentit simile. Et hoc intendit cum d. non sentiunt igitur neque similia.

D. d. licet hoc sit necessarium. i. quod simile debet sentire suum simile. tunc enim necessarium esset vt ossa sentirent terram, sed videntur carere omni sensu.

Et etiam contingit eis impossibilia vniuersalia, scilicet vt quodlibet etiam. principiorum magis ignoret, quam sciat. vnumquodque enim principiorum eorum non scit apud eos, nisi ex quibus componitur: & sunt ea, quibus assimilatur.

D. d. Et contingit Empedocli attribuere, &c. i. & contiugit Empedocli aliud impossibile proprium scilicet quod Deus apud ipsum sit in fi ne ignorantiae: ita quod animal mortale est scientius ipso. contingit enim se¬l cundum suum sermonem, vt non sciat de elementis, quae sunt apud ipsum sex, nisi quinque tantum scilicet quatuor elementa, & amicitiam, & quod nesciat litem. animal autem mortale scit sex, quia apud ipsum componitur ex omnibus. Et opinatur quod Deus componitur ex quinque tantum. i. non ex lite. comtingit igitur ei vt nesciat litem: quapropter animal mortale erit scientius eo. Et Dil. quos Empedocles opinatur esse compositos ex quatuor elementis, sunt orbes. opinatur enim orbes esse Deos, & compositos ex quatuor elementis, & amicitia. Et ideo reputaba: Deum esse immortalem. lis enim est causa corruptionis. licet iam narrauerit quod ipse iam opinatur mundum, quod iam corrumpebatur, & iam generabatur. sed forte non opinabatur hoc, nisi in eis, quae sunt sub sphaera, quamuis ipse videtur hoc opinari in omnibus partibus mundi¬

Et vniuersaliter necesse est eis dare causam, quare non omnia habent animam comprehendentem. contingit enim eis vt omnia sint comprehensiua. quoniam, si principia, & elementa sunt cognoscentia: & omne ens aut est ex elemento, aut elementum, necesse est vt omnia sciant. Oportet enim vt omne sciat, aut vnum eorum, si fuerit elementum, aut ex vno elemento. quoniam tunc non sciet, nisi illud, quod componitur ex illo elemento: aut vt sciat plura, si componitur ex pluribus: aut, si componitur ex omnibus, omnia. & hoc intendebat, cum d. oportet enim scire aut vnum, aut quaedam, aut omnia,

Et debet homo quaerere per quid sunt elementa, scilicet forma. elementa enim vi¬T dentur assimilari materiae. sed manifestum est quod aliud nobilius eis ligat, & congregat ea in composito: & est illud, quod est in eis quasi forma, & finis. D.incoepit declarare quod hoc necesse est esse animam & maxime intellectum, & d. Illud enim quod agit, dicitur valde nobile &c. i. & illud, quod videtue esse nobilius elementis, necesse est vt sit anima, omne enim quod dicitur esse nobilius aliquo, mi nus est dignum nobilitate quam anima. anima igitur praecedit omnia elementa causa litate, & nobilitate: elementa autem tpere.

D. d. & magis est impossibile vt aliquid praecedat intellectum. i. si anima esset ex elementis, tunc praecederent eam elementa nobilitate, & causalitate: quod est impossibile. & magis impossibile est opinari quod aliquod elementorum praecedat intellectum secundum nobilitatem, & secundum causam finalem.

D. d.dit rationem super hoc, & d. necesse est enim vt iste sit, &c. i. necesse est enim vt intellectus praecedat in es se omnia attributa sibi, & quae ab eo acquirunt nobilitatemus, vt elementa.

D.d. elementa autem sunt principia entium. i. & valde differunt. anima enim & intellectus sunt principia entium secundum finem & formam: elementa autem secundum materiam.

Dicit & omnes ponentes substantiam animae ex elementis, quia cognoscit & quia mouetur ex se. non loquuntur de substantia animae, nisi particulariter, non vniversaliter sicut debet facere ille, qui vult naturaliter loqui de ea. D.incoepit declarare hoc, & d. Non enim videmus omnia sensibilia moueri. i. & definitio eorum, qui definierunt eam per motum, est diminuta. multa enim sensibisia, & animata non mouentur in loco, vt spongia maris: quamuis iste motus apud eos proprius est animae. &, si ita esset, one animatum moueretur in loco. Error igitur accidit eis, qui existimant quod iste motus est proprius animae sensibili. Et, cum narrauit diminutionem contingentem definientibus animam per motum, incoepit declarare diminutionem laccidentem ponentibus eam ex elementis per cognitionem, & dicit. Et similiter etiam est dispositio ponentium intellectum, &c. idest, & similiter est deponentibus intellectum, & substantiam animae ex elementis, quia cognoscit. plantae enim videntur habere vitam, & non sensum, neque motum in loco. & videmus quod multa animalia sensibilia non intelligunt. Et, si ita esset, uecesse esset, vt omne viuum esset sensibile: & omne sensibile esset intelligens, sicut opinabantur plures Antiqui. sed non est ita. omnes enim definientes substantiam animae per cognitionem, aut motum, non incedunt via ducenti ad cognitionem substantiae animae.

Dicit. Et, si homo concesserit eis quod omne animal est intelligens, & posuerit quod virtus intellectus, & sensus sit iidem, tamen cum hoc etiam non erunt locuti de omni anima. Qui enim locutus est de ea per cognitionem, non loquitur de anima non cognoscenti: qui autem per motum, non loquitur de anima non mota. & cum hoc sermo amborum non est in eadem anima. natura enim animae motae alia est a natura cognoscentis. Isti igitur non loquuntur de anima vniversaler & etiam cum hoc quidam eorum loquuntur de vno modo animae, & quidam de alio modo.

D. d. Et similiter accidit, &c. idest & hoc idem accidit Archoim, secundum quod loquitur de anima particulari, & existimat loqui de anima vniversali, fingens quod natura animae est illud, quod intrat corpus a toto continenti apud anhelitum. Iste enim non loquitur de omni anima, quia plantae habent animam, tamen non habent anhelitum, & similiter plura animalia. anhelans enim est animal ambulans sanguinem habens, vt dictum est in Animalibus.

Et, cum ignorauerunt quoniam non indigebant ponere animam ex omnibus contrarietatibus existentibus in elementis. Sufficiebat enim eis ponere eam ex altero duorum contrariorum scilicet ex alio, quod est quasi habitus quidam, & forma. tale enim contrarium sufficit in iudicando super se, & super suum op positum. scimus enim lineam rectam per regulam rectam, in eo quod est re¬ Icta, similiter curuam. sed per curuam non scimus neque ipsam, neque rectam. Et causa in hoc est, quia non debemus iudicare per contrarium, quod est primum, super contrarium, quod est secundum.

Intendit vt mihi videtur quod quidam dixerunt quod anima existit in toto. i. in elementis, & in compositis. & ex hoc existimauit Milesius quod omnia sunt plena Deo.

D. d. Quaerendum est enim &c. i. & prima dubitationum contingentium huic opinioni est, quare anima, inquantum est in aere, & etiam in igne, non facit animalia in eis. i, quare haec corpora simplicia non sunt sensibilia, & comprehensibilia, quoniam, cum anima eandem proportionem habeat ad elementum, & ad l compositum, necesse est vt, si alterum eorum fuerit animatum, vt alterum etiam sit animatum.

D. d. licet sit existimatum quod anima, quae est, &c. i. licet existimatum sit quod anima, quae est in elementis, magis digna est vt faciat elementa esse animata. existimabitur igitur esse nobilior anima, quae est in mixto ex elementis.

D. d.dit quaestionem secundam, & d. Etiam debet homo respondere, quare anima, quae est in aere, &c. i. & contingit homini opinanti hanc opinionem respondere quaerenti qua de cam anima, quae est in elementis, est nobilior anima, quae est in animalibus. anima enim quae est in elementis, est non mortalis apud eos: & quae est in animalibus, est inortalis.

Cum declarauerit quod contingit dicentibus quod in elementis est anima vt elementa sint animata, dicit. Et contingit vtrique sermoni, &c. idest hoc, quod ponunt, quod elementa sunt animata: aut hoc, quod ponunt, quod elementa habent animam, & non sunt animata. dicere enim quod ignis, & aer sunt animata, simile est sermoni stultorum. & dicere etiam quod habent auimam, & non sunt animata, est valde improbabile: quia nulla differentia erit inter animam esse in animato, aut non esse.

Cum numerauit impossibilia contingentia huic opinioni, dedit cauam, ex qua existimarunt elementa esse animata, & destruxit eam, & d. Et videntur existimare, &c. i. & videntur opinari quod anima est in elementis: quia vnum iudicium habet totum, & pars in recipiendo animam.

D. d. Oportet igitur eos dicere, &c. i. sed, cum posuerint quod idem iudicium habet totum & pars elementorum in recipiendo animam, oportet eos ponere quod natura animae vniversalis, & forma eius est sicut forma partium scilicet quod iudicium vniversalis in sua natura, & particularis idem est. Et declarauit hoc, cum dedit causam, propter quam opinati sunt quod pars elementorum est animata, & quod propter hoc debet esse torum animatum, & d. cum animal non sit habens animam, &c. i. & opinati sunt, quod pars elementorum est animata, quia viderunt quod animal non fit animatum, nisi quando in corpus intrauerit apud anhelitum aliquid aeris continentis: & ideo opinantur quod ista pars aeris, quae est in corpore animalium, est animata. Et, quia natura partis est talis necesse est vt natura totius sit talis. Et ordo verborum debet esse talis. & vnditur existimare quod anima existat in istis. i. in elementis scilicet quod forma totius, & partis est idem: sed pars est animata: opinantur enim quod animal non fit animatum nisi per aerem, qui concluditur in eo: ideo oportet eos dicere quod forma animae vniversalis est sicut forma particularis. i. quod natura animae vniuersalis, quae est in elementis, & particularis, quae est in animalibus, est eadem.

Et, cum narrauit hoc, incoepit declarare modum, secundum quem contingit eis, & d. Si igitur aer, cum separatur, &c. i. si igitur aer, cum diuiditur, est consimilis formae scilicet quod natura partis, & totius est eadem: & anima, quae est in elementis, cum diuiditur per diuisionem elementorum, non est consimilium partium: quoniam illud, quod existit ex ea in parte scilicet in animalibus, est mortale, & quod existit ex ea in toto, est non mortale: manifestum est quod pars, quae existit ex ea in toto, alia est ab ea, quae existit in parte. ergo necesse est, aut vt in anima, quae est in toto, sit similis animae, quae est in parte, si posuerimus quod totum, & pars habent idem iudicium in recipiendo animam aut, vt ponamus quod iudicium totius, & partis in recipiendo animam non est idem: & illud, quod sequitur ponere eorum scilicet quod anima, quae est in toto, est nobilior ea, quae est in parte. Et hoc posito,: destruitur argumentum eorum per hoc, quod anima existit in toto, quia existit in parte. quoniam, cum natura animae fuerit diuersa, diuersabitur etiam natura recipientis. vnde necesse est, sicut d. vt non quaelibet pars eius recipiat animam mortalem, sed partes pro riae. iudicium igitur totius, & partis non est idem. Et debes scire quod hoc contingit necessario dicentibus elementa esse non animata: & quod est ex eis in animalibus est animatum, scilicet contingit eis dare causam, propter quam fuit ita, sicut contingit hoc dicentibus elementa animata, sed per animam nobiliorem anima existenti in animalibus. Sed causa data a dicentibus elementa esse non animata non potest esse data a dicentibus ea esse animat, scilicet nixtio, & complexio. & ideo visum est nobis quod ponentibus primas perfectiones animae esse factas a mixtione, & complexione, non a causa extrinseca, contingit quod elementa sint animata per animam aequalem animae existenti in animalibus. & Alexan. videtur hoc opiuari in primis perfectionibus animae, & contra Arist. & contra ipsam veritatem. & in nullo differunt in hoc primae perfectiones, s& vltimae. & ideo videmus quod ista opinio similis est opinioni dicentium casum esse, & negantium causam agentem.

D. d. secundum rememorationem summam eorum, quae praedixit, & d. Quoniam autem neque cognoscere, &c. idest manifestum est igitur ex hoc, quod diximus, quod non est necesse vt sit ex elementis perper hoc, quod co gnoscit, & sentit: neque etiam hoc, quod dicitur, quod mouet se, est verum.

Cum contradixit sermonibus Antiquorum de anima, incoepit hic declarare quod primo consyderandum est de anima, & de numero actionum eius diuersarum in genere: deinde vtrum omnes proueniant ab vna vir¬I tute, scilicet ab anima, aut agit vnamquanque actionem eius diuersarum in genere per virtutes diuersas, aut secundum definitionem & subiectum, aut secundum definitionem tantum. Et d. Et, quia anima, &c. i. &, quia anima habet quinque actiones, aut passiones diuersas in genere. Quarum vna est scire, & existimare: Secunda sentire: Tertia desyderare, & velle: Quarta moueri in loco: Quinta augeri, & minui, & nutriri: vtrum quaelibet istarum actionum di uersarum in genere sit totius animae, ita quod per eandem naturam intelligit, & sentit, & mouetur in loco, & desyderat, & nutritur, & vniuersaliter agit, & patitur vnoquoque illorum motuum: aut non agit, aut patitur vnoquoque eorum, nisi per virtutes diuersas, & membra diuersa, & membra communia eis Tconuenientia. Haec igitur est opinio Aristo. non enim opinatur quod facit diuersas actiones per virtutes diuersas, & vnica membra tantum: neque per vnicas virtutes, & membra diuersa tantum: nec etiam per virtutes diuersas, & membra diuersa tantum: sed opinatur quod faciat per virtutes diuersas, & membra vnica, scilicet principalia, & membra diuersa. & hoc intendebat, cum d. per virtutes diuersas, & menbra diuersa, i. cum hoc, quod agit cum membris conuenientibus. quoniam, si sic non intelligeretur, erit idem cum sermone Platonis.

D. d. Et vtrum vita est in vna istarum, &c. i. & perseru tandum est cum hoc, vtrum illud, quod dicitur vita, est in vna aliqua istarum virtutum quinque, aut in pluribus vna, aut in omnibus.

Innuit Platonem, qui opinatur quod anima essentialiter diuiditur in cor pore secundum diuisiones membrorum, quibus agit suas actiones diuersas, & quod non communicantur in aliquo membro, ita quod pars intelligens est in cerebro tantum, & desyderans in corde tantum, & nutriens in hepate. Et dixit & quidam dicunt, &c. i. & quidam dicunt quod anima diuiditur essentialiter per diuisionem membrorum corporis, ita quod intelligit per membrum & virtutem alia a membro, & a virtute, quibus desyderat.

Deinde dicit: Quid igitur continuat animam, &c. idest sed, si posuerimus quod anima di¬ uiditur essentialiter per diuisionem membrorum, in quibus existit: & manifestum est per se quod anima, quae est in singulis indiuiduis nobis est vnica: quid igitur copulat partes animae, ita quod potest dici esse vna: Non enim potest aliquis dicere quod hoc sit corpus, quod copulet partes animae: quoniam magis rectum est dicere quod corpus est vnum, quia anima est vna, non ecom uerso. & hoc intendebat, cum dixit. existimandum est enim esse contrarium, &c. idest opinio enim, quam habemus naturaliter in hoc, contraria est huic opinioni, scilicet quod anima magis digna est vt sit causa copulationis corporis, & suae vnitatis in numero, quae vt sit corpus causa copulationis, animae. omne enim quod est, est vnum: & continuum non est per suam materiam, sed per suam formam. Sed, quia ista argumentatio est quasi latens in hoc loco, dedit significationem manifestam, & dixit. & hoc demonstratur, quia, cum exierit a corpore putrefiet, idest diuidetur.

Si igitur corpus non facit eam esse vnam, & continuam, & dixerit aliquis quod est aliud, quod facit eam esse vnam, dicemus quod illud est anima, & reuertetur perscrutatio scilicet vtrum illud in se est vnum, aut plura. si vnum, hoc est, quod volumus. si plura, reuertetur quaestio quid copulat illud, per quod copulatur anima: & sic in infinitum: & non erit illic principium primae continuationis. Et hoc intendebat, cum dixit & principia illius erunt infinita, idest principia continuationis, & vnitatis existentis lin homine erunt infinita. quapropter nulla vnitas erit.

Cum declarauit quod contingit dicentibus animam esse diuisibilem omnibus modis, vt sit vna, secundum quod est anima, & diuisibilis, secundum quod habet actiones diuersas, dedit dubitationem super hoc, & d. Et debet homo dubitare de partibus eius, cum fuerit opinatus eam habere partes secundum hunc modum, scilicet vt sit diuisibilis vno modo, & vnica alio modo. & quaerere quae virtus dat cuilibet istarum partium corporis continuationem, Necesse est enim si tota anima copulat totum corpus, secundum quod est in eo secundum totum, vt vnaquaeque partium eius sit in vnaquaque parte corporis, ita quod copulet ipsum, secundum quod est in eo.

D. d. Et iste sermo est similis impossibili, &c. idest, & ponere quod quaelibet pars eius copulet vnanquamque partem corporis, & existit in ea, ferem videtur impossibile: intellectum enim videtur impossibile attribui alicui membro corporis. Et debes scire quod ista dubitatio non sequitur hoc, nisi quia non determinatur vtrum sit vnica secundum subiectum, & plura secundum virtutes: ita quod diuisio animae in suas partes sit sicut pomi in odorem, colorem, & saporem, aut est vna propter vnam naturam communem, & plura, quia ista natura habet diuersas virtutes: ita quod diuisio animae in suas partes sit, sicut diuisio generis in species. Quoniam secundum hunc modum contingit dubitatio praedicta: sed, cum posuerimus eam vnicam secundum subiectum tantum, non contingit hoc. subiectum enim partium eius erit vnum tantum: & quaedam earum erunt subiectum quarundam.

Cum dedit impossibile contingens sermoni, quod tota anima est in toto corpore, & partes in partibus, & iam dederat impossibile, contingens etiam sermoni quod anima diuiditur per diuisionem membrorum, absque eo quod sit in ea virtus vniuersalis copulans corpus, incoepit hic contradicere his duabus opinionibus, & d. Et nos videmus plantas, &c. idest & signum super hoc, quod partes animae non existunt in partibus corporis, est quia nos videmus plantas, & plura animalia, vt annulosa, cum diuiduntur, agit motum vtraque pars, & sensum in animalibus, & augmentum, & nutrimentum in plantis, sicut torum. &, si pars sensus esset in alia parte corporis ab ea, in qua existit motus, tunc cum animal annulosum diuideretur, non moueretur, & sentiret: sed pars eius, quae mouetur, esset alia ab ea, quae sentit. Et similiter, si pars nutritiua esset in plantis in parte alia ab augmentatiua, tunc impossibile esset vt, cum plures plantae diuiduntur, viuerent: &, cum plantarentur, vt viuerent.

D. d. quasi anima sit in eis vna secundum formam, & si non est vna secundum numerum. quoniam, si esset vna secundum numerum, contingeret vt corrumperetur apud diuisionem corporis: sicut accidit hoc in pluribus animalibus, & in quibusdam plantis. &, si partes animae essent in partibus corporis, contingeret vt, cum corpus diuideretur in illas partes, vt quaelibet earum ageret suum proprium, ita quod pars motiua esset alia a sensibili, & nutritiua ab augmentabili. Et, cum ita sit, sicut d. necesse est vt anima sit in toto animali vna in subiecto, & plures secundum virtutes: ita quod quaedam partium sit subiectum quarundam, scilicet quod nutritiua sit subiectum sensibilis tangibilis, & tangibilis sit subiectum aliorum sensuum. & similiter quaedam quorundam: vt post declarabitur, Et, cum anima sit talis in omni animali, aut est vna in numero, scilicet in animalibus organicis, quorum pars non viuit post diuisionem: aut oportet vt sit in eis quasi vna in specie, scilicet in eis, quorum pars viuit post diuisionem: & sunt illa, quorum membra sunt consimilia.

Et non est impossibile vt partes istorum animalium, & plantarum remaneant in agendo actiones totius. Causa enim in hoc est, quia iste modus animalis non habet diuersa instrumenta, quae appropriantur actionibus diuersis animae cum membro commui officiali, in quo existunt, in potentia omnes actiones animae, sicut est cor cum aliis membris, vt de tlaratum est in libro de Animalibus: sed quodlibet membrum membrorum istius animalis adaptatur omnibus actionibus animae. & similiter quaelibet pars partium vnius inembri. Et causa in hoc sic debet intelligi. quoniam definitio partis membri officialis, non est definitio totius, ne cesse est, cum anima impossibile est vt existat in aliquo animali proprio illi animae nisi habeat principium, vt pars eius adaptetur ad hoc, quod habet totum ad recipiendum animam. verbi gratia quod, si cor habet naturam recipiendi animam, quia habet talem figuram, manifestum est quod pars eius non recipit illam animam, quia non habet illam figuram. Vude necesse est vt contrarium iudicium habeant animalia, quorum membra sunt consimilia, scilicet vt illud, quod recipit totum, recipiat pars: cum habeat eandem definitionem.

Deinde dicit: sed tamen hoc non dat, &c. idest, sed, quia iste modus animalis non habet corpus officiale, neque habet membra officialia, non est remotum vt anima, quae est in qualibet parte eius, sit consimilis adinuicem in specie, & similis etiam animae, quae est in toto. immo, quia menbra eius non sunt officialia, necesse est vt sit sic.

Deinde dicit: totius autem animae est, quia est diuisibilis. idest esse autem animam, quae est in rebus, consimilem in specie, est, quia est diuisa in actu, & vnaquaeque earum agit actionem alterius. consimilitudo autem in ter animam, quae est in partibus, & animam, quae est in toto in specie, est scilicet tota anima per potentiam, & diuisibilitatem, non secundum actum: quoniam, cum diuidetur, tunc non remanebit totum. sed ipse dimisit hoc, quia propalauit alteram duarum diuisionum. quoniam haec particula, aut, demonstrat diuisionem. & quasi dicat consimilitudo autem, quae est in specie inter partes, est quia est diuisa in actu: totius vero, quia est diuisibilis.

CVm contradixit opinionibus Antiquorum, incoepit modo quaerere Ade substantia eius, & d. Hoc igitur est, quod accepimus, &c. idest hoc gitur est, quod diximus in contradicendo opinionibus, quas accepimus, ues anima. D.narrauit quod oportet incipere in cognoscendo substantiam eius, & consyderare in hoc, quousque sciatur definitio, quae est magis vniuersalis, idest magis comprehendens omnes partes animae, & d. modo autem incipiamus, &c. idest modo autem incipiamus loqui de anima alio modo: quia non inuenimus ab Antiquis aliquid vtile de ea. & primo debemus inuenire definitionem, quae est magis vniuersalis omnibus partibus eius. cognitio enim vniuersalis semper debet praecedere cognitionem propriam. & sermo eius intellectus per se.

Cum voluit scire definitionem vniuersalem omnibus partibus animae, & fuit quasi manifestum quod collocatur in genere substantiae, incoepit diuidere quot modis dicitur substantia, & in quo modo est anima, & dixit quod substantia est vnum generum entium, i. entium, quae sunt secundum antecedentiam in esse, quorum anima est vnum, quod anima non est accidens. Ponere enim animam accidens est impossibile, secundum quod dat nobis prima cognitio naturalis. opinamur enim quod substantia est nobilior accidente: & quod anima est nobilior omnibus accidentibus existentibus hic. Et, cum narrauit quod sub stantia vniversaliter debet poni venus talium istorum entium, incoepit diuidere eius gonera, & dixit Et substantiarum quaedam est substantia, &c. idest & omnia, de quibus dicitur substantia, sunt tribus modis. Quorum vnus est, vt sit materia prima, quae per se non est formata, neque aliquid per se in actu: vt dictum est in Primo Physicorum. Secundus autem est forma, per quam indiuiduum fit hoc Tertius est illud, quod sit ex istis ambobus. Quod autem forma est, & cum hoc est substantia, manifestum. est enim quia com prehenditur sensu: est autem substantia, quia est pars substantiae. & similiter pars huius substantiae cum aufertur, aufertur substantia. Et similiter prima materia est substantia: quia est vna partium, quae cum auferuntur, aufertur substantia, scilicet indiuiduum.

Deinde incoepit describere substantiam, quae est secundum materiam, & quae est secundum formam, & d. Et materia est illa, quae est in potentia, &c. idest & materia est substantia, quae est in potentia: forma autem est substantia, per quam perficitur haec substantia, quae est in potentia forma. Et ista forma inuenitur duobus modis, Quorum vnus est, secundum quod est in actu, tamen non prouenit ab ea actio, quae imata est prouenire ab ea: sicut a sciente, qui non vtitur sua, scientia. Secundus est, secundum quod prouenit ab ea illa actio: sicut est de sciente, quando scit. Et prima forma dicitur prima perfectio: secunda autem dicitur postrema.

Cum demonstrauit nobis numerum substantiarum, incoepit declara re nobis quae earum sit magis digna vt habeat hoc nomen, & dixit Et corpora sunt ea, quae proprie dicuntur, &c. idest & corpora composita habent hoc nomen substantia magis proprie, secundum quod est magis famosum: & maxime corpora naturalia. ista enim sunt principia corporum artificialium.

D. d. vnde necesse est, vt omne corpus naturale habens communicationem in vita. idest corpus naturale necesse est vt sit substantia: immo magis dignum est habere hoc nomen substantia.

Deinde exposuit hoc nomen vita, & dixit Et dicere vitam est nutriri, &c. idest & intelligo per vitam principium, quod est commune omni animato, scilicet nntriri & augeri, & minui essentialiter. & est illud, quod appropriatur plantis. quoniam hoc nomen vita dicebatur in lingua Graeca de omni eo, quod nutritur, & augetur. animal enim dicitur de omni eo, quod nutritur & sentit, In Arabieo autem videtur significare idem: sed tamen non dicitur mortuum, nisi animal, quod caret principio nutrimenti, & sensus insimul, non principio sensus, & motus tantum. Et dicit essentialiter: quia inuenitur, extra viuum aliquod, quod assimilatur augmento & diminutioni, Tvt lapis, & non est viuum. Et cum declarauit quod necesse est vt omne corpus habens vitam sit substantia, declarauit cuiusmodi substantia est, & d. sit sub Astantia, secundum quod est compositum, idest & necesse est vt corpus vinum sit substantia composita: & est hoc indiuiduum.

Cum declarauit quod corpus viuum est substantia, secundum quod est compositum ex substantia, quae est secundum materiam, & ex substantia, quae est secundum formam, incoepit quaerere de anima vtrum sit substantia composita, scilicet corpus, aut secundum formam. dicere enim animam esse materiam impossibile est. & hoc manifestum est per se. Et d. Et, quia corpus viuum, &c. idest & anima non est substantia secundum compositionem. compositum enim corpus habens vitam non est corpus viuum, secundum quod est corpus simpliciter, sed secundum quod est tale corpus. est igitur viuum per aliquod existens in subiecto, non per aliquod existens non in subiecto. corpus autem est sub stantia, secundum quod est subiectum. Et, cum dedit propositiones, ex quibus consequitur vt anima non sit substantia, secundum quod est corpus, sed secundum quod est forma, d. Vnde necesse est vt anima sit substantia, secundum quod est forma corporis naturalis, habentis vitam in potentia, &c. Quoniam autem non est substantia secundum corpus declarabitur in secunda figura per illas duas propositiones praedictas, scilicet quod anima est in subiecto, & corpus est non in subiecto. Quoniam vero est substantia secundum formam, manifestum est ex hoc, quod est substantia in subiecto. hoc enim proprium est formae, scilicet vt sit substantia in subiecto. Et differt ab accidente. quoniam accidens non est pars substantiae compositae: forma autem est pars huius substantiae compositae. Et etiam aequiuoce dicitur forma esse in subiecto. & accidens esse in subiecto. TSubiectum enim accidentis est corpus com. positum ex materia & forma, & est a liud existens in actu, & non indiget in suo esse accidenti. Subiectum autem formae non habet esse in actu, secundum quod est subiectum, nisi per formam, & indiget forma vt sit in actu: & Tmaxime primum subiectum, quod non denudatur a forma omnino. & propter similitudinem inter ista errauerunt plures loquentium, & di¬ xerunt formam esse accidens. Et ex hoc declarabitur perfecte quod animae non est substantia secundum materiam. materia enim est substantia, secundum quod est subiectum. anima autem secundum quod est in subiecto. Et dicit habentis vitam in potentia. idest necesse est vt anima sit substantia, secundum quod est forma corporis naturalis, habentis vitam, secundum quod dicitur habere illam formam in potentia, vt agat actiones vitae per illam formam.

Cum declarauit quod anima est substantia secundum formam, & formae sunt perfectiones habentium formas, & sunt duobus modis, incoepit demonstrare quod perfectio est in definitione animae, quasi genus, & d. Et ista substantia est perfectio, &c. idest &, quia substantia, quae est secundum formam, est perfectio corporis habentis formam: & iam declaratum est quod anima est forma: necesse est vt anima sit perfectio talis corporis, idest perfectio corporis naturalis habentis vitam in potentia, secundum quod perficitur per ipsam.

Et, cum declarauit quod anima est perfectio, declarauit secundum quot modos dicitur perfectio, & d. &, quia perfectio est duobus modis, &c. idest &, quia perfectio est duobus modis: quorum vnus est sicut scientia existens in sciente, quando non vtitur sua scientia: & alius est sicut scientia existens in sciente, quando vtitur ea.

Deinde incoepit demonstrare secundum quem modum istorum duorum dicitur quod anima est perfectio, & d. manifestum est quod ista perfectio est sicut scientia. i. &, quia iam declaratum est quod anima est perfectio corporis naturalis, & perfectio dicitur duobus modis, manifestum est quod perfectio, qua est animatum, & differt a corpore non animato est existens in eo, sicut scientia in sciente.

Deinde dedit rationem super hoc, & dixit Quoniam apud ipsum est esse animae, idest quoniam apud esse istius perfectionis in animato inuenitur anima, non apud esse alterius perfectionis,

Et, cum demonstrauit quod perfectio accepta in definitione animae, quae est substantia animae, est illa, quae est quasi scientia existens in sciente, quando non vtitur ea, dedit exemplum super hoc, & dicit, & vigilia est similis, &c. idest &, cum animal fuerit dormiens, tunc anima erit in eo secundum primam perfectionem. & hoc est simile esse scientiae in. sciente in tempore, in quo non studet: & non est simile esse ignorantiae in non sciente. Manifestum est enim quod animal apud somnum habet animam sensibilem, sed non vtitur sensu: sicut sciens habet scientiam, sed non vtitur ea. Dispositio autem animae apud vigiliam in animalibus est similis scientiae in sciente, quando vtitur ea. Et hoc est in anima sensibili. Anima autem nutri tiua nunquam inuenitur in animalibus, nisi secundum postremam perfectionem. Nisi aliquis ponat quod sit quidam modus animalium, qui non nutritur in aliquo tempore, scilicet in tempore, in quo manet in lapidibus, vt ranae magnae, quae nihilthesaurix aut, & manent tota hyeme in lapidibus: & similiter plures serpentes. Et secundum hoc erit hoc commune animae sensibili, & nutritiuae eadem intentione. &, si non, tunc perfectio accepra in eis erit secundum aequiuocationem. Et quocunque modo. sit, quando intellecta fuerit diuersitas inter vtrunque, tunc non nocebit hoc accipere indefinite in hac definitione, cum sit impossibile aliter. Et quae somnus autem est similis dispositioni rei, &c. idest dispositio animae apud somnum in animalibus est similis dispositioni rei in tempore, in quo potest agere, sed non agit. & haec est descriptio primae perfectionis: & ex ea intelligitur descriptio postremae perfectionis: & est dispositio rei, per quam ens agit, aut patitur in tempore, in quo agit, aut patitur.

Cum declaravit quod genus animae est perfectio, quae est quasi scientia existens in sciente, quando non vtitur ipsa, incoepit narrare quod ista perfectio praecedit in esse secundam perfectionem, & quod propter hoc debet adiungi In definitione quod anima est prima perfectio corporis naturalis habentis vi tam in potentia. Et d. Et scientia in eodem, &c. i. & perfectio, quae est quasi scientia, praecedit in esse in indiuiduo secundam perfectionem, quae est quasi studium. Et, cum narrauit hoc, incoepit narrare quod propter hoc debemus hanc intentionem dicere in definitione, vt per primam distinguatur a perfectione postrema, & d. Et ideo anima est perfectio prima, &c. i. & ideo dicendum est in definitione animae, &c.

D. d. & est secundum quod est organicum. ita cecidit in scriptura locus salbus. & est corpus secundum quod est organicum. i. corpus habens vitam in potentia est primnum organicum corpus. Et, cum narrauit quod omne corpus viuum est organicum, & hoc fuit manifestum in animalibus, sed latuit in plantis, incoepit demonstrare quod organa existunt etiam in plantis, & dixit Et partes plantarum sunt etiam organa, &c. i. & sermo eius in hoc est manifestus. Et hoc, quod dixit de plantis, manifestum est. folia enim ita sunt de plantis, sicut corium in animalibus, & radices sunt, sicut os: quoniam vtrunque comprehendit cibum. & hoc intendebat, cum dixit, quoniam isti duo modi contrahunt cibum, sci licet radices, & os, & alia ventricula, quae transeunt ad ipsa.

Dixit Si igitur aliquod vniuersale, &c. idest si igitur possibile est definire animam definitione vniuersali, nulla definitio est magis vniuersalis quam ista, nec magis conueniens substantiae animae: & est quod anima est prima perfectio corporis naturalis organici. Et induxit hunc sermonemn in forma dubitationi, cum dicit, Si igitur dicendum est, &c. excusando a dubitatio ne accidente in partibus istius definitionis. perfectio enim in anima rationali, & in aliis virtutibus animae ferem dicitur pura aequiuocatione: vt declarabitur post. Et ideo potest aliquis dubitare, & dicere quod, anima non habet definitionem vniuersalem. & ideo dicit, Si igitur, &c. quasi dicit, si ligitur fuerit concessum nobis quod possibile est inuenire sermonen vniuersalem comprehendentem omnes partes animae, erit illae sermo istae.

Deinde dicit, Et ideo non est perscrutandum, &c. idest &, cum declaratum est quod anima est prima perfectio corporis naturalis, & quod animatum non habet hoc esse, nisi ex eo quod habet animam, non est dubitandum quomodo anima, & corpus, cum sint duo, fiant idem: sicut non est dubitandum hoc in cera, & in ferro cum figura existente in eis, & vniuersaliter in materia, cuiuslibet, & in re, quae existit in illa materia. Haec enim nomina, scilicet vvnum, & enslicet dicantur pluribus modis, tamen prima perfectio in omnibus istis, scilicet forma, magis digna est vt habeat hoc nomen, scilicet vnum, & ens, quam illud, quod est congregatum exmateria, & forma. congregatum enim non dicitur vnum, nisi per vnita. tem existentem in forma. materia enim non est hoc, nisi per formam. Et, si materia & forma essent in composito existentes in actu, tunc compositum non diceretur vnum, nisi sicut dicitur in rebus, quae sunt vnum secundum contactum, & liganentum. IModo autem, quia materia non differt a forma in composito, nisi potentia: & compositum non est ens in actu, nisi per formam: tunc compositum non dicitur vnum, nisi quia sua forma est vna. Et quasi innuit per hoc quaestionem contingentem dicentibus quod anima est corpus. & est quomodo illud, quod aggregatur ex anima, & corpore, siat vnum.

Cum praedixit quod anima est substantia, deinde declarauit quod est forma, & perfectio, incoepit hic inducere modum, per quem potest accidere certitudo, quod formae naturales sint substantiae. & hoc est necessarium in hoc loco. Et d. Iam igitur diximus, &c. idest declaratum est igitur ex hoc, quid dixit, quid est anima vniuersaliter. & secundum quod dixit in hac definitione, anima est substantia secundum intentionem, per quam dicimus in rer per quam hoc corpus naturale est substantia, non alio modo.

Deinde dixit exemplum de corporibus artificialibus, & fecit differentiam in hoc in ter corpora naturalia, & artificialia. Essentiae enim rerum artificialium sunt tactus. & ideo existimauerunt quidam quod ita est de essentiis corporum naturalium. Et d. quemadmodum, si aliquod instrumentum, &c. idest & formae, & essentiae corporum naturalium sunt substantiae. quoniam, quem admodum si aliquod, instrumentum esset corpus naturale, vt securis, i. si imaginati fuerimus ipsum esse ens naturale, tunc acumen securis esset substantia eius.

Deinde dedit rationem super hoc, & d. & similiter istud cum abstractum est, &c. i. & necesse est in securi, si esset ens naturale, vt eius acumen esset substantia. Securis enim non dicitur nisi illud, quod congregatum est ex materia, scilicet ferro, & forma, quae est acumen. &, isi acumen auferatur, & esset securis corpus naturale, tunc securis non esset: quia mateia, & forma non esset, nisi diceretur securis aequiuoce. &, illud, pro cuius ablatione aufertur haec substantia, est substantia: est enim pars eius. pars autem substantiae est substantia.

Deinde dicit: materia autem erit post securis. i. materia autem, quia securis est corpus artificiale, licet acumen sit ablatum ab eo, tamen post dicetur securis per suam figuram. figura enim, quae propria est ei, eadem est in ea cum acuitate, & fine. Et hoc, quod d. manifestabitur ex hoc, quod dico. Manifestum est enim per se quod hoc nomen securis, siue fuerit naturale, siue artificiale, dicitur de illo congregato ex illo, quod est quasi forma in eo, & ex eo, quod est quasi materia. Et etiam manifestum est per se quod securis dicitur de aliquo indiuiduorum substantiae. Et sic necesse est vt hoc nomen, quod dicitur de eo, secundum quod est indiuiduum substantiae, sit dictum de eo secundum materiam, & formam insimul. vnde necesse est vt vtrunque sit substantia. partes enim substantiae sunt sub stantia. Et sic necesse est, cum suerit forma ablata, vt hoc nomen auferatur ab ea, scilicet nomen, quod demonstrat ipsum, secundum quod est indiuiduum. Aut dicamus quod hoc nomen non dicitur de eo nisi secundum materiam tantum, v.g. secundum quod est corpus ferreum. & tunc forma erit in eo secundum accidens. & tunt, necesse erit, si forma fuerit ablata, vt hoc nomen, quod dicitur de ea, secundum quod dicitur indiuiduum substantiae, remaneat. Sed quia formae rerum naturalium, cum fuerint ablatae, auferentur materiae, & nulla ens remanet nisi aequiuoce, necesse est, cum posuerimus securim esse corpus naturale, & ablata fuerit acuitas, quae est in ea quasi forma, vt auferatur materia, & non remaneat ens. Cum igitur forma fuerit ablata secundum hanc intentionem statim auferetur hoc nomen securis, quod demonstrat ipsum secundum quod est in diuiduum substantiae. quoniam per ablationem formae aufertur materia &, cum materia & forma auferuntur, nihil remanet de eis, quae demonstram, tur per hoc nomen, secundum quod demonstrat aliquod indiuiduorum substantiae, nisi sit aliquod indiuiduum: & tunc non dicitur securis nisi aequiuoce, formae igitur naturales substantiae sunt, quia, cum ablatae fuerint, aufertur nomen, quod demonstrat ens, secundum quod est indiuiduum substantia Et similiter definitio, quae est secundum illud nomen, quia auferuntur genus, & differentia, quorum vnum demonstrat materiam, & aliud formam. v. g quod, cum sensus aufertur a carne, non remanet caro, nisi aequiuoce: sicut caro mortui. Torma autem artificialis non est substantia, quia, cum aufert, non aufertur materia: sed remanet nomine, & definitione. quoniam, cum figura securis aufertur, remanet ferrum idem, sicut ante, nomine, & definitione. Et necesse est, & recte vt remaneat nomen eius scilicet securis, quod demonstrat hoc instrumentum, secundum quod est indiuiduum substantiae: licet acuitas auferatur. Et hoc fuit, quia nomen dicitur in rebus naturalibus primo de forma, & secundo de, congregato. in rebus autem artificialibus econtrario scilicet quia primo de materia, & secundo de congregato. In rebus igitur artificialibus demonstrat indiuiduum substantiae secundum suam primam significationem, quia significat materiam: & in rebus indiuiduis substantiae naturalibus demonstrat ipsum secundum suamus primam significationem, quoniam significat formam. Hoc enim indiuiduum non est hoc, nisi per uam formam, non per suam materiam. IMateria enim nullum habet esse in actu in rebus naturalibus, secundum quod est materia. & esse non est in actu, nisi formae. & hoc valde manifestatur in formis rerum simplicium, quoniam cum forma fuerit ablata, nihil remanet. Et in rebus artificialibus nihil est hoc, nisi per suam materiam, non per suam formam. & sic declarabitur tibi differentia inter naturalia, & artificialia. Et intelliges hoc, quod dixit Aristo. & auferetur dubitatio, quae inducit credere quod formae sint accidentia.

D. d. anima enim non est, &c. i. & est de anima econuerso acuitati. nomen enim aufertur ab animato per ablationem animae, & remanet in securi, licet acumen auferatur. anima enim non est talis corporis, in quo est acuitas, scilicet corporis artificialis organici, sed naturalis. & hoc intendebat, cum dixit ralis, & hoc, quod dicit principium motus, & quietis, est dispositio corporis naturalis.

Cum declarauit quod ita est anima in corpore, sicut forma in materia: forma enim incorporibus naturalibus magis habet nomen substantiae quam materia: & quod indiuiduum non sit indiuiduum, nisi per formam: quia non est indiuiduum, nisi secundum quod est ens in actu, & est ens in actu per suam formam. non per suam materiam. Et, quia declarauit hoc ratione, vult modo declarare hoc exemplo, &. d. Et consyderandum est quod dictum est in men bris. i. & hoc, quod dictum est in anima, quoniam est substantia, quia, cum aufertur, aufertur nomen ab animato, verificaturi in membris habentibus proprie virtutes particulares animae sensibilis.

D. d. exemplum de hoc in oculo, &. d. Oculus enim si esset animal, &c. i. quoniam proportio visus ad oculum est sicut proportio animae ad corpus. si igitur fuerimus imaginati quod oculus esset animal, necesse esset vt visus esset anima eius. visus enim tunc esset substantia animae, secundum illud quod est, & oculus esset materia illius animae. L.d. qui cum deficit, &c. i. &, quia manifestum est de visu, quod, cum deficit, non remanet oculus post, nisi aequiuoce: sicut oculus factus de lapide, aut formatus in pariete: quia non habet de intentione oculi, nisi tantum figuram: & quod visus est substantia oculi: manifestum est quod anima debet habere talem dispositionem cum corpore, scilicet quod, cum aufertur, aufertur nomen ab animato, & non remanet animatum, nisi aequiuoce. v. g. quia, cum animalitas fuerit ablata ab aliquo idiuiduo, non remanet animal nisi aequiuoce: quapropter anima est substantia. Et, quia Aristo. posuit primo quod ita est de parte, sicut de toto, & quod possibile est vt habeamus certitudinem de toto, consyderando hoc in partibus, incoepit declarare modum, vt iudicium totius, & partis sit idem in hoc loco, & d. comparatio enim partis ad partem, &c. i. & necesse est vt ita sit de toto sicut de parte in hac intentione, quoniam comparatio alicuius membri apud suam formam particularem sensibilem in essendo substantiam illius membri, est comparatio totius sensus ad totum corpus sensibile. Et hoc, quod d. manifestum est. comparatio enim visus, qui est pars sensus ad oculum, est sicut comparatio totius sensus ad totum corpus. &, quia comparatio est eadem: & visus est substantia: igitur anima erit substantia.

Quia accepit in definitione animae potentiam, quae dicitur quasi aequi uoce, incoepit declarare quam intentionem intendit, & complet declarationem illius, & primae, & secundae intentionis hoc modo declarationis, a quo modo incoepit scilicet exemplariter. Et d. Et illud, quod habet potentiam vt viuat, &c. i. &, cum dicimus in corpore, scilicet quod est quod habet potentiam vt viuat, non intendimus per hoc, sicut diximus in eo, quod non habet habitum, & formam, quibus potest agere: & pati: quemadmodum dicimus quod semen, & fructus habent potentiam vt viuant: & quod sanguis menstruosus habet potentiam vt sentiat, aut moueatur: sed diximus hoc in habenti animam in actu, qua agit, aut patitur, sed in illo tempore neque agit, neque patitur, sicut animal dormiens. Et, cum de: nonstrauit hoc de potentia, quae est prima perfectio, dedit dicituram inter istam, & potentiam, quae non est anima in suo esse, & incoepit etiam declarare exemplariter dicituram inter primam perfectionem in rebus habentibus formas, & secundam, & d. Et, sicut absciudere, &c. i. & si cut abscindere in securi. & aspicere in oculo sunt postremae perfectiones, istarum rerum, ita vigilia est postrema perfecto animalis sensibilis. Et. d. hoc: quia manifestum est quod proportio abscisionis ad instrumentum, quando abscindit, & aspectus ad oculum, quando aspicit, est sicut proportio actionis sensuum ad animal in vigilia. vigilia enim est vsus sensuum. &, sicut ista dispositio est postrema perfectio oculi, sic vigilia est postrema perfectio animalis.

D. d. & sicut visus est potentia instrumenti, sic est anima. i. & sicut visus, quando anima non. vtitur ipso, dicitur esse potentia, qua oculus videt, ita dicimus quod anima est potentia, qua animal viuit, quando anima non agit per illas actiones animae.

D. d. corpus autem est illud, quod est in potentia. i. corpus autem animalis est illud, quod recipit illam potentiam, aut quod dicitur illam virtutem habere. & dicitur potentia: quia quandoque agit, & quandoque non: & dicitur potentia in tempore, in quo non agit.

D. d. & sicut oculus est membrum, & visus, ita animal est anima, & corpus, i. & sicut hoc nomen oculus dicitur de illo membro, quod est corpus compositum, & de virtute visibili, quae est in eo: ita animal dicitur de anima, & corpore. & sermo eius in hoc capitulo est manifestus.

Cum accepit in definitione animae vniversali quod est perfectio corporis natura lis, incoepit declarare quantum apparet ex hac definitione de abstractione, aut non abstractione, &. d. Qnam autem anima, &c. i. quoniam manifestum est ex hoc, quod dictum est in definitione animae, quod impossibile est quod anima sit abstracta a corpore, aut secundum omnes partes, aut per aliquam partem eius, si innata est diuidi, non latet. Apparet enim quod quaedam virtutes sunt perfectiones partium corporis, secundum quod formae naturales perficiuntur per materiam: & tale impossibile est vt sit abstractum ab eo, per quod perficitur.

D. d. Sed tamen nihil prohibet, &c. i. sed hoc manifestum non est in omnibus partibus eius: cum sit possibile vt aliquis dicat quod quaedam pars eius non est perfectio alicuius membri corporis: aut dicat quod, licet sit perfectio, tamen quaedam perfectiones possunt abstrahi, vt perfectio nauis per gubernatorem. Propter igitur haec duo, non videtur manifestum ex hac definitione quod omnes partes animae non possunt abstralii.

Et Alexan. dicit quod ex hac definittone apparet quod omnes partes animae sunt non abstractae. & nos loquemur de hoc, quando loquemur de virtute rationabili.

D. d. Secundum igitur hunc modum, &c. i. tanta igitur cognitio est data a talibus definitionibus, quae inductae sunt exemplariter, & secundum sermones vniuersales sicut nos fecimus hic. i. quod non notificant rem perfecta notificatione, quousque appareantex ea omnia conuenientia illi rei. & ideo, cum perscrutati fuerimus de vnaquaque partium animae, secundum definitionem propriam cuilibet, apparebit tunc intentio, & aliae intentiones quaerendarum in anima.

Quia cognitio acquisita ex hac definitione non sufficit in cognitione substantiae cuiuslibet partis animae: quon iam haec definitio est vniuersalis omnibus partibus animae, & dicta de eis multipliciter: & tales definitiones non sufficiunt in cognitione rei perfecte, cum fuerit vniversalies vniuocae, nedum cum sint vniversalies multiplices: quaerendum est. eni post ad sciendum vnamquamque partium, quae collocatur sub illa definitione cognitione propria, cum definitio non Tdicatur de eis vniuoce: incoepit igitur hic demonstrare viam ad cognitionem definitionum, quae appropriantur cuilibet partium in rebus ignoratis, & causam, prper quam non sufficiunt definitiones in talibus rebus, & d. Et, quia res manifesta, quae est magis propinqua, &c. i. &, quia naturalis in cognitione causarum propinquarum rebus est ire de latentibus apud naturam apparentibus apud nos, & est ire de posterioribus in esse ad priora: vt dictum est in posterioribus, omportet nos ire in cognitione de finitionum propriarum vnicuique partium animae per istam viam. & nulla via est in cognitione talium definitionum scilicet quae componuntur ex propinquis causis propriis rei, cum fuerint ignoratae, nisi a posterioribus apud nos.

D. d. oportet enim ut sermo definiens non tantum demonstret, &c. i. & causa, propter quam non sufficiunt in cognitione rei tales definitiones vniversalis, est, quia oportet vt sermo definiens perfecte non demonstret genus rei tantum, sicut faciunt plures definitiones: sed sermo definiens debet demonstrare causam rei propriam propinquam existentem in ea in actu scilicet formam, non genus. Et, cum notificauit hoc, narrauit cuiusmodi definitio est definitio, quam quaerit in vnaquaque partium animae, & in cuiusmodi est definitio praedicta, & d. Modo autem intentiones definitionum sunt quasi conclusiones. i. ista definitio, quam modo quaerimus, est si¬ milis definitionibus, quae sunt quasi principium demonstrationis: definitio autem vniuersalis praedicta est similis definitionibus, quae sunt quasi demonstrationis conclusio. Et, cum declarauit hoc, dedit exemplum de definitionibus, quae sunt quasi conclusio, si fuerint ignoratae esse in definito: aut fuerit causa quaesita in eis, & ex definitionibus, quae non sunt quasi conclusio demonstrationis, sed sunt, si fuerint manifestae per se, principia demonstrationis, & si fuerint ignoratae, tunc impossibile est, vt declarentur esse in definito, nisi per argumentum. Et, quia d. v. g. quadratura, &c. i. exemplum definitionum vniversalium, quae sunt quasi conclusio demonstrationis, est respondere quaerenti quid est quadratum, quod est superficies rectorum angulorum, & aequalium laterum aequale longo.

D. d. exemplum definitionis, quae est quasi principium demonstrationis, &. d. Dicens autem quod quadratura, &c. i. qui autem definit quadratum, quod est superfsi cies rectorum angulorum aequalium laterum, factum super lineam mediam in proportione inter latera oblongi, quod aequatur ei, defiuit quadratum definitione, quae est quasi principium demonstrationis, cum definiat ipsum per causam propinquam. Et cum d. Modo autem intentiones definitionum sunt quasi conclusiones, non intendebat quod ista definitio in ducta in anima est conclusio demonstrationis, sed intendebat quod est ex genere istarum definitionum, secundum quod tales definitiones sunt vniversalies. & ideo. d. sunt quasi conclusiones. istae enim definitiones, aut sunt conclusiones, aut sunt similes definitionibus, quae sunt conclusiones. Neque intendebat etiam quod definitio, quaerenda hic in vnaquaque partium animae, est ex definitionibus, quae sunt quasi principium demonstrationis: ita quod sint manifestae per se, quia sunt ignoratae apud nos: & via ad cognoscendum eas est ex posterioribus, sicut dicit: sed intendebat quod est ex genere illarum definitionum. ales enim definitiones aut sunt principium demonstrationis, aut sunt similes definitionibus, quae sunt quasi principium demonstrationis. Et ideo sermo eius ita debet legi. sed etiam cam erit inuenta, & manifesta in ea. i. sermo definiens animam perfecte debet esse, vt causa propinqua sit manifesta in ea. & ista definitio est ex definitionibus, quae assimilantur definitionibus, quae sunt principia demonstrationis, inquantum est propria definitio. Definitio autem, quam dedimus modo in anima, est ex definitionibus, quae assimilantur definitionibus, quae sunt conclones demonstrationis, secundum quod est generalis omnibus partibus animae, & non est inducta in ea causa propinqua

Cum notificauit definitionem animae vniversaliter, & notific auerit quantum dant tales definitiones in cognitione rei, & quod diminute faciunt cognosce re, non perfecte, cum sint vniversalies, & quasi conclusio demonstrationis: & quia definitio quaerenda in vnaquaque partium animae est similis definitionibus propriis, quae sunt quasi principia demonstrationis: & quod , tales definitiones cum fuerint non manifestae esse in definito, sicut contingit in partibus animae, oportet tunc ire ad cognitionem earum ex rebus posterioribus, quae sunt magis notae apud nos scilicet compositis, dixit. Incipiamus igitur quaerere, &c. i. dicamus igitur quod, quia notam est apud nos quod animatum non differt a non inanimato, nisi per vitam: viuum autem dicitur multipliciter. i. per multas actiones, quae sunt in eo: manifestum est quod omne, de quo dicitur vna illarum intentionum, aut vna illarum actionum, aut plures vna est animatum. & hoc intendebat, cum dixit. si inuentus fuerit in re aliquis eorum, &c.

Deinde numerauit actiones attributas vitae, & dixit. v. g. intelligere, & sentire, & moueri, & quiescere in loco, & nutriri, & diminui & augeri. i. & istae actiones attributae vitae sunt quatuor genera: quarum vnum est intelligere, secundum sentire, tertium moueri, & quiescere in loco, quartum nutriri, & augeri, & diminui.

Quia vita magis latet in motu nutrimenti, & augmenti, & diminutionis, quam in aliis actionibus, quas numerauit, incoepit declarare quod ista actio attribuitur animae: quia impossibile est attribui virtutibus elementorum, ex quibus componuntur corpora, quae agunt actiones nutrimenti, & augmenti. Et dixit. Et ideo omnia vegetabilia, &c. i. &, quia motus nutrimenti, & augmenti, & diminutionis numeratus est apud nos in actionibus animati, opinamur quod omnia vegetabilia sint viua, in quibus videmus existere principium, quo agit motum diminutionis, & augmenti in duobus locis contrariis scilicet superius, & inferius. corpus enim simplex, aut compositum ad vnam partem mouetur. quoniam, si simplex fuerit, mouebitur aut superius, aut inferius: si compositum, mouebitur secundum elementum dominans. &, quia corpus augmentabile videtur moueri ad vtranque partem ab eodem principio scilicet ramos, & radices, necesse est vt hoc principium sit neutrum, neque oraue, neque leue: & tale dicitur anima. TEt, quia augmentum est perfectio actionis nutrimenti, fuit necessarium vt principium, quod agit nutrimentum, esset ex genere eius, quod agit augmentum. principium igitur nutrimenti est anima necessario, & ideo omne animal dicitur viuere, dum nutritur.

Cum numerauit genera virtutum animae, incoepit demonstrare ordines istarum virtutum adinuicem & d. Et hoc possibile est vt separetur ab aliis rebus. i. & hoc principium, existens in animato, possibile est vt separetur ab aliis principiis animae, quae numerauimus a sensu scilicet & motu, & intellectu.

D. d. alia autem impossibile est vt separentur ab hoc in rebus mortalibus. i. & impossibile est, vt hoc principium separetur scilicet nutritiuum ab aliis principiis animae i. sensu, & motu, & intellectu ex rebus, quae innatae sunt moueri. Et dixit hoc, quia corpora coelestia manifeste videntur in telligera, & moueri, sed non nutriri, neque sentiri. & ideo dixit in rebus mortalibus, cum declaratum est haec non esse mortalia.

D. d. Et hoc apparet in vegetabilibus, &c. i. & apparet quod hoc principium, quod est nutrimen¬ tum, & augmentum separatur ab aliis virtutibus animae in hoc, quod videtur sensui in vegetabilibus. in istis enim nulla virtus videtur ex virtutibus animae, nisi ista. & innuit contradictionem contra fingentes quod plantae habent somnum, & vigiliam.

Vult facere differentiam inter hanc virtutem, & virtutem sensus per nomina posita apud eos, & dixit. Viuere igitur, &c. i. dicere igitur aliquid viuere non dicitur in hac lingua, scilicet graeca, nisi de omni, quod viuit per hoc principium, quod est nutrimentum, & augmentum, non per aliud.

D. d. Alal autem, &c. i. hoc nomen animal non dicitur nisi de eo, quod habet principium sensus, inquantum habet hoc principium tantum: licet non habeat principium motus in loco. & signum eius est spongia maris, & multa ex habentibus testam, quae habent sensum, tamen non mouentur, & dicuntur animalia, non tantum viua.

Et prima virtus sensus, quae est prior naturalitur in esse aliis virtutibus sensus, est sensus tactus. quoniam sicut virtus nutritiua pot separari in plantis a tactu & ab omni virtute sensus, ita tactus potest separari ab aliis sensibus. i. cum fuerit inuentus, non est necesse vt inueniantur alii sensus: &, cum alii sensus fuerint inuenti, necesse est vt inueniatur tactus. est igitur prior natura liter aliis sensibus, sicut nutrimentum est prius naturaliter sensu tactus. Deinde dixit Et omnia animalia videntur habere sensum tactus. i. & iste sensus est necessarius omnibus animalibus inter omnes modos sensus. omne enim animal habet sensum tactus, non autem sensum visus, aut alium, sed animal perfectum. & sermo eius est manifestus.

Idest, causa autem, propter quam virtus nutritiua videtur separari ab aliis virtutibus, & antecedere eas naturaliter, & similiter tactus cum aliis virtutibus sensus, dicenda est post, scilicet causa finalis. & hoc fecit in fine istius libri.

Deinde dixit, in hoc autem loco, &c. idest in hoc autem loco tantum est declaratum, quod anima diuiditur in haec quatuor genera, & quod substantia eius est in istis principiis. alia autem quaerenda perscrutatus est post.

Cum declarauit quod virtutes animae sunt plures vna, & posuit hoc positione quasi manifesta per se, dixit. Vtrum igitur vnaqueque istarum, &c. idest vtrum igitur vnumquodque istorum principiorum existentium in i animali sit anima, aut non. &, si est anima, vtrum est anima per se, aut pars animae: &, si pars animae, vtrum est pars, & alia in essentia, & in loco in corpore inanimato perserutandum est. Et intendit per hoc, quod dixit, vtrum est anima, aut pars animae, vtrum est possibile vt vnum istorum sit in animali absque anima: aut impossibile est vt sit. in animali absque anima, cuius est pars. Et, cum narrauit hoc, incoepit demonstrare diuersitatem dispositionum eorum in vnoquoque modo animalium, & d. quoniam autem quaedam sunt sic, non est difficile, &c. i. quoniam autem. istae virtutes in quibusdam animalibus sunt eaedem in subiecto, & alia definitione, non est difficile, in quibusdam autem habet dubitationem difficilem. & similiter vtrum vnunquodque istorum principiorum sit in anima, aut non, in quibusdam est manifestum, & in quibusdam latet.

Cum narrauit quod non est difficile in pluribus animalibus declarare quod istae virtutes sunt eaedem in subiecto, & plures in intentione, incae pit demonstrare hoc, & dixit, quoniam, sicut plantarum quiddam si abscindatur, &c. idest, & quemadmodum videmus quod quaedam plantarum, licet diuidantur, viuunt partes, postquam separantur ab inuicem, vi ta propria plantis: ita quod anima, quae est in illo vegetabili, quasi sit in forma vna in actu in illo vegetabili, & plures in potentia, idest, quod pptest diuidi in animas, quae sunt eaedem in forma cum anima existente in eo: ita est in aliquo modo animalium, scilicet annuloso, scilicet quod postquam abscinduntur, faciunt partes de actionibus vitae, illud, quod faciebat illud animal. Et, cum narrauit quod, postquam diuiditur iste modus habent partes omnes actiones, quas totum habebat, incoepit declarare quomodo hoc apparet in omnibus. Potest enim aliquis dicere quod pars non habet exi actionibus totius in hoc animali, quod T dixistis, nisi sensum, & motum tantum, non alias partes animae, quae est imaginatio, & concupiscentia. Et dixit. Quoniam vtraque pars habet, &c. idest, & diximus quod omnes virtutes animae in hoc animali videntur eaedem esse in subiecto, quia senti mus quod vtraque pars, postquam diuiditur, habet sensum, & motum in loco: & omne habens sensum, & motum necesse est vt habeat desyderium, & imaginationem. quoniam, vbi existit sensus, illic necesse est vt existat voluptas & tristitia apud comprehen sionem rei sensibilis: &, cum illic voluptas, & tristitia fuerint, illic erit necessario motus ad illud voluptuosum & motus a contristante, & illud, ad quod est motus, non est in actu delectabile, aut contristans: vnde necesse est vt sit imaginatum, & desyderatum. TIn omni igitur parte istius animalis existit anima sensibilis, & desy deratiua, & imaginatiua, & mouens in loco. quoniam, quando motus in loco fuerit propter voluptatem, & tristitiam, necessario erunt duae virtutes illic. Sed tamen debes scire quod in quibusdam animalibus virtus imaginatiua semper est coniuncta cum sensu: non quando sensatum est absens, & animal est diminutum. in eis autem, quae sunt perfecta, inuenitur in absentia sensatorum.

Cum dixit quod quaerendum est in vnoquoque istorum principiorum vtrum sit anima, aut non, incoepit declarare virtutem, quae non videtur, esse anima, sed manifestius est de ea vt sit non anima. Et dixit Intellectus autem, & virtus speculatiua, &c. idest intellectus autem in actu, & vir tus, quae perficitur per intellectum in actu, adhuc non est declaratum vtrum sit anima, aut non, sicut est declaratum de aliis principiis: cum ista vir tus non videatur vti in sua actione instrumento corporali, sicut aliae vir¬l tutes animae vtuntur. Et ideo non fuit manifestum ex praedicto sermone vtrum sit perfectio, aut non. Tomne enim, in quo manifestatur, aut manifestabitur quod perficitur, secundum quod formae perficiuntur per materias, necessario est anima. Et, cum declarauit quod hoc latet in intellectu, incoepit demonstrare quae pars duarum contradictoriarum in hac in tentione quaerenda est magis manifesta in opinione hominum, & secundum quod apparet, donec hoc declaretur ratione demonstratiua post, & dicit, sed tamen videtur esse aliud genus animae, &c. idest, sed tamen melius est dicere, & magis videtur esse verum post perserutationem, vt istud sit aliud genus animae. &, si dicatur anima, erit secundum aequiuocationem. &, si dispositio intellectus sit talis. necesse est vt ille solus inter omnes virtutes animae sit possibilis vt abstrahatur a corpore, & non corrumpatur per suam corruptionem, quemadmodum sempiternum abstrabitur. & hoc erit, cum quandoque copulatur cum illo, & quandoque non copulatur cum illo.

Cum declarauit quod latet de intellectu vtrum sit abstractus, aut non, quamuis manifestius est vt sit abstractus secundum quod est non anima, incoepit declarare quod contrarium est in aliis partibus animae, & quod videntur esse non abstractae, & dicit. Aliae vero partes animae, &c. idest, manifestum est ex sermonibus praedictis in definitione animae, quod aliae partes animae, non sunt abstractae declaratum est enim in vnaquaque earum quod est perfectio corporis naturalis organici, perfectio enim est finis, & complementum perfecti: finis autem non separatur a finito: vude necesse est vt illae partes animae sint non abstractae. Et, cum declarauit quod dubium est de quibusdam harum virtutum, vtrum sint abstractae, aut non, & quod in quibusdam manifestum est quod sunt non abstractae, incoepit demonstrare quod est illud, quod manifeste videtur existere in omnibus, & est illud, quod haec quatuor genera sunt diuersa secundum in tentionem, & dicit, sed tamen manifestum est quod sunt diuersae secundum intentionem, &c. idest, sed tamen manifestum est per se quod omnes istae virtutes sunt diuersae secundum intentionem, & sensum: & quod esse virtutis, quae constituitur per sensum, aliud est ab esse virtutis, quae constituitur per cogitationem: cum actio cuiuslibet istarum sit altera ab actione sui comparis. sentire enim, quod est actio virtutis sensus, aliud est ab intelligere, quod est actio virtutis intellectus.

Deinde dicit & cuiuslibet aliarum praedictarum, idest, & similiter apparet in diuersitate aliarum virtutum praedictarum in intentione, & definitione, quia differunt eriam in actionibus,

Quoniam autem quaedam animalia habent istas quatuor virtutes, & quaedam habent quasdam istarum virtutum, & quaedam habent vnam tam tum, & qui modi sint isti modi animalium, & quod hoc inducit diuersitatem inter animalia, & qua de causa inducuntur haec in animalibus, dicendum est post. Hoc enim quod accidit animalibus in quatuor virtutibus animae, quas numerauimus, simile accidit animalibus, in virtutibus sensus tantum, quaedam enim animalia habent quinque virtutes sensus, & quaedam quasdam tantum, vt talpa: & quaedam vnum scilicet tactum, vt P spongia maris. & sermo eius in hoc capitulo est manifestus per se.

Modo reuersus est ad declarandum quod anima est substantia sola secundum formam, non secundum materiam, neque secundum compositum ex eis scilicet corpus. Et d. Et, quia illud, per quod viuimus, & sentimus, &c. i. &, quia manifestum est per se quod actio nutrimenti, & sensus, & scientiae, & aliarum virtutum animae attribuitur nobis per duo: quorum vnum est per ipsam virtutem, & aliud per habens illam virtutem. v. g. quod sensus attribuitur nobis per sensum & per visum sentiens, quandoque enim dicimus quod videmus per visum, & quandoque per oculum. & similiter in senia quandoque dicimus quod scimus per scientiam, & quandoque per animam: quae est virtus habens scientiam. & similiter est de omnibus virtutibus animatis. verbi gratia quod dicimus quandoque quod sumus sani sanitate, & quandoque per corpus sanum, aut per membrum sanum. Et, cum posuit hanc propositionem pro manifesta per se, & inductionem, incoepit ponere aliam propositionem, & d. & sceia est ex istis, &c. idest & apparet per vnum istorum duorum modorum, quod est quasi scientia de anima, & sanitas de corpore, quod vnum est forma, & aliud est materia. forma enim est ex istis, & est intentio, quae inuenitur in duobus recipientibus ea, scilicet in sapiente scientiam, & recipiente sanitatem. vnde necesse est vt omnis actio attributa alicui enti propter aliqua duo existentia in eo, vt vnum eorum sit materia, & aliud forma. sed dimisit hanc conclusionem: quia bene apparebat ex his, quae posuit.

D. d. existimatur enim quod actio agentium, &c. idest & diximus quod vnum eorum duorum est forma: & est illud, quod est quasi scientia, & sanitas: quia sanitas, & scientia, & similia sunt actiones agentis, i. dantis sanitatem, & largientis: & actio agentis est illud, quod existit in recipiente, & est forma. vnde necesse est vt scientia sit existens quasi forma, & anima quasi materia. Et, cum declarauit quod omnis actio attributa alicui enti propter eliqua duo, necesse est vt alterum eorum sit materia, & alterum forma: & fuerit manifestum quod propter formam attribuitur actio enti primitus: & quod actiones istae animae videntur attribui corpori, & animae, sed primo animae, secundo corpori: concluditur ex hoc quod anima est forma, & corpus materia. Et d anima autem est illud, per quod primo vi uimus, &c. sed non propalauit nisi quasdam istarum propositionum, & dimisit quasdam, quia erant manifestae. & syllogismus sic composiitur. Actio nes animati attribuuntur corpori, & animae insimul: & omnis actio, quae attribuitur alicui enti propter aliqua duo, necesse est vt vnum eorum tantum sit materia, & aliud forma: ergo alterum istorum duorum scilicet corporis, & animae est forma, & alterum materia. Et, cum coniunxerimus?s huic quod proper formam attribuitur actio primitus enti, & quod ista conuertitur: & cum coniunxerimus suae conuersae quod actio attribuitur animato: per animam primitus: concludetur ex hoc quod anima est forma, & corpus materia.

Ista est alia declaratio a praedicta quod anima est substantia secundum formams non secundum materiam. sed, quia ista declaratio dat causam, & esse, prima autem dat tantum esse, induxit eam quasi causam sermonis praedicti, & dixit, &, quia iam praediximus quod substantia dicitur tribus modis, materia, & forma, & compositum ex eis: & esse materiae est in potentia, & esse formae est endelechia, & actu: & compositum ex anima & corpore est animatum, & per alterum eorum est in potentia animatum, & per alterum in actu: manifestum est quod anima est endelechia corporis, non corpus animae. est enim animatum in actu per animam: & quod est in actu debet esse endelechia eius quod est in potentia, & non econuerso Et hoc intendebat, cum dixit & quod fit ex eis est animatum. i. & quod fit ex eis est animatum in actu per animam, & in potentia per corpus, necesse est vt corpus non sit endelechia animae, sed anima corporis.

Et propter hoc, quod apparuit de anima, quod est endelechia corporis naturalis, recte dixerunt opinantes quod anima non est extra corpus, neque est corpus. endelechia enim talis est scilicet vt sit in corpore, & quod non sit corpus. corpus enim non perficitur per corpus, cum corpus non sit innatum, vt sit in subiecto. Et hoc intendebat, cum dixit, corpus autem non est, sed est perfectio corporis. quoniam autem est corpus, secundum quod est perfectio non est pos sibile, sed existit in corpore.

D. d. Et propter hoc est in corpore, &c. idest & ex hoc modo, quem dedimus in substantia animae, possibile est dare causam, propter quam anima existit in corpore, & corpus recipiens eam est tale non ex illo modo, quem dederunt Antiqui in substantia animae, cum dixerunt quod est corpus, & quod intrat aliud corpus, & non determinauerunt quae natura est, natura illius corporis, & quare habuit proprium, vt esset anima tum absque aliis corporibus, & ex quo modo fuit consimilitudo inter haec duo corpora, scilicet quod vnum recipit alterum, cum non quodcunque recipit quodcunque. Necesse est enim istis hominibus dare causam, propter quam hoc corpus recipit illud corpus, quod est anima. & necesse est eis dicere, quare hoc corpus, quod est anima, existit proprie in hoc corpore, & non in aliis.

Et hoc intendebat, cum d. absque determinatione illius corporis, quod corpus sit, scilicet receptum, & cuiusmod, scilicet recipiens. Et d. hoc, quia definitiones demonstratiuae innatae sunt dare causas omnium, quae videntur in definito. &, si definitio non erit talis, non erit definitio.

Cum voluit incipere loqui de vnaquaque virtutum animae, incoepit primo numerare eas esse, & quod quaedam animalia habent proprie quasdam earum, secundum quod artifex ponit subiectum suae artis. Artifex enim necesse est vt ponat subiectum, de quo loquitur, & diuidit genera eis quasi manifesta in esse. artifex enim non potest demonstrare subiectum suae artis, neque spe cies illius subiecti. & quod dixit in hoc capitulo, est manifestum. Et hoc, quod dixit in singularibus, intendit & in paucis, idest & in paucis animalibus existit vna virtus sensuum scilicet tactus.

D. d. Et appellamus virtutes, &c. idest, & cum dixerimus virtutes, intelligenda est virtus nutritiua, & sensi bilis. Et intendit per nutritiuam omnia principia, quae agunt in nutrimento: & sunt tria, scilicet nutrimentum, & augmentum, & diminutio. Et intendit per desyderium appetitum ad cibum. & ideo separauit ipsum a mouente in loco. & posuit ipsum genus per se: cum ista virtus inueniatur in animalibus, quae non mouentur. & intelligit per distinguentem intelligentem.

D. d. & istarum in plantis, &c. i. in plantis autem inuenitur sola nutritiua. in animalibus vero sensus, qui est tactus, & desyderium, quod est desyderium nutrimenti. & hoc est commune omnibus.

D. d. desyderium enim est appetitus & ira, & voluptas, i. & intendimus per desyderium appetitum. lesyderium enim dicitur de appetitu, & de ira, & voluptate, & vniuersaliter de pluribus. Et voluit declarare quod appetitus existit in omni animalihabenti sensum: quia hoc non fuit manifestum sensui. & d. & omne habens sensum habet voluptatem. & sermo eius in hoc cap. est manifestus.

Cum posuit quod omne animal habet sensum tactus, & desyderium ad nutrimentum, & in declarando hoc non sufficit inductio, incoepit declarare hoc ratione, & d. & etiam habet sensum nutrimenti, i. & etiam necesse est vtomne animal habeat sensum, per quem comprehendat conueniens, & inconueniens ex nutrimentis: vt expellat uocumentum, & attrahat iuuatiuum. Et hoc fuit, quia nutrimentum eius non existit in potentia in pluribus rebus, sicut est in plantis. & ideo plantae non indligent sensu, quo distinguant cibum. Et iste locus indiget magna consyderatione. Et, cum narrauit quod necesse est quod omne animal habeat sensum, quo distinguat cibum, incoepit declarare quis sensus est iste sensus, qui est necessarius in distinguendocibum, & d. Omne enim viuum non nutritur, &c. i &, quia omne viuum non nutritur nisi per siccum, & humidum, calidum, & frigidum: cum nutrimentum est loco eius, quod dissoluitur ex elementis, ex quibus componitur: necesse est vt sensus nutrimenti sit sensus, qui innatus est com prehendere has qualitates: & iste sensus est tactus. Et quasi dicat, omne viuum non nutritur, nisi per siccum, & humidum, & calidum, & frigidum: & sensus tactus est illud, quod sentit ista: necesse est vt tactus sit sentiens, quod distinguit cibum. omne igitur animal habet tactum necessario.

D. d. Sentiens autem alia sensibilia, &c. i. sensus autem comprehendentes alia sensi bilia, accidentaliter sentiunt cibum, i. non sunt necessarij in distinguendo cibum, secundum quod est cibus, cum accidentaliter sentiant cibum: sensibilia enim eorum non sunt in cibo, secundum quod est cibus. & hoc intendebat, cum d. quoniam non est in cibo, &c. i. secundum quod est cibus.

D. d. sapor autem est vnum tangi bilium. i. sapor autem, si existit in cibo, secundum quod est cibus, est vnus modorum rerum tangibilium. & sensus gustus est aliquis tactus. Et propter hoc, quod d. opiuandum est quod iste sensus existit etiam in omni animali, sicut sensus tactus, cum sit quasi species eius: & post declarabitur qualiter est in rei veritate. Et, cum narrauit quod frigidum, & calidum, & humidum, & siccum existunt in cibo, secundum quod est cibus, & sapor existit in eo secundum quod est cibus, incoepit declarare modum, secundum quem existit quodlibet istorum in cibo, &, d. fames autem, & sitis, &c. i. & si sapor existit in cibo, in eo quod est cibus, tamen primae qualitates existunt in eo primo, & essentialiter. Et signum eius est quod, cum desyderat cibum animal, non desyderat nisi calidum, & frigidum, & humidum, & siccum. Tames enim est appetitus calidi & ficci: & sitis frigidi & humidi. & non desyderat duice, neque amarum. Sapor autem est com iunctus cum istis qualitatibus. Et hoc intendebat, cum dixit. Sapor autem est quasi causa istorum. i. causa, quod animal sentit conueniens ex illis, & non conueniens. Et non intendebat hic per causam, causam in esse: primae enim qualitates sunt causa saporis. Et forte intelligit quod sapor est causa, prper quam animal vtitur cibo, propter delectationem coniunctam cum ea.

Quia vult ponere hic numerum istarum virtutum, secundum quod artifex ponit subiecta suae artis, non vult ponere, nisi illud, quod manifestum est per se, & dimittit alia, quae non sunt manifesta, quousque perscrutetur de eis. Et ideo d. Et hoc declarandum est post. In hoc autem loco contenti fumus hac determinatione, idest quae est manifesta per se, aut fere, scilicet quod omne animal earens tactu, caret desyderio. hoc enim est manifestum per se.

Deinde nar rauit quod hoc latet de imaginatione, & d. De imaginatione autem latet. idest vtrum imaginatio existit in omni habente sensum tactus, aut non.

D. d. Et ponamus cum hoc mouens in loco. i. & ponamus pro manifesto quod omne motum in loco est imaginans. Et potest intelligi & ponamus in numero istarum virtutum, quae manifestae videntur, & differunt in definitione, & essentia virtutem mouentem in loco. & intendit virtutem concupiscibilem.

D. d. & in aliis distinguens, & intellectus. idest & ponamus etiam pro manifesto quod virtus cogitatiua, & intellectus existunt in aliis modis animalium, quae non sunt homines, & quod proprie sunt in aliquo genere, vt in hominibus, aut in alio genere, si demonstratio surgat quod alia sunt huiuimodi. & hoc erit, si fuerint aequales hominibus, aut meliores eis.

Cum genera accepta in definitionibus, aut sunt vniuoca, vt animal in definitione hominis, aut dicta multipliciter, vt Tens, & potentia, & actus, ncoepit declarare cuiusmodi sit genus acceptum in definitione animae, & d. non est aequiuocum, neque vniuocum. Et d. dicamus iitur quod manifestum est, &c. i. dicamus quod manifestum est ex exemplo quod illud, quod dat definitio animae vniversalis ex intentione communi omnibus partibus animae est simile illiquod dat definitio figurae vniuersalis omnibus figuris. manifestum est enim per se quod sicut nulla perfectio est alicuius partis animae extra perfectionem vniversalem, quam accepimus in definitione omnium virtutum: & si istae virtutes sint diuersae in intentione propria vnicuique earum ira non est hic figura aliqua extra desinitionem figurae vniuersalis: licet figurae differant ab¬ inuicem in terminis propriis. quaedam enim est rotunda, & quaedam recta, & quaedam composita ex vtroque. Et hoc exemplum est valde simile definitioni animae. non enim est ex definitionibus aequiuocorum nominum. quoniam, si ita esse, tunc Geometria esset sophistica, neque esset ex generibus, quae dicuntur vniuoce, quoniam, si ita esset, tunc necesse esset vt alterum duorum foret, aut vt sit hic vna virtus in definitione, & in nomine, in qua communicent omnes virtutes quas numerauimus: quemadmodum modi animalium conueniunt in definitsone animalitatis simplicis: aut vt omnes virtutes animae sint eaedem indefinitione, & essentia. Et, cum narrauit quod definitio animae per exemplum est similis definitioni figurae, incoepit dare modum consimilitudinis, & d. sed possibile est in figuris etiam &c. & ista definitio non est vniuoca: sed quemadmodum possibile est in omnibus figuris, licet differant, vt habeant definitionem vniversalem magnam comuenientem omnibus eis, licet, multum differant in definitione & essentia: sic possibile est vt istae virtutes diuersae habeantur vnam definitionem vniversalem conuenientem omnibus: sicut definitio figurae conuenit omnibus figuris, & nulli appropriatur.

D. d. Et ideo qui quaesiuerit, &c & propter hoc, quod diximus, qui quaefiuerit in anima & in aliis similibus entibus vnam definitionem vniversalem, que non appropriatur alicui ex omnibus, & non est talis, qualis est ista definitio, quam dedimus in anima, sed sicut vniuersalitas definitionis animalitatis simplicis specierum animalis, aut etiam est vna idest vnius naturae definitio, non diuisibilis secundum speciem, & qui dimiserit talem difinitionem, qualem dedimus, iustum est, vt derideatur: cum isti duo modi definitionis non inueniantur in talibus naturis, & non inuenitur in eis, nisi iste modus definitionis, quo vsi sumus. qui enim laborat in dando in anima primum modum definitionis, est in hoc, quod laborat in quaerendo impossibile: sicut qui dimittit hanc definitionem in dimittendo possibile. dimittere enim possibile est simile secundum locutionem ad quaerere impossibile.

Cum declarauit quod definitio animae est similis definitioni figurae, ineoe pit declarare modum consimilitudinis & demonstrare cuius naturae naturarum definitionum sit, & d. Et dispositio in anima similis est, &c. i. & dispositio in rebus, quae continentur in definitione animae est, sicut difpositio in rebus, quae continentur in definitione figurae. quemadmodum enim inuenitur in figuris prius & posterius: & prius existit in potentia in posteriori: ita est de virtutibus animae. verbi gratia in figuris quidem tri angulus est prior quadrato, & triangulus existit in potentia in quadrato. & ideo, si quadratum est, triangulus est, & non e conuerso. & similiter in virtutibus animae. nutritiuum enim prius est sensibili et existit in eo in potentia, & si sensibile est, nutritiuum est, & non econuerso., Et, cum declarauit naturam istius definitionis, & quantum largitur de eo gnitione, dixit. Oportet igitur quaerere in quolibet quid est, &c. i. cum de claratum est quod ista definitio animae est de genere definitionis figurae: & quemadmodum non sufficit in cognitione figurae rectarum linearum, & figurae circularis cognitio figurae simpliciter, ita est in definitione animae vniversalis. quaerenda est igitur post cognitionem istius definitionis vniversalis definitio, propria vniuscuiusque virtutis anima, scilicet quae est anima plantaae, & quae anima homins, propria illi, et quae bruti.

D. d. Et oportet quaerere qua de cam sunt talis disponis. i. & oportet pscrutari etiam quare inuenitur in virtutibus animae prius & consequens. sensibile enim impossibile est vt sit absque nutritiuo. nutritiuum autem potest esse absque sensibili. & hoc est in plantis. Et etiam apparet quod impossibile est vt aliquis qua tuor sensuum sit sine tactu: tactus autem potest esse extra alios sensus plura enim animalia carent visu, & auditu, & odoratu, & gustu. & hoc intendebat cum dixit neque alium sensum. Et iste locus indiget consyderatione. existinatur enim quod gustus est vnus modorum tactus, secundum quod dixitus superius. Sed, si aliquodi animal nutritur ex rebus carentibus saporem, tunc gustus illius animalis non erit nisi secundum calidum, & frigidum, & humidum, & siccum.

Aut intendit, cum d. neque alium sensum. i. quod alius sensus non distinouitur in vltimo. i. in fine, a sensu tactus, secundum quod inuenitur in animalibus perfectis. Et vniversaliter opinandum est quod, si animal habet sensum tactus, & nutritur a suis radicibus, sicut plantae nutriuntur, vt dicitur de spongia maris, & istud animal habet sensum tactus sine gustu. & forte innuit tales istos modos animalium. omne enim animal habens os. habet aliquem gustum,

Et comprehenditur sensu quod quaedam animalia mouentur in loco, & est modus perfectus, & quaedam non. Complementum autem animalium, & finis eorum, qui intendebatur in generatione, quae cum natura potuit pertinge re, stetit, est modus animalium habens virtutem speculatiuam & cogitatiuam i. intelligibilem.

D. d. omne enim ex rebus corruptibilibus, &c. i. & apparet quod omne, habens virtutem cogitatiuam ex rebus generabilibus, & corruptibilibus, necessario habet alias virtutes animae. Et dicit hoc, praeseruando se a corporibus coelestibus. declaratum est enim quod illa non habent de virtutibus animae nisi concupiscentiam, & intellectum.

Deinde dicit, quod autem habet vnum illorum, &c. i. habens autem vnam virtutum, quae sunt priores naturaliter intellectu, non est necesse vt habeat cogitationem, aut intellectum: sed quaedam non habent imaginationem, nedum habeant cogitationem: quaedam viuunt per illa, quae sunt sub imaginatione ex virtutibus prioribus ea, & hoc intendebat, cum dicit. & quaedam viuunt per ista tamen. Deinde dicit, sermo autem de intellectu speculatiuo, &c. i. sermo de eo est ita quod sit extra istam naturam. existimatur enim quod non est anima, neque pars animae. & innuitnobilitatem eius, & diuersitatem illius ad alias partes. opinandum est enim quod est ex natura supiori naturae animae.

D. d. declaratum est enim, &c. i. Declaratum est igitur ex praedictis quod primum, quod intenditur de scientia animae, quod est magis conueniens sermoni in anima, est loqui de anima vniuscuiusque istarum virtutum.

Cum declarauit quod definitio vniuersalis animae praedicta non sufficit in cognitione suae substantiae, incoepit dicere quid oportet scire de anima post illam difinitionem, & d. Et indiget necessario, &c. i. & oportet necessario illum, qui voluerit acquirere perfectam cognitionem de anima, perserutari de vnaquaque virtutum animae per se, quousque sciat per demonstrationem, vnamquamque illarum quae sit, & quam naturam habet. verbi gratia, perscrutari quid est intellectus, & quid est sensus.

Deinde post hoc perserutari de vnicuique contingentibus istarum virtutum vniuersalibus, & propriis. v. g. vtrum virtus intelligibilis possit abstrahi, aut non. Et, cum declarauit illud quod oportet perscrutari nos de anima, incoepit demonstra re viam ad hanc cognitionem: & quod est ex eis, quae sunt magis nota apud nos, & sunt posferiora in esse, ad ea, quae sunt magis nota apud naturam, quae sunt priora in esse. Et d. Et, si necesse est dicere vnamquamque istarum, &c. i. & si oportet, secundum quod declarauimus, scire quae est vnaquaeque istarum virtutum, necesse est praescire actiones proprias vnicuique istarum virtutum, quae sunt. verbi gratia quid est intelligere per. intelligens, & sentire per sentiens, & nutrire per nutriens, cognitio enim actionum istarum virtutum, prior est apud nos in nitra prima cognitione, quae cognitio istarum virtutum. Et, cum narrauit quod cognitio actionum debet praecedere cognitionem virtutum, narrauit etiam quod cognitio patientium illas actiones debet praecedere cognitionem illarum actionum, propter illam eandem eausam, propter quam debet praecedere cognitio actionum cognitionem virtutum, & d. Et, si ita sit, &c. idest. &, si ita sit scilicet quod debemus ire semper de eis, quae apud nos sunt magis nota, ad illa, quae sunt magis nota apud naturam, & consyderare de rebus oppositis istis virtutibus, & sunt parsiua earum, debet praecedere consyderationem in actionibus, & in virtutibus, necesse est praescire primo cibum quid sit, quod est passiuum virtutis nutritiuae, & sensatum quid sit, & intellectum quid sit, antequam sciatur, nutrire, & sentire quae sunt. Et vocauit ea opposita: passiuum enim, & actiuum videntur esse quodam modo opposita.

Cum declarauit quae definitio est magis vniuersalis inter omnes definitiones animae, & quantum largitur de cognitione, & quod non suffiicit in cognitione substantiae animae perfectae, & quod est necessarium praescire quanlibet virtutum animae per suam definitionem propriam & quot modis sunt iste virtutes diuersae, & quomodo adunantur, incoepit narrare quod oportet primo incipere de cognitione istarum virtutum ab ea, quae est valde prior scilicet nutritiua, & quod primo debe: onsyderari de passiuis, & de actionibus istarum virtutum. Et d. Oportet igitur primo loqui de nutrimento, & generatiol ne, &c. i. &, cum declaratum est quod primo oportet consyderare de actionibus, & de passiuis ante virtutes, necesse est vt primo loquamur inter omnes istas actiones de cibo, & de generatione, quae sunt passiuum animae istius, & actio& est necesse vt primo loquamur de anima nutritiua, quia est prior naturaliter aliis rebus, per quas aliquid dicitur viuum: & ideo est magis vniuersalis inter alias virtutes animae. Et inuit quod propter prioritatem, & eius vniuersalitatem oportet praeponi in consyderatione. vniuersale enim notius est apud nos quam proprium: vt dictum est alibi. Et, cum declarauit hoc, incoepit numerare actiones attributas illi, cum ante debemus scire esse quam quid esse. & d Et actiones istius sunt, &c. i. & actiones istius virtutis sunt nutrire, & generare, & vti cibo. & dicimus quod generare est actio illius virtutis: quoniam actio, quaemaxime conuenit naturae eius, quod dicitur viuum per hanc virtutem, est generare simile in specie. Et hoc fit tribus conditionibus. quarum vna est vt pertingat tempus, in quo habet hanc virtutem, cum non sit in effectu omni tempore. Secunda est vt cum hoc non habeat occasionem. ista enim impedit hanc actionem, licet pertingat tempus, in quo peruenit ab illo dla actio. Tertia est, vt illud viuum non sit ex eis, quae fiunt casu, sed per se. quando igitur in viuo fuerint congregata haec tria, tunc generabit. Et hoc intendebat, cum d. quoniam actio quae magis conuenit, &c.

D. d. causam finalem, propter quam ista virtus existit in animalibus & plantis, & d. ita vt habeat communicationem cum sempiterno. i. & ista virtus existit in viuo, vt geaerabile, & corruptibile communicent cum sempiterno secundum suum posse. Tsollicitudo enim diuina, cum non potuerit facere ipsum permanere secundum indiuiduum, miserta est in dando ei virtutem, qua potest permanere in specie, & hoc non est dubium , li quod melius est in suo esse, quod habeat istam virtus tem, quam vt non habeat.

D. d. omnia enim desyderant &c. idest & hoc fuit ideo, quia omnia desyderant permauentiam sempiternam, & mouent ergo ipsam secundum quod innata est natura eorum ad recipiendum: & propter. hunc finem agunt omnia entia, quae agunt naturaliter.

Cum dedit causam finalem, propter quam virtus generatiua existit in viuo vniversaliter, & est assimilatio corruptibilis cum semperiterno, secundum quod habet naturam assimilandi, & quod omnia entia faciunt actiones erga istum finem, narrauit secundum quot modos dicitur iste finis, & d. Et propter quid dicitur duobus modis: quorum vnus est illud, quod est iste finis: & alius illud, in quo est iste finis. verbi gratia in hoc sermone, quod omnia entia agunt propter. permanentiam sempiternam: & propterea in quibusdam inuenitur permanentia sempiterna, aut dispositio permanentiae sempiternae. Et cum declarauit hoc, incoepit declarare modum, in quo generabilia, & corruptibilia possunt communicare cum aeternis, & causam propter quam diminuta sunt a permanentia sempiterna, & d. Quia igitur impossibile est, &c. i. & intendit per sempiternum diuinum corpus coeleste. coelestia enim illa permanent secundum indiuiduum. Et hoc, quod d. & hoc magis, & hoc minus. intendit generatiuum, & non generatiuum. vtrunque enim permanet secundum speciem, sed generatiuum habet semper hoc, & non generatiuum in maiori parte temporis, & in pluribus subiectis.

Cum apparuit ex definitione vniuersali animae quod anima est causa corporis secundum formam, & apparuit hic quod virtus generatiua est causa agens anima tum, incoepit declarare quod anima non est solum causa secundum formam, sed causa secundum tres modos, secundum quos dicitur causa. & hoc est tribus modis. & hoc est necessarium praescire, antequam loquatur de vnaquaque partium animae: licet iam sit declaratum vniversaliter quod omnis forma naturals taliis est. Et d. Anima igitur est cor l poris viui causa, & principium. &, quia haec duo dicuntur multipisite, similiter & anima est causa secundum tres modos determinatos scilicet causa mouens, finalis, & formalis: quae determinatae sunt in sermonibus vniuersalibus physicis.

D. d. est enim illud, ex quo fit motus scilicet causa agens motum, Et possumus intelligere ex hoc motum in loco, & generationem, & motum in augmento & diminutione. anima est enim causa agens istos tres motus in animato.

D. d. & illud, prper quod fuit corpus scilicet causa finalis. corpus eni non fuit nisi propter animam: cum declaratum est quod anima ita est de corpore, sicut, forma de materia: & declaratum est in sermonibus vniversalibus quod materia est prper formam tandum, & quod non est aliquod consequens materiam, aut aliquod, quod sit de necessitate materiae: sicut existimabant Antiqui, non concedentes causam formalem esse, neque finalem. Et anima etiam causa, idest & anima etiam est causa corporis secundum substantiam, & formam, quae est causa esse omnium.

Cum posuit quod anima est causa corporis tribus modis, de quibus modis dicitur hoc nomen causa, incoepit declarare modos istos esse in ea, & in primo quod est cam corporis secundum formam. Et d. Et esse viui, &c. i. & signum, quod anima est forma corporis, est quod hoc ens viuum non habet esse, secundum quod est viuum, nisi per illud, per quod viuit, i. quod est cam istius actionis scilicet vitae: & mae nifestum est quod cam istius actionis est anima: ergo hoc, quod est viuum, secundum quod est viuum, est per animam. & illud, per quod est ens, & est hoc, est sua forma: ergo anima est forma animati: cum non est hoc, & ens nisi per animam.

D.d. secundam rationem super hoc, & d. Et etiam endelechia est intentio eius, quod est in potentia ens. i. & etiam anima est, secundum quod iam declaratum est, perfectio: perfectio autem est forma, & intentio eius, quod est in potentia ens: ergo anima est forma. Et, cum declarauit eam esse causam secundum formam, declarauit etiam eam esse causam secundum finem, & d. Et manifestum est quod anima est cam, &c. i. manifestum est per se quod anima est cam corporis animati, secundum illud, propter quod fuit corpus animatum. Quemadmodum enimus multa artificialia non agunt nisi propter aliquid, sic etiam est de natura, scilicet quod non agit nisi, propter aliquid. & hoc est finis naturae scilicet quod non agit nisi propter aliquid, sicut ars non agit nisi propter aliquid.

D. d.clarauit quod illud, perper quod natura agit, videtur esse anima in animalibus, & non solum in animalibus, sed omnibus rebus naturalibus, & d. & similiter anima in animalibus, & in omnibus. i. & quemadmodum forma est finis artis in artificialibus, ita anima est finis naturae in animabus, & in omnihus naturalibus.

D. d.clarauit modum, ex quo apparet quod anima est finis omnium naturalium, & dicit, omnia enim naturalia sunt instrumenta animae, &c. i. & diximus quod animal est finis omnium naturalium, quia omnia naturalia videntur instrumenta esse indifferenter in omnibus animatis. &, sicut videtur in animalibus, ita videtur in plantis.

D. d. ita quod etiam illa est causa animati, &c i. & hoc, quod diximus de ea, non latet, immo est manifestum per se: adeo quod apparet ex hoc quod anima etiam est causa animati. Illud enim perper quid inuenitur aliquid, dicitur duobus modis. Quorum vnus est illud, propter quod inuenitur aliquid: & ista propositio animae ad corpus. Et alius est illud, cuius est hoc, propter quod inuenitur aliquid: & ista est proportio animae ad animatum. dicimus enim quod anima, & corpus vtrumque non sunt nisi propter animatum. Et, cum declarauit eam esse causam secundum formam, & secundum fi nem, declarauit etiam eam esse causam mouentem secundum omnes modos motuum, existentes in animato, siue veros, siue existimatos esse motus, & d. Et anima etiam est illud, ex quo primo fit motus in loco. sed ista virtus non est in omnibus viuis, i. in omnibus animalibus. Dende, d. Et alteratio etiam, & augmentum, &c. i. & alteratio attributa sensibus, sicut quidam reputant, si concesserimus eam esse motum, erit per animam: & similiter augmentum, & diminutionem. nihil enim dicitur habere hunc motum scilicet sensum, nisi habeat animam.

D. d. Et similiter est de augento, & diminutione, idest quemadmodum apparet quod non sentit nisi habens animam, sic apparet quod non augmentatur, neque diminuitur nisi illud, quod habet communicationem cum animalibus in aliqua parte animae. Nihil enim diminuitur naturaliter aut augmentatur naturaliter, nisi habeat virtutem nutriendi. & nihil nutritur, nisi habeat communicationem in vita attributa animalibus. & ideo hoc nomen mortuum non dicitur de animali, nisi cum caruerit communicatione, quam habet cum plantis.

Cum declaraui: quod motus augmenti non est ex principio, quod est elntum. incoepit declarare quod Empedocles errauit, cum opinabatur quod hoc principium est ex elementis, & quod augmentum in plantis ad inferius est prper partem grauem scilicet terram, & aquam: & superius propter. leue scilicet aerem, & ignem. Et. d. Empedocles autem, &c. i. Empedocles autem non bene existimabat, cum opinabatur quod hoc principium non est anima: & quod hoc, quod accidit de augmento in plantis est per naturam elementorum. illud igitur, quod augetur inferius, est per na turanterrae: & hoc posuit causam eius. i. & posuit causam motus istius ad inferius naturam orauem: & causam in augmento ramorum ad superius naturam leuem, cilicet igneam. D.incoepit narrare quid contingit huic sermoni de errore, & d. Hoc etiam, quo vsus fuit in sermone suo de superiori, &c. i. & iste sermo, quem induxit in dando causam istius motus contrarij, qui inuenitur in augmentabili, non est verus. Hoc enim quod existimabatur quod superius in plantis est superius in mundo, & inferius inferius, non est verum: quoniam ueque in parte conueniunt, neque in natura, neque in potentia. In parte autem: quia licet hoc concedamus in plantis, tamen in pluribus animalibus non possumus illud concedere. superius enim in eis non respicit superius mundi. & veritas non concedit hoc. natura enim inferioris in plantis alia est a natura inferioris in mundo, sed contingit congregatio eorum in parte eadem casu: & ipsa eadem est natura superioris in animalibus. Et signum eius est, quod caput in animalibus est simile radicibus in plantis: cum actio eorum sit eadem. & per actio nes debemus respicere conueientiam, & diuersitatem in partibus augmen tabilibus. Et. d superius enim, &c. i. & primus error Empedoclis est, quod superius, & inferius non sunt eadem pars in omnibus rebus. & in omni, scilicet mundo, quoniam, licet hoc concedamus in plantis, quid possumus dice re in pluribus animalibus: superius enim in animalibus non respicit superius mundi.

D. d. sed quemadmodum caput, &c. idest sed non concedamus quod inferius in plantis sit inferius in mundo secundum uaturam, & potentiam: neque superius in eis superius in mundo, licet sint in eadem parte. Natura enim capitis in animalibus est natura radicis in plantis, cum: habeant easdem actiones, & secundum actiones est dicendum quod partes animalium, & plantarum & instrumenta eorum sunt conuenientia, aut diuersa in natura. Et, cum natura radicis in plantis est natura capitis in animalibus, tunc superius in plantis est in rei veritate inferius in mundo. Et, si nos. conceisissemus quod esset inferius, tunc hoc, quod accidit plantis scilicet quod inferius in eo est inferius mundi, non accidit nisi casualctur, non quia habent eaudem naturam: ita quod ad in ferius in plantis mouetur pars grauis, & ad superius leuis. quoniam, si ita. esset, tunc neque superius, neque inferius haberet animal: neque natura su¬. perioris, & inferioris in plantis, & animalibus esset eadem. Et. d. quod potentia capitis in animalibus est potentia radicis in plantis. quia hoc est principium eius, per quod animal est anima, scilicet sensus. hoc autem est principium eius, per quod plantae sunt plantae scilicet cibi qui per radices attrahuntur. & ide si caput ex animali, & radix ex plantis abscinditur, depereunt.

Et si concesserimus quod natura superioris, & inferioris in plantis est natura superioris, & inferioris in mundo, & quod pars ignea mouetur in plantis ad superius, & terrestris ad inferius: & nos videmus quod eadem pars mouetur ad superius, & ad inferius insimul: videmus enim quod quaelibet pars potentiae sensibilis, & quodlibet membrum mouetur ad vtranque partem insimul: si igitur posuerimus quod illa pars sit vnica, scilicet quae mouetur ad vtramque partem: tunc principium, per quod mouetur istis duobus motibus insimul, est vnicum principium. Istud igitur principium habet potentiam vt moueatur ad vtranque partem insimul: quod non est in elementis: quoniam vna pars eorum non habet nisi vnicum motum, siue fuerit simplex, siue composita. Quoniam, si fuerit composita ex eis, mouebitur secundum esntum dominans. Et, si partes, quae mouentur in illa eadem parte in sensu, aut na tura, ad superius, sint aliae a partibus, quae mouentur in illa parte ad inferius, tunc illae partes necessario sunt distinctae ab inuicem, aut quia sunt sini plices, aut quia illud, quod dominatur in eis, quae mouentur ad inferius de corporibus simplicibus, est aliud ab illo, quod dominatur in eis, quae mouentur ad superius. Et, si ita sit, quid est illud, quod retinet ignem, & terram, aut partem igneam, & terrestrem: cum non possumus dicere quod haec duo sint admixta. quondam, si essent admixta, mouerentur ad eaudem partem, scilicet dominantis. Et, si ita esset, cito separarentur, nisi aliquid prohibe¬ ret. sed contingit eis necessario dicere illic esse prohibens, cum videantur non separari, sed permanere insimul, dum viuit planta. & hoc est necessarium eis. &, cum concesserint illic esse prohibens, cuius potentia non est potentia elementorum, dicemus eis quod illud prohibens est anima. secundum hoc igitur, est sermo eius in hoc intelligendus, licet sit ualde breuis.

Cum destruxit sermonem fingentium quod augmentum est per principium elementare, scilicet graue, aut leue, incoepit etiam destruere sermonen fingentium quod principium nutrimenti, & augmenti nutribilis est ignis, aut pars ignis, aut aliquod igneum, & d. Et quidam &c. i. & quidam existimant quod natura ignis, in eo quod est ignis, non secundum quod est aliquis ignis. & hoc intendebat, cum. d. simpliciter est causa nutrimenti, & augmenti. Et opinati sunt hoc, quia viderunt ignem alterare omnia in sua substantia, adeo quod augmentatur sper, illud: &, quia nutribile apud eos nutritur alterando omnia in suam substantiam, ideo existimauerunt per duas affirmatiuas in secunda figura quod ignis facit hoc simpliciter.

Cum narrauit hanc opinionem, incoepit primo narrare partem veram, quae est in ea, & partem falsam, & dicit. Dicamus igitur nos quod ignis non est causa nutrimenti, & augmenti in animalibus simpliciter, sed attribuitur causae quasi instrumentum suorum instrumentorum: immo anima est illa, ad quam attribuitur simpliciter haec actio: & concessit quod ignis est coniunctus causae secundum quod aliquid attribuitur alicui, cuius actio non perficitur, nisi per illud, quia nutribile non videtur alterare cibum, nisi per partem igneam existentem in eo. hoc enim elementum in ter alia, aut est alterans alia: aut magis dominatur in eo alterare quam in in aliis elementis. & ideo fuit necesse vt ignis esset dominans in corporibos nutribilibus. Et, cum declarauit quod, si ista actio fuerit attributa ei, non erit attributa, nisi secundum quod est coniunctus causae, non quod ipse sit causa, declarauit modum, ex quo non oportet attribuere istam actionem igni simpliciter, & quod dignius est attribuere eam simpliciter animae, & dicit, augmentum enim ignis est in infinitum, &c. idest & signum quod primum mouens in nutrimento, & augmento est anima, non pars lignea, est quia iste motus, scilicet alterare aliquid in substantiam alterantis, & eius augnientum per illud, quod alterat, si fuerit in solo igne absque alia virtute sibi coniuncta, scilicet, vt primum mouens sit potentia ignis, secundum quod est ignis, non alia virtus coniuncta igni, inuenietur infinitus, & non cessabit in aliquo termino, dum combustibile inuenerit: motus autem alterandi, & augmentandi, qui inuenitur in hac natura augmen tabili, semper inuenitur finitus, & terminatus in quantitate: vnde manifestum est in secunda figura, quod iste motus non est ignis simpesciur &, cum non est ignis, necessario est alterius principii, & illud vocamus animam nutritiuam. Et intendit per terminum, & mensuram vltima naturalia. quae inueniuntur, in quantitatibus corporum augmentabilium. Deimde dicit, & sunt digniora intentioni, quam materiae. i. & ista actio, quae inuenitur in hoc motu scilicet qui incoepit a principio terminato, & peruenit ad finem terminatum, dignius est vt attribuatur ei, quod est in ista actione quasi forma, scilicet anima, quam illi, quod est quasi materia & instrumentum scilicet lignis. Et d. hoc, quia apparet quod actio augmenti est composita ex actione ignis, & ex aliqua intentione in igne. alterate enim, quod est in eo, debet attribui igni. &, quia est terminatum, debet artribui virtuti coniunctae cum igne: quemadmodum mollificare ferrum per ignem ad faciendum aliquod instrumentum, secundum quod est mollificare, attribuitur igni, & secundum quod illa mollificatio habet terminum notum in vnoquoque instrumento, attribuitur virtuti artis.

Cum narrauit quod vult loqui primo de virtute nutritiua, cum sit magis vniuersalis: & principium eorum, quae apparent in eo, vel principium eorum, de quibus consyderatur ex hac virtute, est quod anima, & suae actiones sunt augmentarem, & nutrire, & generare: incoepit modo determinare quod est illud, de quo oportet consyderare, primo in hac virtute, postquam cognoscitur esse anima, & d. Et quia potentia nutriendi, & generandi, &c. i. & quia subiectum potentiae nutritiuae, & augmentabilis, & generatiuae idem est scilicet nutrimentum: T& iam diximus primo quod via ad cognitionem substantiarum istarum virtutum, non est nisi per cognitionem passiuorum earum primo: vnde necesse est primo incipere, & determinare cibum quid sit, & nutrire quid sit. Et, cum narrauit hoc, incoepit demonstrare quid est cibus

Dicit quod, existimatum est quod nutrimentum est illud, quod est contrarium nutribili, sicut quidam existimati sunt. sed ista existimatio non est in omni contrario, sed in eis contrariis, quae non tantum fiunt abinuicem, sed etiam augmentantur: plura enim contraria, quae generantur abinuicem, non augmentantur abinuicem: sanum enim fit ab infirmo, sed non nutritur ex eo.

Et hoc intendebat, cum d. & non omne contrarium omni contrario, &c. & sermo eius est intellectus per se. & innuit per hoc contraria, quae sunt in substantia. ista enim existimantur augmentari abinuicem, & nutriri abinuicem. Et, cum declarauit quod ista existimatio non inuenitur nisi in com trarijs, quae sunt in substantia, & sunt ea, quae possibile est vt nutriri reputentur ab inuicem, declarauit etiam quod hoc non aequaliter inuenitur in vtroque contrario. contraria enim non videntur nutrite se adinuicem aequa liter. Et d. Videmus etiam quod non eodem modo sunt nutrimentum, &c. idest & ista existimatio non inuenitur in vtroque contrariorum, quae sunt in substantia aequaliter scilicet vt vtrumque eorum nutriatsuum compar aequaliter. aqua enim & vniversaliter corpora humida videntur esse nutrimentum ignis, ignis autem non videtur esse nutrimentum alicui. Et, cum narrauit quod ista existimatio debilis est, si accepta fuerit absolute, natrauit quod ista existimatio tantum inuenitur in elementis, & d. In corporibus autem simplicibus, &c. i. existimare autem quod nutriens est contrarium nutribili, non inuenitur, proprie nisi in duobus his corporibus simplicibus: quorum alterum est ignis, & alterum humidum, vt aqua, & aer¬

Sed ista existimatio, licet inueniatur in elementis per sensum, & inductionem, tamen in ipsa quaestione est locus dubitationis ex propositionibus famosis. est enim sermo quidam qui dat quod nutrimentum est similile, & alius, qui dat nutrimentum esse contrarium.

D. d. rationem super vtrunque sermonem, & d. Quidam enim dicunt, &c. i. quidam enim Antiquorum opinabantur, quod nutrimentum debet esse simile, quia simile nutrit suum simile, & augmentat ipsum. contrarium enim transmutat suum contrarium: sed non nutrit ipsum neque augmentat. Et, cum dixit hanc rationem, dixit etiam tationem, quod nutrimen tum est contrarium, & d. Et quidam econuerso. i. & dixerunt hoc scilicet quod contrarium nutritur a suo contratio, non a suo simili, quia opinati sunt quod nutrimentum patitur a nutribili, & simile non patitur a suo simili: ergo nutrimen tum non est simle. & cum viderunt etiam quod nutrimentum transmutatur in nutribile, & patitur: & omnis transmutatio est a contrario ad contrarium aut ad illud, quod est medium inter contraria: concluserunt ex hoc quod nutrimentum est contrarium.

D. Et etiam nutrimentum patitur quoquo modo, &c. i. potest intelligi quod iste sermo est quasi ratiocinatio iuuans dicentem quod nutrimentum est com trarium, & remouens obiectiones contradicentes huic sermoni. Potest enim aliquis dicere quod, si nutrimentum esset contrarium nutribili, oporteret vt vtrunque ttansmutaretur a suo compari, & pateretur ab eo. & quasi dicit rnindendo quod nutrimentum est quod patitur a nutribili, non nutribile a nutrimento. Non enim est necesse vt ab omni patiente patiatur agens eo modo, quo patiens patitur ab eo. lignum enim patitur a Carpentario, sed Carpentarius non patitur a ligno: nisi aliquis vocet illam transmutationem quae est ex ocio ad operationem, passionem. Et forte praeponebatur iste sermo ad illud, quod vult de dissolutione istius dubitationis, & ad demonstrandum illud, quod collocatur de vero in vtroque istorum duorum sermonum oppositorum. Qnam, cum hoc fuerit scitum de nutrimento & nutribil scilicet quod nutrimentum est illud, quod transmutatur in formam nutribilis, non nutribile in formam nutrimenti, neque vtrumque a suo compari aequaliter. Et quod ita est de nutrimento & nutribili, sicut de Carpentario ad lignum, non sicut contraria, quorum eadem materia, de clarabitur statim, cum nutrimentum dicitur duobus modis. pDtur. enim de illo, quod adhuc non digeritur, neque transmutatur in naturam nutribilis: & dicitur etiam de illo, quod digestum est, & transinutatur in naturam nutribilis, quod cibum esse similem vere dicitur de digesto, & contrarium de indigesto. Et ideo dicit post. Inter hoc igitur quod nutrimentum, &c. i. &, cum nutriens est illud, quod alterat nutri mentum in substantiam suam, manifestum est quod magna dicitura est inter hoc, quod fit nutrimentum, & inter hoc, quod copulatum est cum nutribili apud complementum digestionis, & inter illud, quod innatum est vt copuletur cum nutribili, sed nondum copulatur.

D. d. Si igitur nutrimentum est vtrumque, &c. i. si igitur hoc nomen nutrimentum dicitur de vtroque: sed alterum eorum est nutrimentum in potentia, cum innatum est digeri, sed tamen adhuc non digerier: alterum autem est nutrimentum in actu, & illud est, quod iam digeritur: vere possumus dicere vtrunque de cibo scilicet simile, & dissimile sine aliqua contradictione. Hi enim duo sermones non essent contrarij, nisi hoc nomen nutrimentum diceretur eodem modo. Nutrimentum enim non digestum est nutrimentum in potentia, quod vere potest dici contrarium: nutriens enim non agit in ipsum, nisi secundum quod est contrarium. nutrimentum autem digestum poet dici simile: non enim est pars nutribilis, nisi secundum quod est simile.

D. d. Quod autem vtraque istarum duaru sectarum, &c. i. manifestum est igitur ex hoc sermone, quod in sermone vtriusque istarum duarum sectarum est aliqua pars vera, & aliqua falsa.

Et, quia nihil videtur nutriri, nisi communicet in aliqua intentione, de quibus dicitur hoc nomen vita, vt declaratum est, ideo corpus animatum est nutri bile, secundum quod est corpus animatum. nutrimentum enim non attribuitur animato, nisi secundum quod habet animam. non secundum quod est corpus. Ista igitur actio attribuitur animae essest tialiter, non accidentaliter: & Tpars substantia animae cui attribuitur ista actio, non est nisi virtus, quae innata est habere istam actionem, cum igitur, cognouerimus hanc actionem proprie, tunc cognoscemus substantiam istius virtutis proprie.

Vult distinguere tres actiones nutrimenti scilicet nutrire, & augmentare, & generare, & d. Et esse nutrimentum, &c. i. & aliquid esse nutrimentum, aut nutritiuum aliud est ab esse augmentatiuum. Nutrimentum enim dicitur secundum quod conseruat substantiam rei nutribilis, ne corrumpatr. dat enim ei aliquid loco dissoluti. & ideo permanet in esse, dum nutritur: &, cum cessat nutrimentum, corrumpitur. Est vero augmentatiuum secundum quod perficit quantitatem naturalem eius, quod diminuitur in principio perper ne¬ cessitate. sed tacuit hoc, quoniam dicitur a inter augmentum, & nutrimentum est manifesta. si forte non esset diminutio scriptoris. Et, cum diuisit has duas actiones, incoepit dicere tertiam actionem, quae est generare, & d. Et est agens gnerationem, &c. i. & nutrimentum habet aliam actionem a conseruatione & augmentatione scilicet gnare. D.exposuit generationem, & d. non generationem nutribilis, sed gnationem similis nutribili, i. in specie.

D. d. illud enim habet esse. poet intelligi, i. illud enim quoquo modo est suum esse, & conseruat generabile, vt permaneat vnum in specie, vt praediximus.

D. d. & nihil generat se, sed conseruat se, i. & differentia inter has duas actiones est, quod nutrire est conseruare se, & generare est generare alterum, non se. impossibile enim est, vt aliquid generet se.

Et cum declaratum est quod istae actiones sunt diuersae, secundum diuersitatem suorum finium: licet subiectum sit idem scilicet nutrimentum: & est necesse vt istae actiones sint attributae alicui virtuti animae. Et, cum ita sit, necesse est vt hoc principium animae scilicet virtus nutritiua, sit virtus, quae pont coseruare ens in sua forma secundum dispositionem, i. secundum aliquam dispositionem conseuationis. Et d. hoc. quia sunt aliquae virtutes, quae conseruant esse secundum omnem disponem, & omnes pertes eius eodem, mod scilicet virtutes corporum caelestium.

D. d. Et nutrimentum est illud, per quod praeparatur, &c. i. & nutrimentum est instienundum, per quod facit hanc actionem. & ideo cum ista virtus caret nutrimento, tunc non habet hanc actionem, quemadmodum Carpentarius, cum caret serra, tunc non potest secare.

Cum descripsit hoc principium animae, & descripsit nutrimentum, reuersus est ad distinguendum intentiones istorum noium, quae denoniantur a nutrimento, & d. Sunt igitur tria, &c. i. & manifestum est per setria esse diuersa secundum diuersitatem rerum relatiuarum. quorum vnum est nutribile, & secundum illud, per quod nutritur: tertium autem est nutriens. Et iam declaratum est quod illud, quod nutrit, est anima cui attribuitur haec actio: vnde manifestum est quod nutriens est anima principia aliarum virtutum, quae attribuuntur nutrimento. Et intendit hic per primam priorem naturaliter: & quod nutribile est corpus: & illud, per quod nutritur, est cibus.

D. d. Et quia oportet vt omnia. i. quia oportet vt omnia appelssentur ex suis finibus, cum haec caum finalis sit dignior essentiae rei omnibus causis, necesse est vt anima nutritiua deseri batur per actionem, quae est suus finis, & est generare simile, non per actionem nutriendi, quae est conseruare, vt praediximus. Dicedum est igitur quod anima nutritiua est virtus, quae est innata generare a cibo sibi simile indiuiduo, in quo existit in specie: cum omnes suae actiones non sint nisi, perper hanc vir tutem. & hoc manifestum est in plantis, & animalibus.

Cum demonstrauit modos actionis animae nutritiuae, & descripsit eam, & dscripsit nutrimentum, incoepit declarare modo insteum primum, per quod ista anima agit in cibum. iam enim fuit dictum vniversaliter quod definitio animae est perfectio corporis organici, Et. d. Et illud, per quod nutritur, &c. i. & illud, per quod completur actio nutrimenti, est duplex scilicet primum mouens, quod non mouetur cum mouet: & primum mouens, quod mouet & mouetur, & est illud, quod est de primo motore quasi subiectum. & primus motor de eo quasi forma. Et de hoc, quod dixit, quaedam declarauit hic, & quaedam in sermonibus vniversalibus. Quod igitur declaratum est hic, est quod anima nutritiua est primum mouens in cibo, quod agit in cibo per calorem, per quem fit digestio. vtrum autem oportet vt moueat, & non moueatur, secundum quod est primum mouens, & quod calor moueat, ita quod moueatur a primo motore, hoc declaratum est in sermonibus vniversalibus. declaratum est enim illic quod omnis primus motor, si fuerit corporalis componitur ex motore non moto, & ex motore moto, secundum quod componuntur res ex materia & forma. Sed est dubitatio in hoc, quod dixit. Motus enim virtutis nutritiuae est in capitulo alterationis: & illud, quod mouetur ex se, quod componitur ex motore non moto, & ex motore moto, non inuenitur nisi in motu locali. In motu autem alterationis non inuenitur motum ex se. non enim est necesse quod primum alterans corporeum alteretur, & tunc alteret, sicut est necesse in primo motore corporeo scilicet vt non moueat in loco, nisi moueatur. Quomodo igitur dixit hic quod alterum eorum est mouens & motum, & alterum mouens tantum: & dedit exemplum de rebus mouentibus in loo: &, si hic esset locutus de motu locali animalium, tunc exemplum esset verum. Dicamus igitur quoniam propinquum alterans cibum debet esse corpus manifestum est. Quoniam vero corpus alterans non sufficit in essendo primum mouens istud motum, declaratum est prius, quando d. quod calor non sufficit in agendo actionem alteratiuam terminatam, nisi sit illic alia virtus, quae non est corpus, sed est in corpore. corpus igitur, quod est primum alterans, componitur, ex alterante, quod non alteratur scilicet aia, & ex alterante alterato scilicet calore naturali. Declaratum est igitur quod illud, per quod fit nutrimentum, ex duplex scilicet alterans non alteratumsomne enim alteratum est corpus, & istud est anima, & est alterans alteratum scilicet calor naturalis. Hoc igitur nomen motus large, & vniuersaliter accipitur in hoc loco. & secundum hanc expositionem non indigetur illo, quod declaratum est in illo sermone scilicet quod primus motor in loco componitur ex motore non moto, & ex motore moto. Et possumus dicere quod calor naturalis non alterat cibum, nisi primo moueatur in loco. de claratum est enim quod motus localis antecedit caeteros motus: & maxime istum motum, qui est terminatus scilicet qui alterat rem in alia hora, & alia non & etiam non alterat tamtum, sed attrahit & expellit cibum. & hoc est motus localis. Et secundum hanc expositionem erit demonstratio manifesta. Sed prima expositio videtur magis conueniens: & etiam fuit exemplum largiter acceptum. manus enim non est primus motor nauis, qui non mouetur, sed ipse gubernator. Et, cum declarauit quod anima nutritiua est forma in corpore, cum propinquum alterans corpus, quod est cibus, necessario debet esse corpus: & quod forma sit alterans non alterata, cum sit non corpus: & quod corpus alterans est alteratum, incoepit declarare quid est hoc corpus, & d Et oportet necessario vt omne nutrimentum, &c. idest & oportet necessario vt omne nutrimentum, quod iam est nutrimentum in actu, digeratur per corpus alterans, quod est insteum animae nutritiuae. &, cum hoc corpus debet esse alterans, & digerens: & tale est corpus calidum: vnde Antiqui dixerunt quod ignis nutritur: oportet necessario vt omne habens animam nutritiuam habeat calorem: sed non absolute, immo calorem naturalem. declaratom est enim in Quarto Meteororum quod illud, quod facit digestionem, est calor conuemiens illienti, non extraneus.

D. d. sam igitur diximus secundum descriptionem. i. vniversaliter & largiter, &c. i. & complementum sermonis in vnaquaque parte eorum, ex quibus constituitur nutrimentum, exponendum est post in loco conue. nienti. Et dixit hoc: quia sermo de nutrimento, & augmento non perficitur nisi in pluribus libris. In libro enim de Generatione & corruptione determinatus est motus augmenti & diminutionis. In Meteororis autem, de terminati sunt modi calorum, & modi actionum, vt decoqui, & assari. Et in hoc libro etiam declaratus est primus motor in istis motibus. Et in libro etiam de Animalibus determinatum est quot sunt instra istius virtutis vnoquoque animali: & quomodo completur actio per ipsam in vnoquoque eorum: & per quot membra: & quomodo seruiunt illi illa membra: & qua lis est proportio eorum in ista actione adinuicem, & huiusmodi. & ideo dixit quod illud, quod declaratum est hic de nutrimento, non est nisi primus motor, & primum instrumentum.

Cum fuit locutus de virtute nutritiua, incoepit loqui de sensibili, & primo de illo, quod commune est omnibus sensibus, & d. Dicamus igitur quod sentire, &c. i. dicamus igitur quod sentire fit per aliquam passionem, & motum in sensibus a sensibilibus, non per actionem sensuum in sensibilia. hoc enim est primum consyderatum de sensu, scilicet vtrum sit numeratus in virtutibus actiuis, aut passiuis. TEt, cum posuit ipsum in genere virtutum passiuarum, dedit causam istius existimationis, & d. existimatur enim, &c. i. & diximus quod sensus fit secundum passionem: quia existimatur quod sensus alterantur a sensibilibus aliquo modo alterationis. Et dixit aliqua, vt notet proprium. quia Tpost declarabitur quod ista trans mutatio non dicitur alteratio, nisi multipliciter.

Deinde dicit. Et quidam dicunt quod simile, &c. i. &, cum posuerimus quod genus sensus est parsio, consyderandum est in quibus existimatur passio. quidam enim dicunt simile pati a suo simili: & quidam econtrario, scilicet quod contrarium patitur a suo contrario. Et intendebat hic per sermones vniuersales librum de Generatione & corruptione. T& non sufficit ei, quod declaratum fuit in illo libro, quia sermo hic videtur magis proprius. subiectum enim, de quo loquitur hic, magis proprium est subiecto, de quo loquebatur illic. & primo incoepit dare dubitationem in hoc, quod posuit, quod sensus est de virtutibus passiuis, non actiuis.

Cum posuit sensum esse de virtutibus passiuis, incoepit dubitare dubitationem ?cogentem vt sit de passiiuis, non de actiuis. & hoc, si non intendit per existimationem certificationem. multoties enim vtitur existimatione pro certitudine. Et di. Sed est irrationabile, quare sensus non sentiunt se. idest vt mihi videtur, sed est irrationabile, cum posuerimus quod virtutes sensitiuae sunt actiuae, dicere quare sensus non sentiunt ex se absque extrinseco. necesse enim est, si virtutes sensus essent actiuae, vt sentirent ex se: & non vt indigerent in sentire aliquo extrinseco.

Deinde di. & ex eis sunt ignis, & terra, & alia elementa. idest & sensuum quidam attribuitur in sua compositione vnicuique elemento: & ista sunt sensibilia, oportet igitur vt sentirent se. & hoc intendebat, cum d. & accidentia contingentia eis idest contingentia istis sensibilibus, ex quibus componuntur instrumenta istorum sensuum. Et, cum narrauit quod est irrationabile dicere quare sensus non sentiunt absque extrinsecis, si posuerimus sensus esse ex virtutibus actiuis, incoepit narrare modum, secundum quem erit responsio huic quaestioni, & dixit. Dicamus igitur quod sensus non est in actu, sed in potentia, &c. idest dicamus igitur in respondendo quod sensus non est ex virtutibus actiuis, quae agunt ex se, absque eo quod indigeant in actione, quae prouenit ab eis, motore extrinseco: sed, quia sunt ex virturibus passiuis quae indigent motore extrinseco. & ideo non sentiunt ex se. quem admomum combustibile non comburitur ex se absque motore extrinseco, scilicet igne. & quemadmodum combustibile, si esset combustibile ex se, tunc possibile esset vt combureretur sine igne extrinseco existente in actu: sic sensus, si sentirent ex se, secundum quod sunt vit tutes actiuae, tunc possibile esset vt sentirent absque extrinseco. Et debes scire quod haec est Tprima differentia, qua virtutes animae differunt ab inuicem: & est principium consyderationis de intellectu, de aliis virtutibus. virtus autem nutritiua manifestum est ex praedictis, quod est ex virtutibus actiuis.

Cum declarauit quod sensus est ex virtutibus passiuis non actiuis: & ista habent duplex esse, scilicet esse in potentia, antequam virtutes eius perficiantur a motore extrinseco, & esse in actu, quando fuerint perfectae & inuentae in actu a motore extrinseco: incoepit declarare quod haec duo comtingunt virtutibus animae, & d. Et quia dicere quod aliquid sentit, &c. i. &, quia manifestum est per se quod dicere quod aliquid sentit est duobus modis. Quorum vnus est cum dixerimus in aliquo audienti, & videntiin potentia, quod audit, & videt: vt dicimus de dormiente. & hoc iutendebat, cum dixit. quod enim in potentia audit, & videt, &c. i, quod enim est in potentia propinqua audiens, & videns dicitur secundum consuetudinem audiens, & videns: licet sit dormiens, qui est magis remotus aliis modis potentiae. quod enim est in obscuro est videns in potentia. sed ista potentia est propinquior actui. quam potentia, quae est in visu dormientis.

D. d. & illud, quod peruenit ad agere, dicimus in eo hoc. i. & illud, quod peruenit de rebus sensibilibus vt videat, & audiat, & vniversaliter sentiat, dicitur quod audit, & videt, & vniversaliter sentit. Et cum declarauit quod hoc nomen sensus dicitur de vtraque intentione, dixit. Et similiter oportet vt sentire etiam dicatur duobus modi, de potentia, & actu, &c. i. & similiter oportet vt sentire, quod est actio sensus, dicatur etiam duobus modis, sicut de habitu, & forma, ex quibus prouenit sentire.

Cum declarauit sensum esse ex virtutibus passiuis, & quod est duobus modis, dixit Sermo igitur noster, &c. idest & magna differentia est inter sermonem de sensu, opinando in eolquod est virtus passiua, & sermo item de eo, opinando quod est virtus actiua. sermo enim de aliquo, secundum quod opinamur in eo quod suum esse est pati & moueri, alius est a sermone in eo, secundum quod opinamur quod suum esse est agere & mouere. Et, cum narrauit hoc, dedit differentiam inter vtrunque, & d. Motus enim est aliqua actio, sed non perfecta. idest & hec duo genera essendi sunt diuersa. esse enim vnius generis est de genere esse motus: & iam declaratum est quod motus est actio non perfecta: est enim perfectio alicuius existentis in potentia secundum quod est in potentia: esse autem alterius generis est actio perfecta.

Deinde dedit aliam differentiam inter vtrumque esse, & d. & omne, quod patitur, & mouetur &c. idest & differunt etiam, quoniam omne numeratum in genere passionis non habet esse nisi ab aliquo scilicet agente. &, ideo, si agens non fuerit, hoc non erit. omne autem nume. ratum in genere actionis habet esse ex se, non ex alio.

D. d. Et ideo patiquandoque est a simili, &c. i. & quia esse virtutum passiuarum est admixtum ex potentia, & actu. passiuum enim antequam patiatur, est contrarium agenti. & cum passio completur, est simile agenti. &, dum patitur, est admixtum. non enim cessat dum mouetur, corrumpi in eo pars contrarij, & fieri pars similis. Et manifestum est quod qui non intellexerit virtutes passiuas i tali esse, non poterit dissoluere praedictam quaestionem: neque etiam qui non concesserit quod virtutes sensus sunt de virtutibus passiuis. Potest etiam dicere vtrum sensibile sit simile, aut contrarium. & hoc est fundamentum & oportet vt conseruetur, sicut diximus in aliis virtutibus animae, & maxime in virtute rationabili, sicut apparebit post.

Cum declarauit quod sensus dicitur duobus modis, potentia, scilicet & actu: & etiam vtrunque istorum dicitur duobus modis, incoepit determinare hoc, & d. Et oportet nos determinare etiam, &c. idest & oportet nos, cum sciuerimus quod sensus inuenitur duobus modis, potentia, scilicet & actu, determinare intentiones, de quibus dicitur potentia, & perfectio, & actus simpliciter: cum in hoc loco non sumus locuti de eis nisi simpliciter. Et, cum dedit causam, propter quam oportet loqui in hoc loco de potentia, & actu simpliciter scilicet quae existunt in sensu simpliciter, dixit Dicamus igitur quod intendimus, &c. i. dicamus igitur quod manifestum est quod, cum dixerimus quod aliquid est tale in potentia, quod hoc intenditur, duobus modis, aut sicut dicimus quod homo est sciens in pote ntia, idest innatus scire: aut sicut dicimus in sciente grammaticam in actu, quod est sciens in potentia, quando non vtitur sua scienta. Et, cum d eclarauit istos duos modos potentiae, dedit differentiam inter eos, & d. Sed potentia, quae est in vtroque, non est eodem modo, &c. idest sed intentio potentiae in vtroque torum non est eodem: sed, cum dicimus, quod ignorans est sciens in potentia, intendimus quod genus eius, & materia est receptibile scientiae. Et, cum dicimus. in sciente grammaticam quod est sciens in potentia, dicimus quod habet potentiam consyderandigrammaticam, cum voluerit.

Idest sciens autem grammaticam, consyderando in ea, est sciens secundum vltimam perfectionem: & tale dicimus sciens in rei veritate. hoc autem, de quo consyderat non in eo quod scit illud, si non consyderat actu de eo.

Deinde di. Illi igitur duo primi sunt scientes in potentia, scilicet ignorans, & sciens, quando non vtitur sua scientia.

D. d. sed alter eorum &c. sed alter eorum mutabitur ex potentia in actum, cum alterabitur per doctrinam, & mutabitur multotiens ex habitu ad dispositionem contrariam, & ex dispositione contraria habitum, quousque habitus sit firmus, & fixus. Et intendit per habitum formam scientiae: & per dispositionem: contrariam ignorantiam. D.d. alter autem cum mutabitur ex habere sensum, aut scientiam grammati eae, sed non intelligit, quousque agat. idest & alter exit de potentia in actum, & in vltimam perfectionem, quando mutabitur ex habere sensum in actu, aut scientiam grammaticae in actu in tempore, in quo non intelligat ab eo, quousque agat ab eo. modus igitur istius virtutis est alius modus.

Et hoc nomen passio non significat eandem intentionem simplicem, sed quaedam est passio, quae est corruptio patientis a contrario, a quo patitur: vt passio calidi a frigido, & humidi a sicco.

D. d. & quaedam vi¬ detur magis, &c. idest etiam est passio, quae est euasio patientis in potentia ab eo, quod est in perfectione, & actu, secundum quod illud, quod est in actu est simile non contrarium scilicet extrahens ipsum a potentia ad actum, econuerso dispositioni in prima passione.

D. d. Ista igitur est dispositio, &c. i. & iste vltimus modus passionis est dispositio eius, quod est in potentia ex anima apud perfectionem mouentem illud, quod est in potentia, & extrahentem eam in actum non secundum primum modum passionis.

D. d. non enim consyderat, &c. i. & iste modus passionis est ex modo, qui est euasio patientis ab eo, quod est in actu, mouens ipsum, non corruptio eius. non enim consyderat in aliquo, postque non consyderabat, nisi qui scit illud. & haec non est alteratio secundum primam intentionem, quae est corruptio parientis. D.d. additio enim in ipso est ad perfectionem, &c. i. &, quia ista transmutatio non est ex non esse, sed est additio in transmutabili, & ire ad perfectionem, absque eo quod sit illic corruptio, aut mutatio ex non esse, ponitur sicut mutatio ex ignorantia ad senam. Et quasi intendit quod hoc est magis remotum a vera alteratione duobus modis, alteratio enim, quae est euasio patientis, est duplex: alteratio scilicet de non esse ad perfectionem, & alteratio de prima perfectione ad vltimam. & haec est additio, quam innuit.

D. d. aut est aliud genus alterationis. i. & iste modus, qui est euasio patientis, aut dicetur alteratio, aut erit aliud genus alterationis,

Et similiter non est rectum dicere in eo, qui venit de ignorantia ad scientiam, cuius dispositio dicitur disciplina quod alteratur: sicut non dicitur hoc in eo, qui mutatur ex hoc, quod non operatur ab habitu existente in eo in actu, ad hoc vt agat ab eo: vt Carpentarius, qui mutatur a non carpentari ad carpentari. Et hoc exemplum inuenimus in ali translatione.

D. d. Qui autem reuertitur ad perfectionem, &c. i qui autem acquiririt perfectionim de scientia post potentiam secundum reuersionem ad illud, quod iam acquisiuerat primo, deinde amisit ipsum, non debet dici illo nomine quo dicitur ille, qui est in potentia primo semper, & nunquam lueratus fuit illud quod dicitur disciplina: sed iste modus debet habere aliud nomen & iste modus quem innuit, dicitur rememoratio. Et dixit hoc quia Plato opinabatur quod disciplina, & rememoratio idem sunt.

D. d. Qui autem addiscit, postquam fuit in potentia. i. transmutatio autem ex ignorantia in scientiam a doctore, qui est sciens in perfectione, & in actu, necesse est aut vt non vocetur alteratio, aut vt dicatur quod alteratio est duobus modis, Quorum vnus est transmutatio, quae sit in dispositionibus non esse in patienti ab agente: Et alius est transmutatio, que fit in dispositione habitus, & formae existentis in patiente ab agente. & ista est passio, quae est corruptio patientis, non euasio. & hoc est illud, quod dixitante, aut est aliud genus alterationis,

Et prima transmutatio sentientis, quae est similis transmutationi hominis de ignorantia ad scientiam per doctorem, est transmutatio, quae sit per agens generans animal non a sensibilibus. Et innuit differentiam inter primam perfectionem factam in sensu, & vltimam. Opinatur enim quod prima perfectio sensus sit ab intelligentia agente, Tvt declaratur in libro de animalibus. Secunda autem perfectio fit a sensibilibus.

D. d. ita quod, cum fuerit factum, &c. i. ita quod, cum prima virtus fuerit facta statim sentiet nisi aliquid impediat, aut sensibilia non sint presentia. & hoc est simile seniae, quae est in sciente, qui non vtitur scientia.

D. d. Et sentire est sicut scire idest & vltima perfectio sensus, quae est comprehendere sensibilia in actu, & consyderare in eis simile est vti scientia, & consideratione.

D. d. & quod est in actu est simile ad consyderare. i. sentire in actu simile est ad consyderare, & scire.

D. d. Sed differunt, &c. i. sed prima perfectio sensus differt a scientia scientis, quae est in actu, quando non consyderat, in hoc, quod mouens primam perfectionem in sensu, & extrahens in secundam sunt extrinseca sensata, vt visibilia, mouens autem scientem de prima perfectione in secundam est aliquid copulatum cum anima copulatione in esse.

Idest & causa huius diuersitatis inter sensum, & intellectum in acquiremdo vltimam perfectionem est in hoc, quod motor est in sensu extrinsecus & in intellectu intrinsecus est. quia sensus in actu non mouentur nisi motu, qui dicitur comprehensio a rebus particularibus sensibilibus, & isti sunt extra animam. intellectus autem mouetur ad vltimam perfectionem a rebus vniuersalibus, & istae sunt in anima. Et dixit & ista quasi sunt in anima. quia post declarabit quod ea, quae sunt de prima perfectione in in¬ tellectu, sunt quasi sensibilia de prima perfectione in sensu scilicet in hoc, quod ambo mouent, sunt intentiones imaginabiles: & istae sunt vuiuersales potentia, licet non actu & ideo dixit. & ista quasi sunt in anima. & non dixit sunt, quia intentio vniversalis, alia est ab intentione imaginata.

Deinde d. Et ideo poent homo intelligere, &c i. & quia mouentia virtutem rationalem sunt intra animam: & habita a nobis semper in actu: ideo homo pont considerare in eis, cum voluerit: & hoc dicitur formare, & non potest sentire, cum voluerit: quia indiget necessario sensibilibus, quae sunt extra animam. D.d. Et ista dispositio est etiam, &c. i. & ista dispositio est etiam in nobis in scientia sensibilium: & nos discimus ab eis, quia existunt in sensibus. & causa in esse istius dispositionis in nobis in scientia sensibilium, est eadem causa in esse istorum in ipsis sensibilibus. Et similiter est intelligendum quod dispositio existens in nobis in scientia vniuersalium est in nobis, quia est in virtute rationali, & quod causa quod sumus per illam hoc modo, est causa, qua ipsa est illo modo. Sed, quia sermo in intellectu non est hic manifestus, transmisit nos ad aliud tempus, & dixit. Sed sermo de istis rebus. i. de intellectu. TEt potest aliquis dicere quod sensibilia non mouent sensus illo modo, quo existunt extra animam. mouent enim sensus secundum quod sunt intentiones, cum in materia non sint intentiones in actu, sed in potentia. Et non potest aliquis dicere, quod ista diuersitas accidit per diuer,¬ sitatem subiecti, ita quod fiant intentione, propter materiam spiritualem quae est sensus, non propter motorem extrinsecum. melius est enim existiinare quod causa in diuersitate materiae est diuersitas formarum: non quod diuersitas materiae sit causa diuersitatis formax. Et, cum ita sit, necesse est ponere motorem extrinsecum in sensibus alium a sensibilibus: sicut fuit necesse in intellectu. Visum est igitur quod, si concesserimus quod diuersitas for marum est causa diuersitatis materiae, quod necesse erit motorem extrinsecum esse. Sed Arist. tacuit hoc in sensu, quia latet, & apparet in intellectu. Et debes hoc consyderare, quoniam indiget perscrutatione.

Idest summa eius, quod declaratum est ex hoc sermone, & in hoc loco haec est. Et intendit per simpliciter vnam intentionem. & dixit quod illud, quod est in potentia, non est vna intentio, sed plures. & d. sed de quodam l dicitur, &c. idest sed quidam sensus dicitur esse in potentia, sicut dicitur quod puer pot gubernare exercitum. & ista est potentia prima remota: ex qua cum fit transmutatio ad propinquam potentiam fit per generans, non per sensibilia: & est similis potentiae ignorantis ad scientiam. Deinde dixit, & de quodam dicitur, sicut dicitur de experimento, & similiter est de sensu. & intendit potentiam, quae est prima perfectio sensus: & est illa, ex qua sit transmutatio ad vltimam perfectionem per ipsa sensibilia. & est similis scienti, quando non vtitur sua scientia. Et intendit per omnia ista declarare quod potentia sensus, quae recipit sensibilia, non est pura praeparatio, sicut praeparatio, quae est in puero ad recipiendum scientiam: & quod est aliquis actus, sicut habens habitum, quando non vtitur suo habitu.

Idest, sed quia differentiae potentiae, & transmutationis existentium in anima sensibili, & in rebus animatis non hibunt nonia propria, & iam declarauimus ea esse diuersa, & declarauimus modum, secundum quem diuersantur: vi sum est nobis quod necesse est, inquantum ista intentio, quam determinauimus de anima, non habet nomen proprium, dare ei nomen passionis, & alterationis, quae est subiectum rerum verarum. hoc enim non nocet, cum iam determinauimus intentionem, secundum quam diuersantur. Et dixit, necesse est no bis. quia ista intentio caret nomine apud vulgus: & transumptio nominis vsitati apud vulgus est facilior, quam fingere aliud nomen. Et, cum hoc fuerit declaratum de sentiente, incoepit describere eum simpliciter, & dixiti. Et sentiens in potentia est, sicut sensatum in perfectione. idest manifestum est igitur ex hoc, quod diximus, quod sentiens simpliciter est illud, quod est in potentia ad intentionem, quam determinauimus de po¬ tentia per intentionem rei sensibilis in perfectione, idest illud quod inm tum est perfici per intentionem rerum sensibilium, non per ipsas res sensibiles. Et, si non, tunc esse coloris in visu, & in corpore esset idem. Et, si ita esset, tunc esse eius in visu non esset comprehensio. & ideo dixit, est illud quod est in potentia, sicut sensatum in perfectione. & non dixit, illud, quod est in potentia sensatum. quoniam sit ita esset, idem esset esse coloris in vi su, & in sua materia.

D. d. Patitur igitur, dum non est simile, & cum patitur assimilatur, &c. i. & contingit ei illud, quod contingit omnibus alterabilibus, vt declaratum est in sermone vniuersali: & est quod patitur a sensibili, dum non est simile es: &, cum passio perficitur, tunc erit simile.

Cum declarauit quid est sensus simpliciter, vult modo loqui de vnoquoque sensuum. Et, quia iam praedixit quod via ad hoc est loqui de ipsis sensibilibus, cum sint magis nota quam sensus, dixit Et, antequam incipiamus loqui, &c. i. & quia necesse estire ex eis, quae sunt apud nos magis nota ad ea quae sunt magis nota apud naturam, oportet nos loqui prius de ipsis sensibilibus. Et, quia sensibilium haec sunt vniuersalia, & haec propria, incoepit loqui prius de propriis, & dixit, Dicamus igitur quod sensibile &c. idest & sermo eius in capitulo isto apparet per hoc, quod dixit, sensus autem plures habet modos. Intendit quod sensibilia vniuscuiusque istorum sensuum plura sunt vno modo: sed vnusquisque sensuum iudicat suum sensatum proprium: & non erat in eo in maiori parte. vifus enim non erratl in colore, vtrum sit albus, aut niger: neque auditus in voce vtrum sit grauis, aut acuta. sed isti sensus errant in comprehendendo differentias indiuiduorum istorum sensibilium, ver. gra. in comprehendendo istud album quod est nix: aut differentias locorum istorum, ver. g. vt comprehendat quod istud album est superius, aut inferius.

Deinde d. Quod igitur est tale dicitur proprium. idest sensibilia autem, quae inueniuntur alicui soli senui, qui non errat in eis, in maiori parte dicuntur propria. Et, cum dixit. sed in colorato quid est, & vbi est: & in audito quid est, & vbi est, non intendebat quod sensus comprehendit essentias rerum, sicut qui. lam existimauerunt: hoc enim est alterius potentiae quae dicitur intellectus: sed intendebat quod sensus cum hoc, quod comprehendunt sua sensibilia propria, comprehendunt intentiones indiuiduales diuersas in generibus, & in speciebus. comprehendunt igitur intentionem huius hominis indiuidualis, & intentionem huius equi indiuidualis, & vniuersaliter intentionem vniuscuiusque decem praedicamentorum indiuidualium. & hoc vil detur esse proprium sensibus hominis. Vnde dicit Arist. in lib. de Sentu, & sensato, quod sensus aliorum animalium non sunt sicut sensus hominis, aut simile huic sermoni. & ista intentio indiuidualis est illa, quam disti ouit virtus cogitatiua a forma imaginatiua, & expoliat eam ab eis, quae sunt adiuncta cum ea ex istis sensibilibus communibus & propriis, & reponit ea in rememoratiua. & haec eadem est illa, quam comprenendit ima ginatiua. sed imaginatiua comprehendit eam coniunctam istis sensibilibus: icet eius comprehensio sit magis spiritualis: vt alibi determinatum est.

Cum declarauit ex duobus modis essentialibus modum proprium, incoepit declarare communem, & d. quod sunt quinque motus, & quies, &c. Et hoc quod dixit, ista enim non sunt propria, &c. non intendit quod vnumquodque istorum quinque est commune vnicuique sensuum, vt intellexit Themistius, & secundum quod apparet: sed tria eorum, scilicet motus, & quies, & numerus sunt communia omnibus: figura autem & quantitas sunt communia tactui, & visui tantum. & sic intendit per hoc, quod dixit, sed communia eis omnia. i. sed omnia sunt communia sensibus, non omnia omnibus sensibus. Quoniam autem haec sensibilia, scilicet propria, & communia sunt attributa sensibus essentialiter manifestum est. non enim possumus attribuere comprehensionem sensuum eis alio modo ab eo, secundum quod sunt sensus. Haec igitur est vna intentio eius, quod est accidentaliter, quod est oppositum ei, quod est essentialiter. ista enim sunt comprehensibilia sensuum secundum quod sunt sensus, non secundum quod sunt aliqui sensus.

Cum declarauit duos modos sensibilium per se, scilicet propriorum & comunium, incoepit declarare tertium modum, qui est sensibilis per a accidens, & d. Accidentaliter autem dicitur in re, quod est sensibilis. i. hoc modo.

D. d. exemplum, & dixit, album enim quod est So. non sentitur, nisi accidentaliter. i. iudicare enim quod istud album est Soc. est sentire acci¬ dentaliter.

D. d. causam, & d. accidit enim quod album, quod sentitur, sit iste. i. & dicimus quod ista comprehensio est per accidens: quia nos non sentimus per visum quod illud est So. nisi secundum quod est coloratum: & coloratum illud esse So. est per accidens, secundum quod est coloratum. Sed potest aliquis dicere quod similiter accidit ei figura, & numerus, & motus, & quies. quomodo ligitur fuerunt numerata ista in eis, quae sunt sensibilia essentialiters quoniam, ni fuerunt numerata quia sunt communia, similiter etiam intentiones in diuiduorum sunt communes omnibus sensibus. Et possumus dicere in hoc duos sermones: quorum vnus est, quod ista communicatio magis videtur necessaria in esse propriorum sensibilium, v. g. quantitas. conor enim non denudatur ab ea. & similiter calor, & frigus, quae appropriantur tactui. color enim non est necesse vt sit in So, aut in Platone, neque necessitate propinqua, neque remota. Et etiam sensibilia Tcomunia, vt declarabitur, sunt propria sensui communi, quemadmodum ista sunt propria vnicuique sensuum: & comprehensio intentionis indiuidualis, licet sit actio sensus communis. & ideo pluries indigetur in comprehensione intentionis indiuidui vti pluribus vno sensu, vt vtuntur Medici in sciendo vitam eius, qui existimatur habere repletionem venarum pluribus vno sensu. tamen videtur quod ista actio est sensus communis non secundum quod est sensus communis, sed secundum quod est sensus alicuius animalis v. g. animalis intelligentis. Iste igitur est etiam alius modus modorum secundum accidens scilicet quod accidit sensibus comprehendere diiturias indiuiduorum secundum quod sunt indiuidua, non secundum quod sunt sensus simplices, sed secundum quod sunt humani: & praecipue diiturae substantiales, videtur enim quod comprehensio intentionum indiuidualium, substantiarum, de quibus intellectus consyderat, est propria sensibus hominis. Et debes scire quod comprehensie intentionis indiuidui est sensuum: & comprehensio intentionis vniuersalis est intellectus: & vniuersalitas T& indiuidualitas comprehenduntur per intellectum scilicet definitio vniversalis, & indiuidui.

D. d. & ideo non patitur, &c. idest & visus non patitur ab intentione sensibile per accidens. quoniam, si pateretur ab aliquo indiuiduo, secundum quod est illud indiuiduum, non debet pati ab alio indiuiduo.

D. d. Ea autem, quae sunt sensibilia per se, &c. i. duorum autem, modorum rerum sensibilium per se propria sunt ea, quae prius debent numerari in eis, quae sunt essentialiter: & sunt sensibilia in rei veritate, & essentialiter, cum ista sunt, quae sentiuntur primo & essentialiter: illa autem licet sentiantur essentialiter, tamen non sunt prima.

D. d. & sunt ea, quae sentire, &c. i. & sunt ea, quae sunt nata sentiri primo, & essentialitur ab vnoquoque sensuum: & similiter natura, & essentia vniuscuiusque sensuum est in sentiendo ea.

Cum compleuit sermonem vniversalem de sensibilibus, reuersus est ad sermonem proprium de vnoquoque sensibili, & primo de sensibili visus, & d. Illud autem cui attribuitur visus idest, & manifestum est per se quod sensibile, quod attribuitur visui, proprie est visibile. & visibile est color, & sibi simile ex rebus, quae videntur in obscuro, quae non habent nomen congregans in colore, neque etiam in se habent nomen, quod demonstret de eis illud quod est quasi genus, sed non possunt exponi nisi sermone composito. ver. gra. quod dicamus quod sunt ea, quae videntur in obscuro, & non videntur in in luce: vt conchae.

Deinde dicit. & post apparebit, &c. idest & nos declarauimus modum post, secundum quem dicitur quod color, & ista sunt visibilia, scilicet vtrum haec dicantur aequiuoce, aut secundum prius & posterius.

D. d. Visibile enim est color, &c. i. visibile enim in rei veritate est color, aut est illud, quod per se est visibile. Et est dicere per se, non secundum primam intentionem intentionum, de quibus dicitur, illud quiod est essentialiter, & est modus, in quo praedicatum est in substantia subiecti. sed secundum intentionem secundam, & est illud, in quo subiectum est in definitione praedicati. color enim est causa vt res sit visibilis. & per hoc, quod dixit, sed in eo inut nitur causa. intendit secundum quod color est causa, aut in eo inuenitur causa, vt aliquid sit visibile.

Et substantia coloris, & eius essentia, secundum quod est visibilis, est illud, quod mouet diaphanum in actu.

D. d. & hoc est natura eius, &c. i. & ista deseri ptio demonstrat naturam & substantiam eius, secundum quod est visibilis. Et signum, quod color est mouens diaphanum in actu non diaphanum in potentia, est, quia non est visibilis absque luce, per quam diaphanum in potentia fiat diaphanum in actu, & hoc autem demonstrat quod ipse opinatur quod colores existunt in obscuro in actu. Et si lux fiat necessaria in videndo colorem, non est nisi secundum quod facit diaphanum in potentia diaphanum in actu, aut opinatur quod lux est necessaria in videre, secundum quod colores existunt in obscuro in potentia: & secundum quod diaphanum potentia indiget etiam in recipiendo colorem, vt sit diaphanum in actu. Et Auempace dubitauit in hac descriptione ?s diaphani, & d. quod non est necesse vt diaphanum inquantum mouetur a colore, sit diaphanum in actu: quoniam diaphanei tas eius in actu est illuminatio eius: & eius illuminatio est aliquis color. Color enim nihil est, nisi admixtio corporis lucidi cum corpore diaphano: vt declaratum est in lib. de Sensu & sensato. Et omne recipiens aliquid non recipit ipsum nisi in modo, secundum quem caret illo. Et hoc coegit eum ad exponendum hunc sermonem alio modo ab eo, quod dixerunt expositores, & dixit, & dicere quod color mouet diaphanum in actu. i. mouet diaphanum de potentia ad actum, non quod mouet diaphanum, secundum quod est diaphanum. Lux autem necessaria est in videre: quia colores in obscuro sunt in potentia: & ipsa facit eos in actu, vt moueant diaphanum, secundum quod diaphanum caret luce, aut illo, quod fit a luce, scilicet co lore. & ista expositio est valde. difficilis, secundum quod sonant eius verba.

Alexan. enim dat rationem, quod diaphanum in actu mouetur a colo re ex hoc, quod apparet. Aer enim videtur multotiens coloratus colore, quem videmus mediante aere: vt parietes, & terra colorantur per colorem plantarum apud transitum nubium super eas. Si igitur aer non coloraretur, per colorem illarum plantarum, non colorarentur parietes, & terra. Et manifestum est quod color, licet fiat a corpore lucido, tamen differt ab eo definitione, & essentia. color enim vt dicitur est vltimum diaphaniter, minati. Iux autem est complementum diaphani non terminati. Vnde manifestum est quod non de necessitate illud, quod mouetur a colore debet esse non lucidum: sed de necessitate debet esse non coloratum. Nihil eni recipit. se, aut est causa alicuius, in recipiendo ipsum & ista est propositio manifesta per se. & Arist. ea multotiens vtitur, indifferenter: siue moue re necesse, & recipiere fuerint spiritualia, sicut aer recipit colorem: aut manterialia, sicut corpus admixrum ex lucido, & diaphano obscuro recipit colorem. Et, cum fuerit possibile quod diaphanum in actu moueatur a colore Anecesse est vt hoc sit ei, aut essentialiter, aut accidentaliter scilicet aut secundum quod est

Cum narrauit quod oportet prius consyderare de natura diaphani, incoepit describere ipsam, & dixit. Et Diaphanum est illud, quod est visibile, &c. I. Et Diaphanum est illud, quod non est visibile per se scilicet per colorem naturalem existentem in eo: sed illud, quod est visibile per accidens, i. per colorem extraneum. Et hoc, quod dixit, manifestum est. & ideo innatum est recipere colores, cum nullum proprium habeat in se.

D. d. non enim secundum quod aer est aer, &c. i. & quia diaphaneitas non est in sola aqua, neque in solo aere, sed etiam in corpore coelesti, fuit necesse vt diaphaneitas non sit in aliquo eorum, secundum illud quod est. v. g. secundum quod aqua est aqua, aut coelum coelum, sed secundum naturam communem, existentem in omnibus: licet non habeat nomen & hoc, quod dixit, manifestum est.

Cum deularauit naturam diaphani, quod est deluce quasi materia de forma, incoepit definire lucem quod est, & d. Lux autem est actus diaphani, &c. i. substantia autem lucis est perfectio diaphanm, secundum quod est diaphanum: aut perfectio istius naturae communis corporibus. Et hoc, quod dixit. in potentia autem est illud, in quo est hoc, & obscuritas. i. corpus autem diaphauum in potentia est illud, in quo inuenitur ista natura communis cum obscuritate.

D. d. Et sux est quasi color diaphani, &c. i. & lux in diaphano non terminato est quasi color in diaphano terminato: cum diaphanum fuerit, diaphanum in actu a corpore lucido naturalitur: vt ignis: & silia de corporibus altissimis lucidis.

D. d. in hoc enim etiam &c. i. natura enim diaphaneitatis existens in corpore coelesti semper associatur illiquod facit eam dispositionem in actu. & ideo nunquam inuenitur coelum diaphanum in potentia, sicut ea, quae sunt inferius, cum quandoque sit luci dum praesens, & quandoque non. ista autem natura coelestis semper est illuminata. Et ex hoc declaratur etiam quod colores non acquirunt habitum a luce, lux enim non est nisi habitus corporis diaphani.

Cum declarauit quod lux est perfectio corporis diaphani, secundum quod est diaphanum, incoepit declarare modum, per quem certificabitur quod lux non est corpus, sed est dispositio, & habitus in corpore diaphano, & dixit. Et existimatur quod lux est contrarium obscuritatis, &c. & videtur quod lux sit opposita obscuritati secundum priuationem, & habitum.

D. d. declaratur igitur ex hoc quod lux est praesentia istius intentionis. i. declaratur igitur ex hoc scilicet quod obscuritas est priuatio lucis in diaphano, quod lux non est corpus, sed est praesentia intentionis in diaphano: cuius priuatio dicitur obscuritas apud praesentiam corporis luminosi. Et hoc, quod dixit manifestum est. quoniam subiectum obscuritatis, & lucis est corpus, & est diaphanum: & lux est forma, & habitus istius corporis. &, si esset corpus tum corpus penetraret corpus

D. d. & non vere dixit Empe. &c. i. & nihil dixit Emp. cum dixit quod lux est corpus. & quod primo transfertur, & vadit inter terram, & circunferentiam, deinde transfertur ad terram, sed sensus non percipit propter velocitatem motus.

D. d. Iste enim sermo est extra verum, &c. & iste sermo scilicet Empe. est extra rationem, possibile enim est hoc non sentiri in breui spatio, sed in maximo spatio. i. ex oriente in occidentem est maxime recedere a ratione.

Cum narrauit quod color est mouens diaphanum, secundum quod est diaphanum in actu, incoepit dare causam in hoc, &. d. Et recipiens colorem est illud, quod non habet colorem, &c. i. & color est mouens diaphanum: quia recipiens colorem debet carere colore: & quod caret colore, est diaphanum non visibile per se, sed, si dicitur visibile, erit sicut dicitur quod obscurum est visibile, i. est innatum videri, cum diaphanum sit obscurum, quando lux non fuerit praesens. & hoc intendebat cu. d, aut illud, quod videtur sicut existimat de obscuro. i, aut illud, quod est visibile, secundum quod dicitur quod obscurum est visibile. D.d. & quod est tale, est diaphanum, &c. i. & diaphanum quod non est visibile per se, non est diaphanum, quod perficitur per lucem, sed diaphanum, quod est in potentia lucidum.

D. d. eadem enim natura, &c. i. & diaphanum in uenitur secundum has duas dispositiones: quia natura recipiens diaphaneitatem in quibusdam rebus, recipit vtrunque. quandoque enim inuenitur obscura, & quandoque diaphana. Et dixit forte, quia hoc non aequaliter accidit in ista natura, sed tantum in diaphanis generabilibus, & corruptibilibus. Natura autem coelestis nunquam recipit obscuritatem: nisi hoc, quod existimatur de Luna in eclipsi, & apud diuersitatem situum eius a Sole: si concesserimus quod natura Lunae sit ex naturis diaphanis, non ex naturis luminosis. & forte Luna est composita ex istis duabus naturis.

Cum praedixit quod visibilium quoddam est color, & quoddam non color, & est illud, quod non habet nomen commune, & quod proprium est eolori, quod non videatur nisi in luce, incoepit dicere quod dispositio illorum aliorum visibilium est econtrario color, scilicet quod videntur in obscuro, & non in luce. Et. d. Et non omnia videntur in luce, &c. i. & non omne visibile videtur in luce, sed tantum hoc est verum, quod color proprius cuiuslibet visibilis videtur in luce, & indifferenter, siue illud visibile videatur in obscuro, siue non.

D. d. Sunt enim quaedam, que non videntur in luce, &c. idest & diximus quod non est necesse vt omne visibile videatur in luce: quia sunt quaedam, quae videntur in obscuro, & non in luce, vt plura animalia, & conchae, & cornu, & alia. & omnia ista non habent idem nomen.

D. d. sed color proprius non videtur, &c. idest, sed, licet ist ifentiantur in obseuro, tamen color proprius vniuscuiusque eorum non sentitur tunc, sed apud praesentiam lucis tantum: & ideo non potest aliquis dicere, quod aliquis color videtur in obscuro.

D. d. Quare autem videntur ista, &c. i. causa autem, propter quam ista videntur in obscuro, & non in luce dicenda est in alio loco. Et videtur quod ista videntur in nocte, & in dic, quia in eis est parum de natura lucidi. latet enim veniente luce propter paucitatem eius, sicut hoc accidit in lucibus paruis cum fortibus. & ideo stellae non apparent in die. Et natura coloris est alia a natura lucis, & lucidi. lux enim est visibilis per se, color autem est visibilis mediante luce.

Cum declarauit quid est visibile scilicet color, & quid est diaphanum, & lux, incoepit dicere summam eorum, quae declarauit, &. d. In hoc autem loco hoc tantum, &c. & hoc, quod dixit, manifestum est scilicet istae duae propositio nes. quarum vna est quod omne, quod videtur in luce, est color. secunda est, econtrario scilicet quod omnis color videtur in luce. illa enim, quae apparest in obscuro, manifestum est quod non videntur secundum colorem proprium.

D. d. hoc enim etiam est illud, &c. i. hoc enim etiam est illud, quod induxit nos ad dicendum cognitionem substantiae coloris, secundum quod est visibile, quod est illuc quod mouet diaphanum in actu. Et intendit per hoc quod ista definitio non declarat esse coloris, nisi secundum quod apparuit nobis quod impossibile est vt color videatur sine luce, & quod lux intrat visionem, secundum quod largitur diaphano praeparationem vt moueatur a coloribus, non quod largiatur coloribus habitum, & hoc declaratum fuit prius.

D. d. & perfectio diaphani est lux, &c. i. & lux est actus diaphanitantum. Et signum eius, quod lux non habet esse absque diaphano, est quia, si positum fuerit aliquod coloratum super ipsum visum, non comprehenditur: tunc enim non eritlux inter colorem & visum quia non est illic diaphanum. cum igitur diaphanum aufertur, aufertur lux: & cum lux erit, erit diaphanum.

D. d. sed color mouet diaphanum, &c. i. sed propter hoc, quod diximus, quod cum color fuerit positus super visum nen videtur, fuit necesse vt visio coloris non compleatur, nisi color moueat diaphanum, quod est medium inter ipsum & videns, & medium moueat per suam continuationem cum vidente videntem, vt aer, quoniam, cum copulatur cum vidente, mouetur a colore, quando illuminatur, deinde ipse mouet visum.

Cum declarauit quod actio visus non perficitur, nisi per diaphanum medians, per signum quod si color fuerit positus super visum non videtur: & et, quia visus non perficitur nisi per lucem, & lux non inuenitur, nisi in diaphano medio, incoepit reprehendere Democritum, dicentem quod , si visus esset in vacuo, tunc esset magis vera. Et. d. Demoeritus, &c. i. &, cum declaratum est quod visio non sit nisi per medium, non recte opinabatur Demoeritus quod, si visio esset mediante vacuo, tunc esset magis vera.

D. d. Hoc enim impossibile est, &c. i. hoc enim, quod dixit, quod visio magis perfecta erit in vacuo, impossibile est. Et signum eius est, quod iam declaratum est quod visus, secundum quod est virtus sensibilis, mouetur, & patitur a f colore, & color mouet ipsum. Et impossibile est vt visus patiatur, & moueatur a colore, si corpus coloratum fuerit extra visum, nisi ita quod illud co loratum prius moueat medium secundum tactum, & medium moueat visum. &, si vacuum esset inter visum & visibile, tunc non posset mouere visum. omnis enim habitus existens in corpore non agit nisi secundum tactum. Si igitur vltimum motum non tagitur a motore, necesse est vt inter ea sit medium, quod reddat passionem: & illud medium erit tactum, & tangens, primum autem erit tangens non tactum, & motum postremum tactum non tangens. vnde necesse est vt visibile patiatur a medio, non a vacuo, sicut existimauit Demoeritus. Et haec est demonstratio, quod visio impossibile est vt fiat per vacuum, non quod visus impossibile est vt fiat nisi per medium. Potest enim aliquis dicere quod, si necessitas ad essendum medium esset propter sensatum esse distinctum a sentiente, tunc necesse esset vt, cum sensatum tangeret visum, quod sentiret ipsum. sed non est ita. & ideo non intendit Arist. per hunc sermonem quod visus indiget medio. necessario, sed declarare quod, cum sensibilia fuerint distincta ab eo, impossibile erit vt sit per vacuum: vt existimauit Demoer. Et est sustentatus super hoc, quod sensus indigent medio necessario scilicet quia sensibilia, cum fuerint posita super eos, non sentient: & quod visus etiam non erit nisi per lucem, & lux non inuenitur, nisi per medium.

D. d. Iam igitur dicta est causa, &c. i. &, cum declaratum est quod, visus necessario indiget medio, declarata est per hoc causa, propter quam color non videtur nisi in luce, & est quia non videtur nisi per medium. Et hoc demonstrat quod ipse non opinatur quod causa in essendo lu¬. cem in visione est vt faciat colores, in actu: sicut quidam opinati sunt. Deinde dicit. Ignis autem videtur in vtroque, &c. idest, & ignis videtur in obscuro, & luce: quia congregatum est in ea vtrunque, scilicet, quia facit me dium diaphanum in actu. secundum quod est lucidum, & mouet ipsum, secundum quod est color in corpore.

Cum declarauit quod sensus visus non fit nisi per medium, incoepit dicere etiam quod per istam eandem declarationem tres sensus necessario indigent medio. & sermo eius est manifestus. Et per hoc, quod dixit, & similiter est de tactu, & gustu, intendit & opinio nostra in sensu tactus, & gustus in hoc, quod indigent medio, est sicut opinio nostra in aliis sensibus: licet illi duo sensus videantur sentire, cum sua sensibilia fuerint posita su¬. per eos. & ideo non ita mauifeste videntur indigere medio, sicut illa tria alia.

Deinde. d. & post declarabimus causam in hoc, i. causam, propter quam sensus tactus, & gustus sentiunt sensibilia posita super ipsa: & non est sic de tribus sensibus aliis.

Dicit quod medium in voce est aer, non aqua: quia animalia, quae sunt in aqua, non sentiunt, vt mihi videtur, nisi per voces cadentes in aere ex aquaapparet enim quod vox non fit ex percussione corporum in aqua, econtrario de odore.

D. d. in odore autem non habet nomen. i. natura autem. recipiens odorem scilicet quae est in medio, non habet nomen, sicut habet natura, quae recipit colorem in aqua, & in aere, scilicet hoc nomen diaphanum.

D. d. est enim aliqua passio communis, &c. i. apparet enim ex hoc quod, receptio odoris non est aeris secundum quod est aer, neque aqua secundum quod est aqua, sed aliquam passionem, esse in natura communi eis. & illa natura innata est recipere odores extraneos. & hoc erit vt non habeat in se odorem omnino, quemadmodum diaphanum est natura, quae recipit colores extraneos, secundum quod non habet colorem prorium. Et hoc demonstrat quod ipse non opinatur quod odor sit corpus dissolutum in aere ab odorabili, sed est qualitas aliqua, per quam illa natura in nata est perfici: sed odor non perficitur per illam, quem admodum diaphanum per colorem, sed color non per diaphanum. Et sicut color Thabet duplex esse: quorum vnum est in diaphano non terminato, & est illud, in quo est extraneum: & aliud in diaphano terminato, & est esse eius naturale: sic odor habet similia haec duo esse scilicet esse in humido saporabili, & est esse naturale: &esse in humido non saporabili, & est esse extraneum. Et post declarabimus hoc, cum locuti fuerimus de hoc sensu.

D. d. & prpur hoc inuenitur ex vtroque. i. proper hanc naturam communem inuenitur odor ex vtroque elemento scilicet aqua, & aere. Animalia enim aquatica habent sensum odoratus, & non est dubium, quin hoc fiat mediante aqua.

D. d. sed homo, & omnia animalia ambulantia, &c. & intendebat per hoc declarare quod pisces odorant absque anhelitu. & hoc non est impossibile, sicut odorant plura animalia habitantia in aere, non anhelantia sine anhelitu. Deinde dicit. Et post dicetur causa in hoc. idest quare quaedam animalia odorent per anhelitum, & quaedam non.

Videtur ordinare consyderationem de virtutibus sensus secundum nobilita. tem, non secundum naturam: & ideo praeposuit sermonem de visu aliis sensibus deinde de auditu, deinde de odoratu. Et sermonis eius in hoc capitule abbreu iatio est. & quaedam habent sonum, vt res durae, & quaedam non, vt molles. & habentium sonum, quaedam dicuntur habere sonum in actu: & quaedam in potentia.

Et intendit per aliquid, percutiens: & apud aliquid, percussum: & per in aliquo medium scilicet aerem, & aquam. & quod dicit in hoc capitulo, manifestum est. Et abbreuiatio eius est quod sonus sit a percutiente, & a percusso, & ab aliquo, in quo percussio cadit. percussio enim est actio: ergo habet agens scilicet percutiens, & materiam scilicet percussum. Et, quia percussio est motus localis, non fit nisi in aqua & aere, quoniam impossibile est vt sit in vacuo: vt declaratum est in sermonibus vniuersalibus. Percussum autem, ex quo sit sonus, est duobus modis, aut lene durum, sicut cuprum, aut concauum. Sonus igitur fit a leni propter expulsionem aeris apud percussionem a partibus eius aequaliter. & hoc intendebat, cum d. cuprum autem, quia est lene. quoniam ita est de sono in hac intentione, sicut de ressexione radiorum scilicet quod fortiter apparet in corporibus duris, quia aequaliter existit in eis, qua propter congregatur in eis vna actio: vt homines, qui attrahunt ponderosum. a corporibus autem concauis propter ressexionem aeris in eis frequenter, quia non potest exire aer ab eis: & sic expellitur, sicut pila expellitur a pariete. & hoc intendebat per ressexionem. Et debes scire quod sonus non fit in aere, ita quod aer, qui expellitur a percutiente, mouetur per se singula riter, donec perueniat ad auditum. Sed debes scire quod illud, quod fit in aere de percussione corporum adinuicem, est simile ei, quod fit in aqua, quando lapis prolicitur in aquam de circulatione, scilicet quia fit in aere apud percussionem figura sphaerica, aut prope sphaericam: cuius centrum est locus percussionis per expulsionem aeris ab illo loco aequaliter, aut prope. Et signum eius est, quod possibile est audiri in quolibet puncto aeris, cuius remotio a percutiente est eadem: & est remotio naturalis actus, a cu¬ ius remotiori non potest audiri illa vox: & ideo omnis percussio habet sphaeram terminatam. sic est de odore, & de colore, scilicet quia mouent aerem ex omnibus partibus secundum istam figuram sphaericam.

Cum declarauit quod percussio fit per aliquid, apud aliquid, & in aliquo, & declarauit ea, per quae fit percussio, & secundum quae, incoepit declarare illud, in quo fit percussio, & dixit. Et etiam auditur in aere, & in aqua, sed minus. i. sed aqua minus reddit vocem fortiter quam aer.

D. d. Et aer non est solus sufficiens in sono, &c. i. & aer non sufficit vt fiat sonus absque aliquo pecusso: neque aqua etiam sufficit in hoc: sed indigetur vt in aere fiat percussio a corporibus solidis in inuicem, & in ipso aere.

D. d. & hoc erit, quando aer fuerit fixus, &c. i. & sonus sit, quando percussio fuerit a solidis corporibus adinuicem, & in ipsum aerem: & fuerit percussio ipsius aeris per velocem motum, ita quod praecedat motum aeris: & fuerit percutiens habens latitudinem, & quantitatem: quoniam resister tunc ei aer. cum enim percutiens, & percussio fuerint talia, continget vt aervideatur quasi fixus, & non diuisus scilicet quando percutiens non fuerit diuisum: & motus eius non fuerit tardus.

D. d. Et ideo, cum aliquid fuerit percussum, &c. i. & signum eius, quod sonus non fit, nisi quando motus percutientis fuerit velocior diuisione, est quod, cum aliquid fuerit percussum exeis, quae non sunt innata facere sonum fortiter, & velociter, fiet sonus, vt accidit, quando homo percusserit cumulum arenae fortiter, & velociter & propter hoc, quod dixit accidit, quod ea, quae sunt veloeis motus, faciunt, sonum in aere, licet non percutiaut aliud, vt motus corrigiae in aere.

Cum declarauit ea, ex quibus sit sonus, & quomodo fit, incoepit declarare quoddam accidens soni, quod dicitur echo: & est iteratio som, conseruando suam figuram, vt accidit in domibus non habitatis. Et. d. Echo autem, &c. i. echo si: ex aere, qui fit vnus. i terminatus, & inclusus perper illud, a quo continetur, & prohibetur ab exitu, quoniam, cum motus eius a primo percutiente perficitur, percutitur aera lateribus eius, a quo continetur: & percutit ipsum secunda percussione similier primae percussioni, quae fecit sonum: & sic auditur idem sonus iteratus ei, quasi ramundens primo. Et assimilauit istud sphaerae expulsae, quoniam, quando sphaera expellitur, contingit in ea motus similis primo motui: & echo auditur post primum sonum, qua si rndens: quia iam declaratum est quod inter omnes duos motus est quies. Et non est intelligendum ex hoc, quod dixit, sit ab aere, quando fuerit vnus, quod fiat ex vno aere, quia est distinctus per motum ab aliis partibus aeris, vt lapis, quando prolicitur, aut pila: sed oportet intelligere quod intendit per vnum aerem, vnum, quia est terminatum, & contentum a vase. Aer enim qui est talis, cum in eo contigerit aliqua passio, & motus fortis: continget tunc a percussione simile ei, quod contingit a iactu lapidis in aqua, scilicet quod ille motus non perficitur perper ipsum terminas: qua¬ propter prentitur secundo a lateribus vasis terminatis: & sic contingitr alia passio similis primae, quapropter ille sonus iteratur. Arist. igitur assimilauit aerem in hoc motui sphaerae: quae, cum proiicitur, expellitur mota ab eo, quod occurrit, quando motus suus non perficitur expulsioni simili primae, non secundum quod vna pars aeris est illa, cui accidit secundo ista ressexio, & expulsio.

D. d. Et forte echo sem per fit, sed non manifeste. & innuit per hoc quomodo motus sphaerae fit in aere apud percussionem. Talis enim motus non sit in aere a percussione, nisi moturessexionis. Percutiens enim primo expellit aerem in directo eius ad partem, ad quam mouetur percutiens: &, nisi partibus aeris acciderit motus conuersionis, non fieret iste motus ex omnibus partibus rei percussae aequaliter, aut prope, ita quod ex hoc fieret figura sphaerica, aut prope, cuius centrum est res percussa, & dixit. Et forte echo fit semper. i. & forte cam, prper quam fit echo scilicet conuersio, semper est in sono, sed debiliter. Cum enim fuerit ita fortis quod faciet passionem permanenten in aere, aliam numero a prima passione, & siilem ei in qualitate, tunc fiet echo.

D. d. sicut accidit in luce. Lux enim reffectitur, &c. i. & hoc, quod accidit in sono, simile est illi, quod accidit luci. Lux enim habet duas ressexiones, forStem, & debilem. fortis enim facit lucem secundam, & est conuersio, quae fit a corporibus tersis: & est similis ressexioni, quae facit in aere sonum scundm, qui est echo. Secunda autem est lux debilis, prper quam vinduit res in vmbra: & est similis conuersioni, quam audit homo sonum suum, & est illud, quod non peruenit ad hoc, quod sit icut conuersio, quae fit ab aqua, & cupro, quae facit secundam lucem in parte opposita primae luci, sicut conuersio fortis facit in aere secundam vocem in parte opposita primae voci. Et illud, per quod scimus hanc conuersionem lucis, sicut dixit, est quia videmus in loco, super quem non cadit sol. Lux enim innata est exire a lucido secundum rectas illuminationes ad partem oppositam lucidae parti ex corpore luminoso, sicut declarauerunt facientes libros aspectum. Si igitur non esset illic conuersio, tunc obscuritas esset in omnibus partibus praeter ptem, cui opponuntur radii. quemad modum, si motus aeris, qui facit sonum, esset in parte, in qua inpellitur a percutiente tameu, tunc sonus non audiretur, nisi ab eo, qui est in illa parte Vtameum. sed sonus auditur in omnibus partibus rei percussae & ideo scimus quod illud, quod contingit luci de figura sphaerica, simile est ei, quod contingit motui percussionis in aere. Secudm hoc igitur est intelligenda consimilitudo inter has duas re slexiones. Corpus autem, cum fuerit luminosum ex omnibus partibus, non est dubium quod faciet sphaeram lucidam. & hoc declaratum est in aspectibus. Dria igitur, inter hanc sphaeram, & primam, est quod lux est in ista consimilis, & in illa diuersa, secundum fortitudinem, & debilitatem. Et videtur etiam quod sphaera lucis facta a corpore luminoso ex vna suarum partium, cum hoc quod est non consimilis sibi in luce, est etiam non perfectae rotunditatis. i. quod logissima diameter est illa, quae exit a corpore luminoso ad circunferentiam in parte, cui opponuntur radij: & breuissima in prte opposita: & est pars, quae est spissioris vmbrae omnibus prtibus, & paucioris sucis.

[Missing]

[Missing]

Cum declarauit quod per aerem fit quod sonus copulatur cum sensu, & quod ipsel est elementum proprium isti sensui, sicut est etiam elementum proprium sensui visus, incoepit declarare modum, secundum quem aer recipit sonum, & d. Hoc igitur ipsum non habet sonum, scilicet aer, &c. idest & aer est recipiens proprium sonum, quia non habet in se sonum, cum in ipso non sit motus, qui faciat sonum. & caum in hoc est, quia est velocis diuisionis hoc, & hoc in aere simile est in diaphano. quemadmodum enim si diaphanum haberet colorem, non reciperet colores, ita aer, si haberet sonos, ex se non reciperet sonos.

D. d. cum igitur prohibetur, &c. i. & cum in eo continget per aliud motus, qui prohiberet eum a diuisione, & est motus, qui fit a percutiente in percussum, tunc iste motus facit in eo sonum. D.narrauit quod ista est causa, propter quam natura posuit in auribus aerem non muta tum, sed valde quiescentem, & d. Aer autem, qui est in auribus fuit positus in eis non motus, vt sentiat perfecte omnes modos motus factos in aere extrinseco. iste igitur aer positus in auribus excedit aerem extrinsecum in quiete.

D. d. Et perper hoc audimus etiam in aqua, &c. i. &, quia aer est necessarius in sensu auditus, audimus in aqua, quando aqua non intrauerit super aerem, qui est in aure, neque corruperit eum propter sphaeram, quae est in creatione auris. & quando intrauerit non audiemus: & tunc accidet nobis illud, quod accidit, quando u pelli cerebri accidit occasio. quia tunc non audiemus, quemadmodum quando cuti, quae est super visum, acciderit occasio, non videmus. Et intendebat declarare quod comparatio ac ris positi in aure, est sicut comparatio membri proprii vnicuique sensato scilicet hoc, per quod primo perficitur actio istius sentientis. & ideo assimilauit istud, quod accidit huic aeri de destructione per introitum aquae super ipsum ei, quod accidit de percussione cadente super autem, & super ipsum visum. Et illud, quod accidit de corruptione auditus per introitum aquae super istum aerem positum in auribus, accidit per introitum aeris extrin seci super ipsum.

Cum declarauit quod inste aer, qui existit in auditu, est necessarius in hoc. incoepit dare testimonium quod in aure existit aer distinctus ab aere extrinseco. & d. Et etiam signum auditus, &c. i. & demonstratur quod iste aer existit in aure hoc, quod signum verificationis auditus in homine, vt Medici dicunt, est quod semper audiattiunitum in auribus, cum hoc fuerit sine ocasione: vt accidit homini, quando posuerit cornu in aures, & ascultauerit sonum in eo, propter aerem inclusum in cornu, & duritiem cornu. D.d. aer enim in aure semper mouetur, &c. i. & causa huius tinnitus, quem audit acuti auditus, est quia aer, qui est in aure, semper mouetur motu proprio. sed iste motus est proprius, & motus soni est extraneus: quapropter iste motus non impedit motum soni.

D. d. Et ideo dixerunt, &c. i. & propter istum tinnitum, quia auditur in aure propter aerem inclusum, dixerunt antiqui quod auditus fit per vacuum habens tinnitum: quia credebant aerem esse vacuum. & dixerunt hoc, quia nos non audimus nisi per membrum, in quo existit aer distinctus ab aere extrinseco.

Cum sonus sit, a percussione, percussio autem fit a percutiente, & a pcusso incoepit quaerere cui attribuitur sonus, & d. vtrum autem, &c.

D. d. hoc enim fit duobus modis diuersis, sonus enim est motus illius, &c. idest sonus enim est motus illius aeris, qui mouetur expulsus a casu percutientis super percussum: sicut aliquid euadit, & mouetur a corpore seni, cum fuerit percussum super illud corpus per aliud corpus lene. Quemadmodum igitur motus rerum euasarum attribuitur percutienti secundum agens, & percusso secundum subiectum, ita sonus, qui est motus aeris, qui est talimodo, attribuitur percutienti, & percusso.

D. d. Sed non omne percussum, & percutiens, &c. ista est alia conditio addita in corporibus sonoris, ilicet vt sint lata. sunt igitur tres, conditiones, scilicet vt sint lenia, dura, lata, quae possunt praecedere per suum motum diuersionem aeris.

Vult declarare in hoc capitulo, quando comprehenduntur primi modi soni, & qui sunt, & dicit, Modi autem rerum sonorarum, &c. idest differentiae autem rerum sonorarum comprehenduntur, & declarantur apud esse soni in actu.

D. d. quemadmodum enim colores non videntur, &c. i. quemadmodum enim differentiae colorum non comprehenduntur sine essentia coloris in actu, illud erit apud praesentiam lucis, sic acutum & graue in sono, quae sunt primae differentiae soni, non comprehenduntur sine es sentia soni in actu.

D. d. Et, hoc dicitur secundum transumptionem, &c. idest & vocare differentias soni graue, & acutum est secundum similitudinem ad res tangibiles. quoniam quidem sonus mouet sensum magno motu in modico tempore: & tangibile acutum est tale: & ideo transumebatur nomen eius ad illud, & similiter etiam quia quidam sonus mouet auditum longo tempore paruo motu similis est tangibili, quod mouet tactum in longo tempore paruo motu scilicet obtuso.

D. d. Sed tamen acutus non est velox, &c. idest sed tamen sonus, qui mouet auditum motu magno in tempore paruo, non est velox in rei veritate neque sonus, grauis tardus. velox enim & graue in rei veritate sunt de dispositionibus inobilium. sed hoc dicitur, graue, quia mouet tarde: hoc acutum: quia mouet velociter.

D. d. Et forte hoc est simile, &c. idest & forte ista intentio, quae inuenitur in sono de moto veloci, & tardo, est quasi similis, ei quod inuenitur in sensu tactus de acuto & obtuso. & ideo transumpta fuit ista ordinatio de acuto, & obtuso, non de veloci & tardo, &, quia obtusum simile est graui, ideo talis sonus dicitur grauis.

D. d. acutum enim, &c. i. sonus enim acutus quasi stimulat, sicut stimulat corpus acutum: & sonus grauis quasi expellit, sicut expellsit corpus obtusum, quia assimilatur graui. contingit igitur ex hoc vt illud sit velox, & hoc tardum, idest, & ex quo contingit secundum consuetudinem vocare sonum, qui videtur quasi stimulare, acutum, & sonum, qui videtur quasi expellere, grauem.

Cum locutus fuit de sono vniversaliter, siue de animato, siue de non animato, incoepit loqui de sono animati, & d. Vox autem est, &c. idest vox autem est sonus animalis animati, in quo inuenitur neuma, vel nete, & irach, & dictiones. & ideo plura instrumenta dicuntur vociferantia secundum similitudinem: quia haec tria inueniuntur in eis, aut sua representantia. ristula enim & alia instrumenta non dicuntur vociferantia, nisi quia habent expansionem, idest neuma, vel nete, & tonum, idest irach, dictiones idest aliquod simileliteris, & dictionibus.

D. d. & sunt similia, &c. i. & ista instrumenta in vociferando sunt siilia, animalibus, haec enim tria existunt, in animali in rei veritate: in istis vero per similitudinem.

D. d. & plura animalia non habent vocem, &c. idest & recte accidit quod plura animalia non habent vocem, vt animalia carentia sanguine, & piscis de animalibus habentibus sanguinem: cum sit declaratum quod sonus est motus factus a percutiente, & percusso in aere, & ista animalia carent aere, qui percutiat ea n suis interioribus: & carent instrumentis, quae percutiunt aerem. Et, cum narrauit hoc de istis animalibus, induxit quod forte aliquis dubitabit de huiusmodi ex hoc, quod quidam modus piscium vociferat, & d. Sed ea, quae dicuntur vociferare, &c. & intendit per vias branchos. & intendebat quod tale non dicitur vociferatio, nisi aequiuoce, cum non inueniantur in ea illa tria genera, quae sunt neuma, vel nete, & irach, & literae, aut similia literis.

Cum declarauit quod vociferatio dicitur aequiuoce in eis, quae vociferant per branchos, & in animalibus anhelantibus, vult modo notificare genus animalium, in quo inuenitur vera vox, & dicit, Vox autem, &c. i. vox autem vera est sonus animalis proprii, & per membrum proprium. Dein de incoepit declarare sermonem quod membrum est, & quod animal est, & d. Sed quia omnis res non habet sonum, &c. i. quia iam declaratum est quod omne sonorum non habet sonum, nisi pereutiens, & percussum in aere, manifestum est quod impossibile est inuenire animal sonorum, nisi habeat membrum, ex quo fiat percut: esis, & percussum, & aerem, quem immittat in illud membrum, & extrahat ab ipso: & quod illud membrum habeat figuram, & quantitatem, & situm terminatum. Vnde necesse est, vt etiam animalia vociferantia in rei veritate sint animalia, quae recipiunt aerem in interioribus suis, & extrahunt ipsum. in istis enim inueniuntur illa tria, ex quibus fit vox in rei veritate.

Deinde incoepit declarare quod istud iuuamen l tum, per quod natura vtitur aere in animali anhelante, est aliud a iuuamento, quod est infrigidatio: & quod natura vtitur eodem membro ad duo, quorum vnum est vtile, & reliquum necessarium, vt declaratur in animalibus & d. Natura enim vtitur aere anhelato, &c. & intendit per duas actiones vociferationem, & infrigidationem.

Deinde dicit sed gustus est necessarius, &c. i. sed gustus ex his duobus est necessarius in essendo animalia: & ideo inuenitur in pluribus animalium. iuuamentum autem suum in loquela est propter melius: & ideo carent eo multa animalia.

Deinde d. Et similiter vtitur anhelitu in calore, &c. i. & natura vtitur immissione anhelitus propter calorem, qui est interius & hoc fuit necessarium animalibus anhelantibus: & vtitur eo propter melius in vociferatione. Et locus, quem innuit quod in eo fuit locutus de hac intentione, est suus tractatus, quem fecit de Anhelitu. & iste tractatus non peruenit ad nos. & oportet perserutari de hoc singulariter. videtur enim quod illud, quod dicit Galenus in hoc, non est sufficiens,

Et, cum declarauit quod necesse est vt nullum animal habeat vocem, nisi sit anhelans, & quod per idem membrum facit animal vtrunque, incoepit dicere illud membrum, & d. Et trachea arteria. & intendit per tracheam atteriam epiglotum, & cannam. Et manifestum est quod hoc membrum est instieundum vocis: quoniam in estremo huius membri est corpus simile linguae fistulae. & similiter est manifestum quod hoc membrum est perper pulmonem: quia est via ad ipsum. Et d. per hoc enim membrum excedit, &c. i. quia hoc membrum inuenitur in animalibus habentibus sanguinem ambulantibus, ideo sunt calidiora animalibus carentibus hoc membro.

D. d. Et indiget anhelitu propter cor prius. i. & ista animalia indigent anhelitu prper calorem cordis prius, & secundo propter calorem illius membri. D.d. & ideo indiget necessario vt aer frigidetur, &c. i. prper calorem cordis indiget animal ad immittendum aerem frigidum prius, & propter calo¬ rem pulmonis: secundo indiget vt extrahat ipsum. Et hoc, quod dixit, necessarium est. Prima enim necessitas in anhelitu est ad immitendum: Secunda ad extrahendum. prima autem est propter cor: & secunda propter pulmonem, quoniam, nisi esset calor pulmonis, non indigeret animal ad extrahendum aerem frequenter. & hoc est simile ei, quod inuenitur in pluribus artificis scilicet quia indigent mutare instrumentum, per quod agunt propter. illud, quod contingit illi instrumento, ab eo, qui vtitur. instrumentum enim non mutatur, nisi quando consumitur, & consumptio contingens ei aut est propter utentem aut propter ipsum vsum. Si igitur pulmo desyderat ad extrahendum aerem calidum, tunc motus eius non est ex pectore tantum, ut opinatur Calenus. & ista intentio indiget perserutatione per se.

D. Oportet igitur vt percussio aeris anhelati ab anima, quae est in istisl membris ad cannam, sit illud, quod facit vocem. necesse est igitur vt essentia vocis non sit aliud, nisi percussio aeris anhelati ad membrum, quod canna dicitur, ab expulsione animae imaginatiuae voluntariae, quae est in istis membris: quemadmodum fistulatio est percussio aeris ad linguam fistulae a fistulante habente animam expelsentem apud imaginationem neumatum, vel nete.

Deinde d. Non enim omnis sonus, &c. idest & diximus quod necesse est in essendo vocem ut percutiens habeat animam imagi natiuam. quia non omnis sonus factus ab animali est vox: vt sonus, qui fit sine voluntate apud tussim, & apud motum linguae. sed vox est sonus, qui fit cum imaginatione, & voluntate. & ideo dixit. animatum, & cum aliqua imaginatione. innuit enim quod ista actio completur duabus virtutibus animae: quarum vna est concupiscibilis, altera imaginatiua.

Deinde dicit vox enim est sonus illius, &c. idest primum enim mouens in voce est anima imaginatiua, & concupiscibilis. & ideo vox est sonus illius primi, idest volentis, & non est sonus mouentis aerem anhelatum: vt sonus, qui sit apud tussim sed mouens in voce est aliud ab isto mouente, licet non moueat nisi per ipsum. & hoc intendebat, cum d. sed per hoc percutit aerem, qui est in camna. i. sed illud primum mouens, quod est proprium voci, percutit aerem, qui est in camna apud vocem, per illud, quod moueat aerem anhelatum.

D. d. Et signum eius est quod nos non possumus vociferare &c. i. & signum eius quod primum mouens in voce mouet aerem, mediante primo mouente aerem in anhelitu, est quod, nos non possumus vociferare, dum inspiramus aut expiramus. mouens enim in anhelitu alio instrumento vtitur in illa hora, ab instrumento primae motionis in percussione, quae facit sonum. sed impossibile est vt vno instrumento vtatur in diuersis actionibus in vna hora.

D. d. & nos non mouemus per illud membrum, nisi cum concluserimus ipsum. i. & ideo nos non mouemus aerem motu vocis per hoc menbrum, quod inspirat, & expirat, nisi quando incluserimus anhelitum, & reddiderimus ipsum ociosum ab actione, quae est anhelitus.

Dicit quod causae, propter quas pisces non habent vocem, sunt tres. & primo incoepit a remotiore, & d. quia non habent pulmonem, & cannam. D.d. causam huius causae, & d. quia non recipiunt aerem. i. quia non indi gent immissione aeris, aut emissione.

D. d. causa autem in hoc dicenda est alio loco. idest causa, autem istius esse, & est causa propria, & propinqua huic accidenti dicenda est in alio libro de Animalibus.

Cum compleuit sermonem de auditu, vult loqui de odoratu, & dixit. Odor autem, & odoratum, &c. i. & cognoscere autem quid sit odor, & quid sit odorabile, ex quo possumus peruenire ad sciendum istum sensum quid sit, secundum quod dat doctrina naturalis, difficilius est quam scire uocem quid sit, aut colorem, Et causa difficultatis in hoc est, quia non declaratur de odore, cuius odor sit, & quae sunt differentiae propiae vnicuique eorum, sicut declarantur differentiae colorum, & vocum. Et, cum declarauit quod cam difficultatis in sciendo odo rem quid sit est, quia diiturae specisicae non bene comprehenduntur a nobis, dedit causam in hoc, & d. Et causa in hoc est, quia iste sensus non est verus in nobis, &c. i causa propter quam imperfecte intelligimus dicituras odoris est, quia iste sensus debilior est in nobis quai in multis animalibus. Et intendebal per hoc demonstrare causam propter quam intellectus difficile comprehendit differentias odorum: & est, quia iste sensus debiliter comprehendit differentias odorum sensibiles. comprehensio enim differentiarum rerum sensibilium a sensu est causa in comprehensione earum ab intellectu. & ideo qui cares sensu, caret intellectu illius generis sensibilium.

D. d. sed est debilior in nobis qui in multis animalibus. i. in comprehendendo differenrias odorum multa animalia videntur cognoscere sua nutrimenta per differentias odorum sicut nos per saporem. & non tandum in hoc excedunt nos animalia aliqua, sci licet, comprehendendo differentias odorum, sed in comprehendendo eas a remoto spacio.

D. d. & nos non sentimus odoratum sine delectatione, aut tristitia. i. & non sentimus de differentiis odorati, nisi illud, quod est delectabile, aut contristabile. i. non sentimus de eis nisi differentias magis communes. delectabile enim multos habet modos, & similiter contristabile, & de fectabile non inueniuntur, nisi in remotissimis extremis.

D. Et videtur quod ita homines differentias odorum, sicut animalia duri oculi differentias colorum, quendmodum enim illi non comprehendunt de dicituris colorum nisi conuenientem, & inconuenientem, ita homines non comprehendunt de dicituris odorum nisi delectabile, & contristabile. Visum est enim propter cosimilitudinem, quae est inter gustum, & odoratum, vt diciturae odorum sint secundum numerum diciturarum saporum. sed diiernae saporum apud nos sunt comprehensibiles, et illae non: cum in hoc sensu excedamus omnia animalia, quia quoquo modo est tactus. & consimilitudo, quae est inter sapores, & odores, est, quia non inuenitur odor nisi in habente saporem, vt declaratum est in de Sensu, & sensato¬

Idest est, & sensus gustus est nobis perfectior sensu olfactus: quia gustus est tactus quoquo modo: & sensus tactus est in nobis perfectior: qui in omnibus aliis animalibus. D.& si iste sensus &c. i. & licet iste sensus sit perfectior in homine quae in aliis animalibus, tamen non consequitur ex hoc vt sit iu aliis sensibus perfectior, immo diminuitur in eis a multis animalibus. D. d. in tactu autem excedimus, &c. i. in bonitate autem sensus tactus excedimus omnia animalia. & propter bonitatem istius sensus est homo subtilior, & difcretior omnibus animalibus scilicet quod complexio conueniens bonitati istius sensus, conuenit discretioni intellectus

D. d. Et signum eius est, &c. i. & signum conuenientiae complexionis istius sensus ad complexionem intellectus est. quod in genere hominum, quando iste sensus fuerit bonus, tunc homo erit discretus, & econtrario.

D. d. & non est hoc propter aliud. i. & bonitas discretionis non videtur consequi bonitatem aliorum sensuum. boni enim visus homo potest esse indiscretus, & similiter boni auditus: sed boni tactus semper videtur discretus.

D. d. durae enim carnis. &c. i. & signum, quod bonitas discretionis sequitur bonitatem tactus, est quod mollis carnis, idest boni tactus, semper videtur discretus, & intelligens, & econuerso. Et hoc quod dixit verum est. &, cum inspexeris intelligentes homines, semper inuenies eos talis dispositionis, & ideo homo est mollioris carnis, quae caetera animalia.

Vult declarare quomodo consequuntur differentiae odorum differentias saporum: & d. Et quemadmodum in saporibus est dulce, & amarum. i. quemadmodum in saporibus est prima contrarietas, scilicet amaritudo & dulcedo, T ex quibus alii componuntur, sic est opinandum quod in odori ribus est prima contrarietas ex qua componuntur medil. Et, cum narrauit quod istae differentiae debent esse secundum numerum illarum: & quem admodum est in illis prima contrarietas, sic est in istis: incepit narrare quod non semper consequitur unaquaeque illarum in altero duorum generum suum simile in altero genere, & d. Sed in quibusdam odor, & sapor, &c. i. sed in quibusdam simile consequitur simile, & in quibusdam non, scilicet quod odor, & sapor non erunt eiusdem speciei. v. g. quod sapor erit dulcis, & odor acutus.

D. d. & ideo inuenitur odot acutus. i. &, quia differentiae odorum sunt conuenientes differentiis saporum, inuenitur odor acutus. i. cuius proportio ad odores est, sicut proportio acuti ad sapores: & sic de aliis, Et, cum declarauit quod nos non comprehendimus differentias odorum, nisi propter consimilitudinem eorum cum differenttis saporum, vult narrare quod ista est causa, propter quam transumpta sunt ad eas nomina saporum, & d. Sed sicut diximus quod odores, &c. i. sed sicut diximus quia differentiae odorum non sunt apud nos manifestae, sicut saporum, ita quod possumus comprehendere eas absque comparatione, & assimilatione ad alias, hoc fuit causa propter quam transumimus ad eas secundum similitudinem nomina saporum: & non imposuimus eis nomina propria, quia non intelleximus in eis intentiones proprias nisi per similitudinem.

D. d. odor enim dulcis, &c. i. manifestum est enim apud nos quod odor dulcis est sicut odor oroci, aut mellis. i. quod proportio odoris croci, & odoris mellis ad alios odores est, sicut proportio dulcis ad alios sapores. & sic est de aliis odoribus.

Vult narrare hic aliquid commune isti sensui, & aliis sensibus, & quod omnis sensus comprehendit suum sensibile proprium, & eius priuationem, & d Et quemadmodum auditus, &c. i. &, quemadmodum auditus, & vnusquisque sensuum comprehendit suum sensibile proprium, & eius priuationem, v.g. quia auditus comprehendit audiliile & non audibile, & visus visibile & non visibile, sic etiam sensus odoratus comprehendit odorabile & non odorabile. D. incoepit narrare secundum quot modos dicuntur haec nomina priuatiua, &. d. Et non odorabile dicitur, &c. idest & non odorabile, & non visibile, & non gustabile dicuntur tribus modis: aut de eo, quod omnino caretillo sensibili: aut de eo, in quo inuenitur debile: aut in quo inuenitur male. ver. g. non odorabile dicitur de carente odore omnino, & de habenti debile, & male. & sic non gustabile.

Cum declarauit hic de odore illud, quod potuit declarare in hoc loco dicit quod, iste sensus ita etiam indiget medio, sicut duo sensus praedicti, t Et sermo eius manifestus est, sed debet ita legi, & odorare etiam fit per medium. & hoc medium est aer, aut aqua. animalia enim habitantia in aqua videntur sentire odorem, sicut animalia habitantia in aere. & secundum hunc modum videtur quod animalia viuentia in aere, & non viuentia fentiunt odorem. Et signum eius est quod, istorum multa mouentur ad suum cibum a remoto, licet non videant. Apes enim mouentur ad suum nutri¬ mentum a loco remotissimo, & sunt exanimalibus carentibus sanguine.I & similiter in piscibus, & in multis animalibus aquae Et ratiocinatio su¬. per hoc, quod dixit de medio, est ratiocinatio praedicta, scilicet quod cum odorabile fuerit positum super sensum odoratus, non sentietur. Et quod dixit de, visione, quod natura media, quae seruit visui, non est aer, secundum quod est aer, aut aqua secundum quod est aqua, sed natura communis, ita est intelligendum hic in na quae est media, scilicet quia est natura communis aquae, & aeris, & quod odores sunt extranei in ista nam. & per ista natura caret odoribus, sicut diaphanum coloribus. & sicut color habet duplex esse scilicet esse in corpore colorato, & hoc est esse corporale: & esse in diaphano, & hoc est esse spirituale: ita odor habet duplex esse, scilicet esse in corpore odorabili, & esse in medio. & hoc est esse corporale, & illud spirituale: & illud naturale, & hoc extraneum. Et, cum hoc ignorauerunt quidam, & extimauerunt quod odor non separatur a corpore odorabili, & quod non habet nisi vnum esse tantum, dixerunt quod a corpore odorabili dissoluitur corpus odoriferum, habens corpus subtile, & odorem subtilem, & quod mouetur in aere, donec peruemat ad sensum odoratus. Et hoc destruitur multis modis. Videmus enim quod multa animalia mouentur ad nutrimentum per spacium 7multarum dietarum, sicut apparet in Vulturibus: & sicut apparet de Tigribus, quae venerunt ad locum praelii, quod accidit in terra Graecorum a remotis regionibus. Et Tquando iam posuimus quod omne sensibilel, quod comprehenditur per medium aequaliter, debet sentiri ex omnibus partibus, nisi aliquid impediat. vnde necesse est, vt istud corpus vaporosum sit centrum vnum, & quod sua semidiameter sit secundum longitudinem linearum, vnde veniunt ista animalia ad suum cibum, vt dicitur quod Vultures mouentur a quingentis miliaribus: sed impossibile est vt corpus paruum extendatur, donec recipiat tales dimensiones, cum impossibile est vt materia recipiat extensionem ad tale vltimum. maxima enim remotio, quam materia recipit, est dimensio ignis, deinde aeris. Si igitur corpus odorabile alteretur totum in ignem, aut aerem, impossibile est ipsum recipere dimensionem mille miliariorum. Minima enim dimensionum, quam materia recipit, est dimensio terrae, & maxima est dimensio ignis. & inter has duas dimensiones non sentitur ex diuersita, te haec quantitas, scilicet vt magnitudo vnius palmi terrae fiat ad mille miliaria. hoc enim impossibile est. Et etiam, si ita esset, tunc illud corpus: sphaericum non odorabile necesse esset vt penetraret aerem secundum totum, aut quod aer recederet a loco suo. Et, cum hoc impossibi se est, etiam impossibile est vt odor sit in aere, sicut in corpore composito. Tsimplicia enim non recipiunt odores. remanet igitur vt sit in eo sicut color in diaphano. TSed tamen apparet quod esse coloris magis est spirituale, quam esse odoris. venti enim videntur adducere odores. & hoc est, ex quo fuit existimatum odorem esse corpus. Sed ita est de odore in hac intentione, sicut de sono. Sonus enim fit a passione in aere: sed etiam impellitur a ventis: sed tamen non consequitur ex hoc vt sit corpus. quasi ligitur necesse est in istis duabus passionibus scilicet soni, & odoris, cum fuerint in aere, vt non sint motus illic in aere ad aliam partem sine alia.

Idest &, cum dixerimus quod animalia habitantia in aqua, & animalia non sanguinea olfaciunt, accidit quaestio, quando concesserimus has duas propositiones scilicet quod omnia animalia debent olfacere eodem modo, & posuerimus quod homo olfacit, quando inspirat, & non quando expirat, aut retinet anhelitum. consequitur enim ex hoc quod , si P illud animal fuerit non anhelans, vt non sit olfaciens.

D. d. Hoc autem, quod si sensibile fuerit positum, &c. i. & hoc autem, quod est necessarium in omnibus animalibus vt sit medium, & quod sentire non fiet, quando sensibile fuerit positum super ipsum sentiens, commune est omnibus. hoc enim opinatur Aristoteles de tactu, & gustu, vt post apparebit.

D. d. hoc vero, quod sentire non fit absque inspiratione, &c. i. hoc vero, quod homo, & alia animalia auhelantia impossibile est vt olfaciant absque inspiratione, manifestum est per se volentibus consyderare, & experimentari.

Dixit &, cum posuerimus quod omnia animalia eodem modo olfaciunt: & est manifestum quod homo non olfacit sine inspiratione: necesse est vt animalia carentia sanguine cum non anhelant, & videntur venire ad suum nutrimentum a remoto, vt habeant alium sensum a sensu olfactus.

D. d. Sed hoc est impossibile, &c. i. sed ponere ea habere alium sensum a sensu olfactus impossibile est, cum posuerimus quod nihil comprehendit odorem, nisi per istum sensum. comprehendere enim bonum odorem, & malum est olfacere: & olfacere est actio istius sensus, non alterius.

D. d. Odores enim fortes, qui nocent homini, nocent eis. & ista est secunda ratiocinatio. & est quod ista animalia infirmantur, & dolent a malis odoribus, & fugiunt eos, sicut homines. &, quia homines fugiunt eos propter sensum olfactus, oportet vt sic sit de aliis animalibus.

D. d. vnde necesse est vt olfaciant, sed non inspirando. i. necesse est igitur ex hoc, quod diximus scilicet quod ista animalia olfaciunt, cum videntur moueri ad odores, & fugere eos. &, quia impossibile est vt ista actio sit per alium sensum a sensu olfactus, ista animalia necessario olfaciunt: & non est necesse vt omnia animalia odorent eodem modo.

Cum declaratum est quod animalium quaedam sentiunt odorem sine inspiratione, & quaedam cum inspitatione, visum est quod cam in hoc est quod iste sensus in hominibus, & in animalibus anhelantibus differunt in creatione, & in forma a se in aliis animalibus non anhelantibus. Quemadmodum enim oculi in homine, & in aliis differunt in creatione ab oculis animalium duri oculi scilicet carentium palpebris. Et, cum narrauit consimilitudinem inter ea in hac intentione, dedit modum consimilitudinis, & dixit. Isti enim habent coopertoria, &c. i. & sicut oculi in homine, & in aliis habent palpebras, quibus cooperiuntur: & est impossibile vt homo videat quousque non aperiat palpebras: & in animalibus duri oculi non habent palpebras, sed vident subito colores factos in diaphano sine aliquo coopertorio: ita vide l tur quod dispositio sensus olfactus in animalibus anhelantibus, differt a se in non anhelantibus. In anhelantibus enim habet coopertorium: in non anhelantibus autem non habet coopertorium. & sic animalia anhelantia indigent apud olfactum anhelitu ad aperiendum vias clausas onlifactus, per quas impossibile est vt olfaciant, antequam aperiantur. queadmodum impossibile est vt animalia boni visus videant, quousque palpebrae aperiantur. sed animalia non anhelantia non indigent hoc. & ista erit causa, propter. quam animalia anhelantia non olfaciunt in aqua. Sed est quaestio in hoc quod dicit: animalia enim duri oculi sunt debilioris visus aliis animalibus sed animalia multa non anhelantia videntur fortioris odoratus homine. & oporteret, si palpebrae in oculis essent, sicut nasus in animalibus anhelam tibus, vt animalia anhelantia essent verioris olfactus, quam non anhelantia. Et ideo perserutandum est vtrum, nasus in animalibus olfacientibus per nasum sit propter melius, sicut palpebrae sunt in animalibus habentibus palpebras: aut propter necessitatem. Si igitur est propter necessitatem non oportet vt anhelantia sint verioris olfactus quam non anhelantia. Si autem propter melius, erit econuerso. Sed hoc, quod dicit, ampliantur venae, & viae, demonstrat quod hoc est propter necessitatem, non propter melius & quod animalia duri oculi non assimilantur olfacientibus sine inspiratione, nisi secundum diuersitatem creationis tantum: non quod iuuamentum palpebrarum est de modo iuuamenti inspirationis.

D. d. Et odor est sicci, sicut sapor humidi. i. & odor attribuitur abundantiae partis siccae in odorabili, sicut sapor attribuitur abundantiae partis humidae in gustabili. Et hoc declarabitur in libro de Sensu & sensato.

D. d. Et olfaciens est illud, quod est in potentia istius dispositionis. i. &, cum declaratum est quid sit odor, & quomodo comprehenditur per sensum, tunc sensus olfactus est illud, quod in natum est recipere odores.

Cum compleuit sermonem de olfactu, & sensus gustus est illud, quod debet consequi numerum secundum ordinem, qui incoepit a meliori, & procedit ad magis necessarium, incoepit loqui de eo, & declarare quod est aliquis tactus, & quod propter hoc non indiget comprehendere suum sensibile per medium, quod sit corpus extraneum, sed per medium, quod sit pars animalis. Et. d. Oustus autem est aliquis tactus. & hoc non est in potentia alicuius dispositionis per medium, quod sit corpus extraneum. tactus enim est etiam sic. i. & iste sensus non est illud, quod est in potentia istius dispositionis per medium, quod est corpus extraneum, sed per medium, quod est corpus non extraneum.

D. d. tactus enim etiam non est sic, i. tactus enim etiam comprehendit suum sensibile non per medium, quodest corpus extraneum: sicut est de sensibus tribus pdictis. Et quasi inducit istum sermonen pro ratione quod gustus est aliquis tactus. & quasi dicit, gustus autem est aliquis tactus, cum comprehendat suum sensibile non per medium, quod sit corpus extraneum, sicut tactus. & hoc est manifestius in secunda translatione, vbi dicit, sensus autem gustus comprehendit per tactum. Et causa illius est quod sensibile per gustum non comprehenditur per medium inter gustans & gustatum, quod est corpus extraneum: neque etiam tactus ita com prehendit.

D. d. Et corpus, in quo est sapor, &c. i. & alio modo dicimus etiam quod iste sensus est aliquis tactus. corpus enim in quo existit sapor, non est gustabile, nisi secundum quod ille sapor existit in eo humore: cuius proportio ad illum saporem est sicut materiae ad formam. & ideo iste sensus non comprehendit saporem, nisi comprehendat humorem: cum sit impossibile vt denudetur ab eo: & comprehendere humorem est aliquid tangere. vnde iste sensus videtur aliquis tactus.

D. d. Et ideo, si nos fuerimus in aqua, &c. i. &, quia gustus non indiget medio extraneo, ideo, cum nos fuerimus in aqua, in qua inuenitur aliquod dulce, sentietur a nobis admiscendo se cum aqua: non quia aqua recipit saporem abstractum a materia, & reddit eum isti sensui, sicut est de mediis extraneis, quae reddunt sensibilia sensibus. illa enim non recipiunt sensibilia cum corporibus, in quibus existunt, sed abstracta a materia. Et hoc demonstrat quod ipse opinatur quod odor non est corpus. si enim esset corpus, omnifactus esset aliquis tactus.

D. d. Color autem l non videtur, &c. idest color autem non videtur, ita quod aliquid ex eo admiceatur cum aqua, aut aere, neque quod aliquid currat ab eo in aerem, aut aquam sed tantum recipiunt ab eo intentionem coloris abstractam a materia. vn dicimus in hoc, & similibus quod comprehenduntur per medium extraneum.

Iste autem sensus differt a sensibus, qui comprehendunt per medium extraneum in hoc, quod non comprehendit suum sensibile per medium. sed quemadmodum color est visibile, & in rei veritate proprium visui, ita sapor in rei veritate est gustabile proprium gustui.

D. d. Et nihil recipit sensum saporis, &c. i. & nihil recipit sensum saporis, qui dicitur gustus, nisi sapor sit in humore, & humor est in saporoso, aut in actu, aut in potentia: v.g. salsum, quod est humidum in potentia propinqua, cum velociter dissoluitur, & dissoluit humores, qui sunt in lingua. Et ideo praeparauit. natura saliuam in ore: & praeparauit branchos in homine ad congregandum istam humiditatem, vt ea mediante gustentur sicca. vnde dicimus quod sapor non est sapor in actu, nisi in corpore humido in actu.

Sermo eius in hoc capitulo est manifestus. & abbreulatio eius est quod non sensibile dicitur in vnoquoque sensuum tribus modis: aut de eo, quod caret sensato proprio illi sensui de eis sensatis, quae innatus est habere: aut de eo, quod est sensibile intensum in se respectu illius sensus: aut de eo, quod est sensibile debile. v. g. obscuritas, quae est non sensibile secundum priuationem in visu: & color splendens, qui est non sensibilis propter intensionem: & color latens, qui est non sensibilis propter debilitatem. Et in auditu silensi tium secundum priuationem: & maximus sonus secundum intensionem: & sonus latens secundum debilitatem. Et ingustu insipidum secundum priuationem: & horribile secundum malitiam, & debile secundum diminutionem omnia enim ista dicituntur non sensibilia: quoniam vnumquodque istorum est priuatio alicuius dispositionis naturaliter sensi bilis illius sensus.

D. d. Et non visibile quidem dicitur, &c. i. & non visibile dicitur vniversaliter sicut dicitur in aliis sensibus multis modis: aut quia non est inna tum videri omnino, vt dicimus quod sonus est inuisibilis, & in colore non au litus: aut quia est innatus videri, sed non videtur, quia habet colorem, sed alio modo ab eo, secundum quem innatum est habere, scilicet aut propter intensionem, aut propter debilitatem hoc dicitur non visibile: sicut dicitur in eo, qui est debilis pedis, quod non habet pedem.

D. d. Et potabile est commune tactui & gustui, idest quod secundum humiditatem, quae est in eo, est tangibile, & secundum saporem est gustabile.

Cum declarauit ea, quae sunt communia isti sensui, & sensui tactus, & aliis sensibus, incoepit dicere quoddam proprium membro istius sensus scilicet linguae, & d. Et, quia gustabile est humidum, &c. i. &, quia materia saporis est humot, vt declaratum est in de Sensu & sensato, necesse fuit vt recipiens saporem recipiat humorem cum sapore. vnde necesse est, vt. iste sensus non sit humidus in actu, neque sit etiam impossibile vt recipiat humorem, cum sit innatus recipere saporem: quod est impossibile sine receptione humoris. & dicit quod est neces se vt sit non humidus in actu: quia illud, quod est aliquid in actu, non est innatum recipere illud, quod est in eo in actu, secundum quod est in eo in actu. visus enim, si haberet aliquem colorem in actu, non reciperet colores. De inde dicit, gustus enim patitur quoquo modo, &c i. & est necesse vt iste sensus sit innatus humefieri. membrum enim gustanspatitur quoquo mode a gustabili. &, quia gustabili semper associantur humidum, necesse est vt gustans patiatur ab humore, qui est in sapore. Vnde necesse est vt hoc membrum gustans sit in ea dispositione, qua possibile est vt humefiat: & hoc erit vt non sit humidum in se, & quod sit cum hoc saluatum abus accidentibus. & hoc intendebat, cum dixit, vnde necesse est vt humefiat, &c. idest & quia necesse est vt hoc membrum humefiat, necesse est vt sit innatum humefier, scilicet vt sit saluatum a siccitate intensa, & vt non sit humidum. Deinde dicit. Et signum eius est quod lingua, &c. i. & signum eius est, quod lingua apud comprenensionem saporum debet saluari ab intensa ficcitate, & dominio humoris, est quod ipsa non sentit sapores, quando fuerit intensae ficcitatis, aut intensae humiditatis, sed tantum sentit, cum fuerit in naturali dispositione, secundum quam innata est recipere humiditatem saporis. Deinde dicit, tactus enim ipse, &c. i. &, cum lingua innata est recipere saporem cum eius humiditate, necesse est vt super ipsum non doniinetur alia humiditas. Prima enim humiditas dominans in lingua impediet eam in recipiendo secundam humiditatem, quemadmodum qui gustauerit aliquem saporem fortem, & postea gustauerit alium saporem: tunc enim non sentiet secundum saporem propter dominium primi super linguam, Deinde dicit. &, sicut infirmi sentiunt omnes sapores amaros, quia sentiunt eos per linguam submersam in humore amaro, ita etiam qui gustauerit aliquem saporem, & sua lingua fuerit humefacta in humore accidentalitunc non comprehendet humorem saporis proprii, nisi admixtum cum qualitate illius primi humoris. & sic accidet necessario vt non comprehendat saporem, quia non comprehendit naturam saporis in dispositione illa, secundum quam est materia illius saporis.

Et dispositio modorum saporum adinuicem est, sicut dispositio colorum adinuicem. quemadmodum igitur colores simplices sunt albus, & niger, ex quibus componuntur alii, quorum quidam sunt propinquiores simplicibus, ita est de sapo ribus scilicet quod simplices eorum sunt contrari, scilicet dulcis, & amarus. & sequitur dulcem vnctuosus, & salsus amarum. & inter istos sunt acutus, & stypticus, & acetosus. Et hoc, quod d. in coloribus manifestum est: in saporibus vero habet quaestionem. Oalenus enim opinatur, quod ponticus, & acetosus frigidi sunt, & quod acutus est calidior amaroEt, si nos concesserimus quod isti sapores consequuntur calorem, & frigus, necesse est quod contrarietas in istis sit in illo, quod est vltimae calidum, & in illo, quod est vltimo frigidum. &, si concesserimus quod ita est de saporibus, sicut est de coloribus scilicet quod idem color sit a caliditate, vel a frigiditate, tunc non accidet impossibile. Et videtur quod haec opinio Galeni sit errorVidemus enim quod amaritudo quandoque inuenitur cum frigiditate. verbi gratia quod amaritudo, quae est in fructibus in primo cremento, demonstrat trigus: & amaritudo, quae est in rebus combustis demonstrat calorem. Et similiter non est impossibile vt aliqua dulcedo sit frigida, videtur enim quod plantae amari saporis apud complementum sunt dulces, aut insipidae in priticipio. Et signum eius, quod isti sapores sunt medii, est quod plantae habentes sapores, non transferuntur ex amaritudine ad dulcedinem in eis, quae innatae sunt esse dulces in fine, nisi mediante aliquo illorum saporum. & hoc erit secundum quod pertinet illi amaro existenti in illa planta, & illilulci existenti in ea. quemadmodum albedo non transfertur ad nigredinem, vel econuerso, nisi mediante aliquo colorum mediorum. in aliquo igitur transfertur mediante charopo, & in aliquo mediante Eiano. non enim est necesse vt translatio in extremis sit super omnia media. Et vnis uersaliter per se manifestum est quod amarum, & dulce sunt in fine contrafietatis, inquantum sunt sapores. quapropter necesse est vt alii sapores sint me dii inter hos duos, & compositi ex extremis. Secundum hoc igitur debemus ponere hoc. Et non debemus aduertere sermonem Galeni. suus enim sermo non est verus in complexionibus saporum secundum suas naturas. Et, si concesserimus quod omne dulce est calidum, & omne amarum etiam est calidum, debemus etiam dicere quod hoc non est nisi respectu corporis hominis, non respectu naturae ipsius rei. experientia enim, licet testetur hoc in corpore humano, tamen hoc non demonstrat naturam ipsorum saporum.

Et videtur quod sapor magis sequitur humiditatem & ficcitatem, quam caliditatem & frigiditatem. Necesse est enim aliquam opinari complexionem terminari, ex qua fit amaritudo, & aliam ex qua dulcedo: & quod istae duae complexiones sunt contrariae secundum hunc modum. & locus de hac perscrutatione est in sibro de Sensu & sensato, & etiam de nummero modorum saporum.

Deinde. d. Quapropter necesse est vt gustans sit illud, &c. idest declaratum est ex praedictis quod iste sensus est illud, quod est in potentia omnes isti sapores, & quod sapor, & gustus est agens, & mouens istum sensum de potentia in actum.

Modo vult loqui detactu, & dixit. De tangibili autem, & de tactu, &c. idest vtrum autem tangibile sit vnum, aut plura vno est dubium, sicutem de tactu. & sermo in eis est idem. Et innuit per hoc causam, propter quam latet hoc, in hoc sensu, & non latet in aliis sensibus. de illis enim quia manifestum fuit quod sensibile eorum est vnum in genere, fuit etiam manifestum eos esse vnum in genere: in hoc sensu autem, quia ivnoratum est de suis sensibilibus, fuit etiam ignoratum de suo sensu.

Deinde dicitTactus enim, si non fuerit vnum genus, &c. idest, sermo de eis in hac intentione idem est. Notum est enim nobis quod si tactus non est vnum genus, sed plura vno, necesse est quod tangibilia sint plura vno, &, si tangibilia sint plura vno, necesse est vt iste sensus sit plus vno. sed licet consecutio in istis duobus syllogismis sit manifesta, tamen destructio, vel positio in eo est ignorata.

Cum narrauit quod dubium est vtrum sensus tactus sit eiusdem virtutis aut plurium, incoepit dicere sermones dubitabiles in hoc, & d. Sensus autem tactus, &c. i. & principium consyderationis in hoc est, vtrum sensus tactus sit in carne, aut in simili carni in animalibus carentibus carne: aut sensus tactus non est in carne, sed caro est quasi medium. Et dixit hoc, quia, si fuerit declaratum quod sensus tactus est in carne, ita quod proportio carnis ad ipsum sit sicut proportio oculi ad visum, manifestum est quod sensus tactus est vna virtus: quoniam vnum instrumentum non est nisi vnius virtutis. Si autem fuerit declaratum quod ista virtus fuerit plures vna, necesse est vtus cato non sit nisi medium: & vt non sit quasi insteum. Et, cum narrauit hoc, incoepit inducere sermones dubitabiles. & incoepit ab eis, quae demonstrant virtutem tactus esse plures vna: quia post inducer ea, quae demonstrant ipe sam esse vnam ex hoc, quod apparet quod, cum sensibile fuerit positum super earnem, statim sentiet, ex quo existimatur quod ista virtus est vna. Et d. sed ista est medium, &c. i. vtrum sensus tactus est in carne, ita quod sit vna virtus: aut non est in carne, sed intra, & est plus quam vna virtus. est dubium. potest enim aliquis dicere quod earo est medium, & quod primum sentiens, quod est instsecundum istius virtutis, est aliquid intrisecum, & quod est plus quam vnum instium. Et signum eius est, quia manifestum est quod idem sensus non comprehendit nisi vnam contrarietatem, & eius media: visus enim comprehendit album & nigrum & media, & auditus graue & acutum & media, & gustus dulce & amarum & media. Tactus autem multa contraria. v. g. calidum & frigidum, & humidum & siccum, & asperum & sene, & durum & molle, & alia contraria. vnde necesse est, svt ista virtus sit plures vna, & quod caro sit quasi medium. Et hoc, quod dixit, manifestum est. quoniam, si vna virtus est, quae comprehendit vnam contrarietatem, contingit oppositum conuerti cum opposito, scilicet vt quae non com prehendit vnam contrarietatem, sed plures, non sit vna virtus.

Cum dedit sermonem, facientem credere quod sensus tactus sit plus vno, dedit alium serinonem, quasi dubitationem super hunc sermonem, & dixit. Sed est hic aliquid, &c. i. potest aliquis dicere aliquid esse, per quod dissoluitur iste sermo, per quem probatur quod sensus tactus est plus vno: & quod in aliis sensibus etiam sunt modi contrarietatis plures vno. v. g. quod auditus comprehendit graue & acutum, & magnum & paruum, & sene & asperum. & similiter visus comprehendit multa album & nigrum, & splendes & non splendens. quapper non est necesse ex hoc quod tactus comprehendit plus vna, vt sit plures, & quod caro sit quasi medium. Et, cum dedit hanc dubitationem super sermonen, probantem quod iste sensus est plus vno, in coepit excitare modum debilitatis eius, & dixit. Sed tamen non est manifestum, &c. i. sed iste sermo non sequitur quoniam, si magna contrarietas, quae est in tactu, sit similis contrarietati existenti in vnoquoque sensu, necesse est vt subiectum modorum contrarietatis, quae est in tactu, sit vnum, sicut est in visu, & in auditu. sonus enim est subiectum illorum contrariorum praedictorum. & similiter color est subiectum modorum contrarietatis comprehensibilium per visum. sed non est manifestum quid est vnum subiectum contrariorum sensus tactus, immo. apparet quod subiectum multiplicatur secundum multiplicationem contrariorum. Et intendit per subiectum hic genus, quod diuiditur in haec contraria. Et hoc, quod dixit, fmanifestum est. Necesse est enim si posuerimus quod vnus sensus comprehendit multos modos contrarietatis, vt genus subiectum illis modis sit vnum. Qnam necesse est aliquid esse commune illi multitudini, quod comprehenditur ab illo vno sensu. &, si non, non erit illic aliquid, per quod ille sensus poterit dici vnus. quoniam sensus non est vnus, nisi per. vnam intentionem. Et, cum contraria fuerint diuersa in generibus, tunc virtutes erunt diuersae. & ideo illud, quod recipit contrarietatem colorum, aliud est a recipiente saporum contrarietatem: cum ista contraria sint diuersa in genere. Vnde necesse est, si tactus sit vna virtus, vt modi contrariorum, quos comprehendit, sit vnum genus subiectum eis, quod dicatur de eis vniuoce: vt sonus, qui dicitur vniuoce, sit de modis sonorum, & color de modis colorum. Sed contraria tactus non viversalit habere genus, quod dicatur de eis nisi aequiuoce, Quale enim, quod dicitur de calido & frigido, & graui & leui, non dicitur nisi pure aequiuoce. Et illud, quod dictum est de aequiuocatione in hoc nomine quale, dicitur de sapore, de calore & frigore, & odore. omnia enim haec nomina sunt in praedicamento qualitatis: & graue & seue in praedicamento substantiae. Et ideo necesse est vt, virtus comprehendens contrarietatem, quae, est in graui & seui, sit quoquo modo virtus comprehendens contrarietatem, quae est in calido & frigido necessario, & quoquo modo non, cum. illa, quae comprehendit graue & leue, non comprehendit ea nisi mediante motu, scilicet quod non comprehendit grauem, niisi quando mouet eam corpus graue, aut leue. Et ideo oportet opinari quod velit Arist. quod sensus tactus est plus quam vnus: & quod caro est quasi ei medium. Tlicet iste sermo sit contrarius sermoni in libro de Animalibus. sed tamen forte ille sermo fuit secundum quod apparuit illic, scilicet quod sciuit de membris animalium in illo tempore tunc enim adhuc nesciebat neruos, & dixit quod, instrumentum sensus istius est caro. & iste sermo dat instrumenta esse istis auimalibus tangibilibus intra catnem. & hoc conuenit ei, quod post apparuit per anatomiam scilicet quod nerui habent introitum in tactu, & motu, quod ergo sciuit Aristo. ratione, apparuit post per sensum.

Cum dedit sernsonem necessarium, ex quo apparet quod sensus tactus est plus, vno, & quod caro est quasi medium, vt exposuimus: licet sit contra opinionem, t Alex. & expositionem Themistil. quamuis Themistius dicat aperte quod ista est opinio Aristo scilicet quod caro est quasi medium. sed isti videntur non scire rationem, super quam sustentabatur Arist. in hoc. & est, quia sensibilia tactus non communicant in eodem genere, quid de eis dicatur vniuoce, necesse etiam vt sit plus vno. & nons dicemus rationem Alex. in hoc, & dissoluemus eam. Et, cum iam compleuit hoc declatare, & dissoluere quaestionem contingentem in hoc, reuersus est ad destruendum illud, ex quo existimatur quod caro est instrumentum istius virtutis, & d. vtrum autem sentiens est intra, &c. i. dicere autem quod tangens non est intra, sed est in primo eorum, quae apparent scilicet in carne: caro enim cum fuerit positum super ipsam aliquod tangibile comprehendet ipsum: nihil est scilicet quod istud argumentum non tenet scilicet quod sensus tactus sit, quando tangibile tangit carnem.

D. d.bilitauit hoc argumentum, & dixit. Quoniam, si tu acceperis membranam, &c. i. quoniam, si tu acceperis membranam non spissam, & indueris eam carne, & posueris super carnem aliquod tangibile, tunc statim comprehendetur a sensu, ac siesset absque illa membrana. D.d. licet sit manifestum quod sentiens non est in istis rebus. i. licet sit manifestum quod primum sentiens non est in cute, non est impossibile vt cato sit ralis dispositionis scilicet vt sit medium quasi cutis. in apparentibus autem in carne nulla dubitatio est super ea, quae iam. declarata sunt ratione.

D. d. Siigitur, fuerit consolidatum. i. & nulla differentia est in hac intentione, siue caro fuerit continua cum sentiente, siue membrana fuerit non continua. cutis enim si esset continua, tunc citius redderet sensum. Continuatio igitur non dat carni nisi facilitatem pertransitus sensus: non quia continuatio det vt caro sit instrumentum istius sensus.

Cum declarauit quod tactus est plus vno sensu, & quod propter hoc caro debet esse media istis sensibus, & quod dubitatio super hoc, ex eo quod apparet sensui, quae fecit multos homines dicere quod caro est instrumentum istius sensus, & quod iste sensus est vnus, non sufficit, incoepit declarare modum, ex quo contingit ista existimatio communis omnibus: & forte ipse est vnus eorum in libro de Animalibus, qui hoc existimauerunt. Et dixit. Et ideo hoc men brum est de corpore, &c. i. & ista existimatio accidit hominibus: quia hoc membrum scilicet caro, assimilatur aeri, si esset applicatus cum corpore. quoniam, si aer, secundum quod est medium, fuisset applicatus cum corpore, sicut caro, idest, esset pars corporis, tuncexistimaremus quod per idem sentiremus sonum & colorem, & odorem: & quod haec tria sunt vnus sensus. & hoc idem accidit sensibus tactus cum carne, ita quod fuit existimatum eos esse vnum sensum.

D.d. modo autem, quia aer, &c. i. sed apparet quod tres sensus isti sunt diuersi, licet sint per idem medium, quia medium non est pars nostri. Caro autem, quia est pars nostri, non apparuit hoc in sensibus tactus, & fuit existimatum eos esse vnum sensum. sed demonstratio coegit quod sint plures vno sensu. sentit enim plura vno sensibili in scarne.

Cum declarauit modum, ex quo contingit ista existimatio in sensibus tactus, & non contingit in aliis sensibus, incoepit narrare causam, & necessitatem in hoc, quod medium in tactu est applicatum, & in aliis non applica¬ tum, & d. In tactu autem, &c. i. tactui autem accidit hoc, ita quod ista intentio latet in eo scilicet quod est plus quam vnus sensus, ex hoc, quod omnis sensus indiget medio: & animalia indigent in salute vt sentiant tangibilia: ideo fuit necesse vt medium esset pars eius. Et fuit impossibile vt hoc medium, quod est pars eius, esset aqua, aut aer, impossibile est enim sicut d. vt constitutio corporis esset ex aere aut aqua. animalia enim indigent necessario corpore duro, ex quo contingit necessario vt medium sensibus tactus esset corpus admixtum, super quod abundaret terrestritas, & est caro, & eius simile in animalibus carentibus carne. & sic est intelligendus iste sermo. Et ipse excitauit nos super hoc, quod diminuitur in sermone per hoc, quod dixit, Necesse est igitur vt corpus medium tangens sit applicatum. i. necesse est igitur quod omnis sensus sit per medium: cum 7 sensus non sentiant sua sensibilia nisi tangendo: & animalia indigent vt sentiant sensibilia occurrentia, vt medium sit applicatum, & pars corporis.

D. d. per cuius mediationem erunt sensus, & sunt plures vno. i. sensus tactus.

Et demonstrat quod, quia sensus tactus est plus, quam vnus, & quod hoc latet, quia caro est quasi medium tactus, qui est in lingua, quoniam sentimus omnia tangibilia per hoc membrum, & etiam saporem, fuit necesse vt caro, quae est in hoc membro, sit quasi medium, non quasi instrumentum, quoniam, si esset instrumentum saporis, non com prehenderet tangibile: &, si tangibile, non saporem. idem enim sensus idem habet instrumentum. Si igitur alia caro, quae est in corpore, sentiret saporem, sicut caro, quae est in lingua, tunc existimaretur quod gustus, & tactus essent idem sensus. D.d. modo autem sunt duo, quia non conuertitur. i. modo autem non ac tidit hoc, quia non conuertitur scilicet quod omnis caro gustans est tangens: sed non omnis caro tangens est gustans.

Cum declarauit quod tactus indiget carne pro medio, & quod est plus quam vnus, incoepit etiam quaerere vtrum iste sensus cum hoc, quod indiget carne, indigeat etiam medio extrinseco, aut sufficit etiam cato sine medio extrinseco. & ista quaestio etiam acc it in gustu. Et dixit. Et ex eis, in quibus homo dubitat, est, &c. i. & dubitat homo in hoc, utrum tactus: indigeat mendio extrinseco cum hoc quod indiget medio, quod est caro. omne enim corpus habet profundum, & est tertia mensura corporis.

D. d. & corpora, inter quae est medium, &c. i. et, cum omne corpus habet profundum, necesse est vtinter omnia duo corpora non se tangentia sit corpus: &, cum ita sit, con tingit vt corpora ficca, inter quae est medium corpus humidum, impossibile est vt tangant se adinuicem, absque eo quod suae superficies sint humefactae ab illo corpore humido. & humiditas impossibile est vt sit extra illud medium, v. g. corpora humectata. quoniam impossibile est vt tangant se, nisi inter ea sit aqua, aut aliquid aquae.

D. d. & ea, quae occurrunt sibi in aqua ad inuicem, cum extrema eorum fuerint non sicca, &c. i. &, cum corpora sicca non occurrunt sibi in corporibus humidis, nisi extrema eorum fuerint humectata, necesse est, vt non oceurrant sibi, nisi inter ea sit medium: & est corpus, in quo superficies eorum sunt submersae. Et, cum ita sit, impossibile est vt corpus siccum tangat corpus siccum in aqua, aut in aere: nisi inter ea sit corpus aut ex aqua, autex aere.

D. d. Et similiter etiam de aere. aer enim, &c. i. & ita est de aere, sicut de aqua in hoc. sed humefactio eorum, quae sunt in aqua, est manifesta sensui: Thumefactio autem eorum, quae sunt in aere, non sentitur: sed ratio cogit eam esse eiusdem modi. v. g animal, quod est in aqua. quoniam, cum manifestum est quod impossibile est vt aliquid tangat naisi mediante aqua, sic debet esse in animalibus, quae sunt in aere.

Et, cum fuerit concessum hoc, quod diximus, quod corpora sicca impossibile est vt tangant se in corporibus humidis, nisi inter ea sit aliquod corpus ex illo humido, quaerendum est vtrum sentire omnia sensibilia fiat eo dem modo scilicet per medium, aut sentire res diuersas sit diuersum, scilicet quod sentire quasdam non est per medium, vt existimatur de tactu & gustu, & quasdam per medium, & sine tactu, sed a remoto, ut auditus, & omlfactus, & visus. Aut non est ita. sed omnia tangibilia sentimus per idem medium, per quod sentimus illa tria residua. sed tamen differunt in hoc, quod sensibilia in istis tribus comprehenduntur a remoto, & in tactu, & gustu a propinquoEt, cum ita sit, non sentimus omnes res nisi per medium extrinsecum: sed istud medium non percipitur a nobis in tactu. Quemadmodum, si sentitemus tangibilia mediante membrana, absque eo quod perciperemus illam membranam esse super nos: quoniam dispositio nostra esset cum hac menbrana, per cuius mediationem sentiremus tangibilia absque perceptione illius, sicut esset dispositio nostra in sentiendo mediante aqua, aut aere. L quemadmodum accideret nobis existimare quod nos non sentimus tangibi lia nisi tangendo, non mediante illa membrana, cum non percipimus ilsam esse omnino, sic possibile est hoc accidere nonbis in aqua, aut aere, scilicet exsti mare quod nos sentimus res sine mediatione earum. sed nos in rei veritate nihil tangimus, nisi per mediationem earum.

Idest, sed licet consequitur ex hoc sermone quod tangibilia non sint nisi per medium sicut tres sensus, tamen opinandum est quod actio medii in hoc sensu non est sicut actio medil in illis. sed tangibilia differunt a coloribus, & a sonis in hoc, quod indigent medio: quia sensibilia in illis tribus primo agunt in medium, deinde medium in nos, tangibilia autem insimul agunt in nos, & in medium. Sed debes intelligere hic per simul, non quia in eodem tempore patitur medium, & sensus a tangibilibus, & in illis duobus temporibus, existimatur enim quod visus, & aer alterantur a calore in eodem instanti: sed intendit hic per prioritatem, & posterioritatem in illis, prioritatem secundum causam scilicet quod sensibile est causa remota in motione sensus, & medium est causa propinqua. In tactu autem medium, & sensus mouentur insimula tangibilibus. sed medium nihil facit in hoc, sed est aliquod accidens ex necessitate: non quia est necesse inesse sensus, sicut medium est uecessarium in esse aliorum. Et ideo assimilauit passionem nostram a tangibilibus passioni nostrae a percussione mediante scuto. Quemadmodum igitur non debet aliquis dicere quod scutum est necessarium in actione percussionis nostrae, ita quod scutum sit causa propinqua, & percussio est causa remota, ita est de aere cum tangibilibus scilicet quod non debet aliquis dicere quod illud necesse est ad sentire tangibilia, sed dicimus quod in simulparimur nos & scutum ab ictu. per simul igitur debemus intellige. re priuationem prioritatis, & posterioritatis in causa, non in tempore. Et intendebat per hoc declarare quod islud non est medium us secundum quod est necessarium omni sensui in sentiendo: sed medium, quod huiusmodi est in hoc sensu, est caro. & hoc, si dicetur medium, erit secundum accidens. Sic igitur, intelligendus est iste iocus. non quod Aris. dubitauit in hoc, & non comple uiit, neque declarauit modum, secundum quem dicitur quod tangibilia non sentiuntur nisi per medium extrinsecum. Neque etiam Arist. in hoc sermone fuit valde oblitus, sicut dicit Themistius, & alii. Dicunt enim quod nos, si concesserimus quod tangibilia non comprehenduntur in aqua, & in aere, nisi mediantibus istis, quid possumus dicere in comprehensione qualitatum tangibilium in istis duobus mediis ipsis: Et ego dico quod, obliuio fortis non fuit nisi a dicente hunc sermonem, licet sit valde difficilis, secundum quod apparet. Oem enim animal, quod innatum est esse in aqua, aut aere, non sentit aliquam qualitatem caliditatis, aut frigiditatis in eis, si fuerint in simplicitate, quam debent habere, quia est locus eius naturalis, & locus est similis locato, vt declaratum est in sermonibus uniuersalibus. & iam declaratum est quod sensibile est contrarium ante passionem. Et, cum ita sit, animal non sentit calorem aut frigus in aere, aut in aqua: nisi quando cum eis admiscentur corpora calida, aut frigida, illa ergo corpora sunt alia ab aqua, & ab aere naturali. Et, cum ita sit, illud, quod accidit ex hoc quando sentimus quod aer, aut aqua calefacta sunt, aut infrigidata, illud idem accidit in corporibus, quae apparent visui esse alia ab aere, & aqua, scilicet quod nos non sentimus ea, nisi mediante aqua, & aere naturali, vt declaratum est ex sermone praedicto. Et, si aer, & aqua continentes animalia, haberent qualitatem contrariam, tunc impedirent comprehensionem qualitatum contrariarum ab animalibus. Et propter hoc, quod diximus, non est opinandum aquam calefieri, dum fuerit aqua pura, neque quod aer infrigidetur, dum est aer purus: sed hoc accidit propter corpora admixta cum eis calida, aut frigida. & hoc fecit dubitare homines, ita quod frigiditas non est accidens inseparabile aquae, sicut calor igni. & ista existimatio accidit, quia vulgus consuenit vocare aquam, dum liquefactio remanet in ea: licet in rei veritate non est aqua pura, sed admixta. ista enim qualitas est magis cognita omnibus suis qualitatibus sensibilibus, sicut calor in igne. & ideo vulgus non absolute uocat ignem, qui. infrigidatus est propter admixtionem corporum frigidorum. & forte. vocat ignem corpora calida: licet sint humefacta per mixtionem, dum remanent calida calore igneo,

Cum declarauit modum, secundum quem dicitur quod aqua & aer sunt media in tactu, si debeant dici media, reuersus est ad dicendum illud, quod est medium in rel veritate in hoc sensu scilicet illud, quod est impossibile vrsine eo sentiat iste sensus. & est caro, cuius proportio ad ipsum est sicut pro portio aquae & aeris ad alios tres. Et d. Et vniuersaliter videtur, &c. i. & vniuersaliter opinandum est quod caro & lingua sunt tactui, & gustui, sicut aer & aqua visui, & auditui, & olfactui.

D. d. & sic est dispositio eorum apud sensum, &c. i. & dispositio carnis & linguae apud tangens, & gustans sit sicut dispositio aquae & aeris apud tres sensus.

D. d. sed ipsum sentiens, cum tetigerit, &c.i. T& in omnibus cum super sentiens ipsum fuerit positum sensibile, non sentiet omnino, aut, si sentiet, male: vt accidit, cum super visum fuerit positum aliquod corpus album.

D. d. aliam demonstrationem a praedicta quod caro est quasi, medium, non quasi instrumentum, & d. Dicamus igitur quod manifestum est, &c. i. & manifestum est quod sensus tactus est intra carnem: & quod caro non est quasi primum instrumentum es. quoniam, si ita esset, contingeret in eo quod contingit in aliis scilicet quod cum sensibile esset positum super carnem, non sentiretur a virtute tangibili: quema admodum color, cum fuerit positus super visum, non sentietur. modo autem, quia videmus quod virtus tangibilis non sentitur, nisi quando tangibile fuerit positum super carnem, necesse est vt caro sit medium non instrumentum. Et hoc, quod dixit, manifestum est per se, quoniam hoc, quod tres sensus indigent medio, aut est, quia accidit suis sensibilibus, quod sunt remota ab cis, aut quia impossibile est vt recipiant sua sensibilia, nisi sint prius in inedio: vt plura videntur contraria, scilicet quod non transferuntur ad extrema, nisi prius transferantur ad medium. &, si hoc esset propter hoc, quod sensibilia sunt remota, contingeret vt sentirent, quando essent positasuper eos. tunc enim non indigent medio. sed non sentiunt: ergo non indigent medio, nisi propter ipsum sentire. Et, quia hoc accidens non potest attribui vni eorum essentialiter, cum commune sit eis, remanet igitur vt hoc sit eis commune per naturam communem tribus sensibus: sed nulla natura communis est causa in hoc accidente, nisi hoc, quod sunt sensus: ergo indigentia medil ad sensus est eis in hoc, quod sensus, non secundum quod quidam sensus: ergo omnis sensus necessario indiget medio in ipso sentire. non quod medium est in itis tribus sensibus tantum: quia sensibilia eorum sunt remota, vt putat A exan. quoniam, si ita esset, contingeret quod, cum essent posita super eas, sentirent. Et hoc, quod dixit Alex. contradicendo huic opinioni, scilicet quod, si caro esset qua si medium, contingeret vt sub carne esset aliquod inembrum, per quod fieret iste sensus: & illud necessario esset vnum, si iste sensus esset vnum: aut plura, si plura: nihil est. Iam enim apparuit post Arist. in tempore eius, scilicet Alex. quod in animalibus sunt quaedam corpora, quae dicuntur nerui, & habent introitum in sensum, & motum. quod igitur apparuit Arist. ratione, manifestum est post, sensu. Et nihil est hoc, quod dicui. t posteriores Peripatetici, scilicet quod nerui non habent introitum in sensum tactus. est enim sermo Arist. in propinqua potentia: & est etiam sensibilis.

D. Et tangibilia sunt differentiae corporis, secundum quod est corpus. idest tangi bilia vniuersaliter sunt differentiae existentes in omnibus corporibus, scilicet communes omnibus corporibus generabilibus, & corruptibilibus. Deinde d. Et dico differentias, &c. idest & intelligo per differentias differentias vniuersales, a quibus nullum corpus fugit: & sunt primae differentiae existentes in quatuor elementis, scilicet calidum. & frigidum, siccum, & humidum: & quae fiunt ex eis, vt asperum, & durum: & aliae differentiae tangibiles, & quae sunt coniunctae cum eis, vt graue, & leue.

Deinde. d. de quipus prius locuti fuimus apud sermonem de elementis, scilicet in libro de Oeneratione, & Corruptione. illic enim declarauit modos tangibilium primos, & secundos.

D. d. Illud autem, quod est sentiens, &c. idest illud autem, quod sentit has differentias, est membrum, quod est in potentia hae l differentiae. i. illud, quod innatum est perfici per has differentias. & opinamdum est quod hoc est caro, aut nerui.

Cum dixit quod primum sentiens est illud, quod est in potentia istae differentiae, incoepit declarare hoc, & d. Sentire enim, &c. i. sentire enim, quia est aliqua passio secundum modum dictum, & omne patiens habet agens, & omne agens agit sibi simile in actu. i. necesse est vt non agat sibi simile in actu, nisi ex aliquo, quod est sibi simile in potentia, non in actu.

D. d. Et ideo calidum non sentit sibi simile, &c. i. &, quia agens non agit in eo, quod est sibi simile in actu, sed in potentia: ideo necesse est vt membrum sentiens non sentiat corpus calidum sibi aequale in calore, nec membrum frigidum corpus frigidum aequale sibi in frigore: & similiter de duro, & molli.

D. d. causam in hoc, & d. quoniam sensus est quasi medium, &c. i. & sensus tactus comprehendit tantum intensiora ex rebus tangibilibus, econtrario aliis sensibus cum suis sensibilibus. quia sensus tactus inuenitur in aliquo, quod est medium inter contrarietatem aliquam in sensibilibus: cum impossibile est vt aliquod corpus denudetur a qualitatibus tangibilibus ecomtrario aliis qualitatibus sensibilibus. Et intelligo quod sensus tactus impossibile est vt careat simpliciter calido, & frigido, & sicco, & humido: sicut fuit in visu colore, & in auditu carere sono. & ideo iste sensus comprehendit sua sensibilia secundum totum: sensus autem tactus comprehendit extrema.

D. d. Et ideo distinguit sensibilia. medium enim distinguit, &c. i. & ideo sensus tactus distinguit, & comprehendit sensibilia, quia est medium medium enim distinguit, quia recipit vtrunque extremum, & assimilatur ei, & efficitur cum eo idem.

Et, quemadmodum oportet vt illud, quod innatum est sentire album & nigrum sit neutrum, sed vtrunque in potentia, & sic in vnoquoque sensu, sic etiam oportet vt tangens sit neque calidum, neque frigidum secundum modum, qui est possibilis in eo scilicet vt ista sunt in eo secundum medium, aut propem: cum impossibile est vt denudetur ab eis omnino, sicut fuit possibile in illis aliis scilicet vt denudetur a suis sensibilibus. Et debes scire quod, quia illud, quod sequitur ex hoc in instrumento istius sensus, illud idem consequitur in medio, non possumus dicere quod cato sit instrumentum istius virtutis, secundum quod est media inter contraria, sicut existimauerunt plures.

Cum notificauit sensus, tactus, & naturam rerum tangibilium, & quomodo sit tactus, & per quot, reuersus est ad dicendum aliquid commune omnibus sensibus, comprehendunt enim alterum duorum oppositorum essentialiter, & alterum accidentaliter. Et dixit. Et quemadmodum visus, &c. idest & quemadmodum visus comprehendit visibile & non visibile quoquo modo, sicut etiam alii sensus comprehendunt priuationes suorum propriorum sensibilium, ita sensus tactus comprehendit tangibile & non tangibile. & d. quoquo modo, quia non eodem modo comprehendit habitum, & priuationem.

Deinde posuit secundum quot modos dicitur non tangibile, & dixit Et non tangibile est illud, in quo est, &c. idest & non tangibile dicitur duobus modis: quorum vnus est illud, in quo existit de qualitatibus valde modicum, sicut est de aere continente nos: & alterum est illud, in quo existit de qualitatibus tangibilibus valde intensum, & corrumpens sensum. vt ignis, & glacies.

Intendit secundum descriptionem, i. vniuersaliter in libro enim de Sensu & sensato loquitur de istis particulariter. Et. d. Et dicendum. est vniuer faliter de omni sensu, &c. i. & opinandum est quod receptio formarum sensibilium ab vnoquoque sensuum est receptio abstracta a materia. si enim recipiet eas cum materia, tunc idem esse haberet in anima, & extra animam & ideo in anima sunt intentiones, & comprehensiones: & extra animam non sunt comprehensiones, neque intentiones, sed res materiales, quae non sunt comprehensae omnino.

D. d. ver. g. quod cera recipit, &c. i. & ista receptio, quae est in sensibus, abstracta a materia, similis est receptioni cerae ad figuram annusi, recipit enim eam sine materia cum eodem modo recipiat eam, siue fuerit ferri, site auri, siue cupri.

D. d. Et similiter vnusquisque sensuum patitur, &c. i. secundum hunc modum patitur vnusquisque sensuum ab eis, a quibus innatus est pati, siue colore, siue sono. sed non patitur ab eo, secundum quod est color, aut sonus. quoniam, si ita esset, contingeret quod, cum reciperet ipsum, esset color, aut sonus, non intentio. & hoc intendebat, cum dixit, sed non secundum quod dicitur vnusquisque, sed secundum quod est intentio. Tintentio enim coloris alia est l a colore. Et dixit sed secundum quod est in hac dispositione & intentione, ob seruando se ab intentionibus, i quas recipit intellectus. illae enim sunt vni uersales: istae autem sunt particulares.

Et quod recipit istam virtutem, quae est intentio abstracta a materia, est primum sentiens. & cum receperit eam, efficietur idem: sed in numero differunt. Illud enim quod sentit, est aliquod corpus: & non sentit quod est corpus. neque sensus est corpus, sed intentio & potentia illius corporis, quod est primum sentiens.

D. & ex hoc, quod diximus, quod sensus est intentio, declarabitur causa, prper quam sensibilia intensa corrumpunt instra sensuum. quoniam, quando motus sentientis a sensibili fuerit fortior, quae sentiens possit tolerare, dissoluetur illa in tentio, per quam sentiens est sentiens, & remanebit corpus sine illa intentione, quae est sensus. sicut dissoluitur consonantia chordarum, & neumata, uel nete eorum, quae sunt intentio existens in eis, quando fortiter tanguntur, & mouebuntur motu fortiori, quam motu, quem possunt tolerare.

Laborat in hoc sermone ad dandum causam, propter quam vegetabilia non hibunt sensum tactus: licet habeant animam nutritiuam, & etiam patiuntur a tangi bilibus, & calefiunt, & intrigidantur. & intendit per aliquam partem animatam animam nutritiuam. Et d. Causa enim in hoc est, quia non hibunt medium, &c. i. causa enim in hoc nihil aliud est, nisi quia vegetabilia non huisunt medium, quasi carnem, neque tale principium, per quod animalia possunt recipere formas sensibilium, &, cum declarauit quod a tangibilibus patitur aliquid, quod non comprehendit ea, incoepit narrare quod econtra est de aliis sensibilibus sensuum.

Idest, & licet aliquid, quod non est inatum tangere patitur a tangibilibus, tamen non patitur ab odoribus passione propria odoribus, i. secundum quod est odr, nisi illud, quod pot olfacere: nec patitur a coloribus passione propria coloribus, secundum quod est color, nisi illud, quod poet videre: neque a sono, nisi illud, quod potet audire.

D. d. & sic de aliis. Et hoc facit existimare quod sapor est huius disponis. sed ipse dicet post quod quidam patitur a sapore, quod non est innatum sentire ipsum, & forte fecit hoc, quia est locus dubitationis.

D. d. Si igitur omnlfactus est, &c. i. si ligitur nam olfactibilis, quae non existit nisi in olfaciente, sit odor ipse, non intentio comparata, quae contingit odori, manifestum est quod odor facitolfacere omne olfactum: & omne, in quo odor acit, secundum quod est olfactus, est olfaciens. quoniam, si esse odoris non est, nisi secundum quod est olfactus: & omnlfactum non inuenitur nisi in olfaciente: manifestum est quod omne, quod patitur ab odore, est olfaciens.

D. d. Vnde necesse est, &c. i. si igitur omne olfaciens patitur ab odore: & omne, quod patitur ab odore, est olfaciens: necesse est secundum conuersi onem oppositi, vt quod non estolfaciens non patiatur ab odore. Et ipse non propalauit in sermone nisi postremum consequens, & primum principium: ex quo consequebatur scilicet quod, si odor est relatiuus, i. omnifactus, necesse est vt olfactum sit ollacientis. & non propalauit propositionem dicentem quod omne, quod patitur ab odore, est olfaciens, neque propalauit conuersionem sui oppositi. Et quasi oppinatur quod tactus est aliquod contingens rebus contrarijs tangibilibus. & non opinatur quod omifactibile est aliquod contingens odori, neque uisibile colori, sed opinatur quod olfactum est quasi ipse odor, & visibile ipse color, & audibile ipse sonus. Et ideo fuit necesse apud ipsum vt omne, quod patitur ab odore, sit olfaciens, & a co lore videns, & a sono audiens. Et non fuit necesse vt omne, quod patitur a tangibili, sit tangens. & hoc indiget magna inquisitione. Ipse enim quasi opinatur quod sensuum quidam sunt in capitulo relationis, & quidam sunt in capitulo actionis, & passionis per se, & accidit eis relatio,

Idest &, cum in hoc sermone praedicto declarauimus hoc de sensibilibus, manifestum est per se. apparet enim quod neque lux, neque obscuritas, neque odor, neque color agunt aliquid in corporibus: sed non agunt, nisi in rebus, in quibus sunt isti sensus.

D. d. v. g. quod aer, in quo tonitruum, findit lignum. sed sonus, qui est tonitruum, non est ipse motus, quem lignum recipit a motu aeris. sed sonus est intentio, quae non inuenitur, nisi in audiente: & quasi est in capitulo ad aliquid, non in qualitate. & similiter odor apud ipsum est, secundum quod exposuimus.

D. d. Sed tangibilia, & sapores &c. idest sed tangibilia, & sapores magis sunt in capitulo de agere & pati, quae in capitulo relationis. quoniam, si ab eis non patitur, nisi quod habet sensum gustus, & tactus, a quo igitur patientur alia corpora non animata: contingit enim agere & pati non esse. quod est impossibile. Et hoc quod dixit in tangibilibus, est manifestum, sed inus saporibus indiget consideratione. Potest enim aliquis dicere quod sapor est ipsum gustabile, sicut odor est ipsum olfactum. sed videmus, vt dicit Plato, quod sapores habent in corporibus non animatis passiones diuersas additas calefactioni, & infrigidationi verbi gratia exasperare, quod est pontici: & senificare quod est vnctuosi: & aua multa, quae sunt dicta in Timaeo, quae Galenus laborat. exponere. Istae igitur actiones vtrum sint saporis, aut sint de sapore quasi motus aeris de sono, indigent consyderatione. sed accepit hic quod sapor est modus tangibilis cum sit similis ei.

Cum declarauit quod non patitur ab aliquo trium sensibilium nisi sensus proprii eis, incoepit dare differentiam inter passionem corporum me diorum ab eis, & inter passionem rerum a tangibilibus, & d. Dicamus igitur quod non omne corpus, &c. i. &, si aliquis finxeritur quod corpora patiuntur a sono, & ab odore, & dederit rationem super hoc de passione aeris, & aquae ab eis, dicemus ei quod non omne corpus est innatum pati a sono, & ab odo¬ re. non enim patitur ab eis ex corporibus, nisi illud, quod est non determinatum in se, i. non habens figuram, neque propriam constitutionem. v. g. aerenim non patitur ab eis, nisi quia est ventus: & ventus est corpus non de terminatum, neque fixum. corpora enim quae patiuntur a tangibilibus, sunt determinata, & fixa.

D. d. Quae igitur est differentia inter olfacere, & patiu i. si igitur aliquis quaesiuerit, & dixerit cum olfacere sit passio, & receptio odoris a medio sit passio etiam, quae igitur est differentia inter vtranque passionem? Dicemus ei quod, cum aer patiatur velociter a sensibili, efficitur, per hanc passionem sensatum illi sensui. sensus autem fit per hanc passionem sentiens non sensibile.

Cum compleuit sermonem de vnoquoque sensuum quinque existentium in animali perfecto, incoepit declarare quod impossibile est inuenire animal habens sextum sensum, & d. Quomiam autem non est alius sensus, &c. i. quoniam autem impossibile est inuenire animal habens sensum sextum, praeter istos sensus existentes in homine, & in animali perfecto ex istis demonstrationibus creditur. D.incoepit declarare hoc, & d. Quoniam si omne, quod tactus potest, &c. i. quoniam manifestum est quod omne, quod sensus tactus potest comprehendere ex sensibilibus, nos possumus comprehendere: & nihil deficit nobis ex eis, quae innata sunt comprehendi ab hoc sensu. & similiter de vnoquoque sensuum scilicet quod non deficit nobis in aliquo animali habenti istum sensum, aliquod sensibilium, quae innata sunt comprehendi ab eo, ita quod nullus potest dicere quod potest inueniri aliquis tactus in animali, qui comprehendit tangibile, quod nos non possumus comprehendere. Manifestum est enim per se quod, omnes qualitates tangibiles, secundum quod sunt tangibiles, sunt sensibiles a nobis, & comprehensae per tactum. & similiter est de qualitatibus visibilibus, & audibilibus, & olfactibilibus. Et cum posuit hunc sermonem quasi antecedens, induxit consequens. E.d. Et necesse est, si deficiat in nobis aliquis sensus, &c. i. &, cum posuerimus quod isti quinque sensus non deficiunt nobis, nec in animali, in quo inuenitur, aliquid eorum, quae innata sunt comprehendi ab istis sensibus, secundum quod sunt isti sensus, necesse est, si deficit in nobis aliquis sensus, vt deficiat in nobis aliquod sentiens: cum iam posuerimus quod istis sensibus non deficit in nobis sentire aliquid eorum, quae innata sunt sentiri. &, cum ita sit, ille sensus, quem ponimus deficere cum non deficit propter aliquem sensuum existentium in nobis, necesse est vt defectus eius sit propter hoc, quia a no bis deficit sensus sextus.

Cum declarauit quod, si deficit in nobis aliquis sensus necesse estia vt deficiat aliquod sentiens: & etiam fuit manifestum ex hoc quod, si deficit in nobis aliquod sentiens, necesse est vt deficiat in nobis aliquis sensus, qui differat in genere a sensibus istarum virtutum, cum istis virtutibus non deficit sentire aliquid ex eis, quae innata sunt inueniri in eis: & quod haec duo conuertumntur scilicet quorum vtrumlibet fuerit, erit alterum: &, si vnum auferatur, auferetur & reliquum: incoepit declarare quod impossibile est sextam virtutem esse: quia impossibile est vt sit sentire extraneum in genere ab istis sensationibus. Et hoc declaratur tribus demonstrationibus. Quarum prima est accepta a mediis. Secunda ab instrumentis, quibus sit sentire. & causa, data in his duabus demonstrationibus est quasi materialis. Tertia autem est accepta a sensibilibus ipsis: & est magis firma illis duabus, cum causa accepta in ea sit finalis. Et incoepit a demonstratione, quae est accepta a medio: sed tacuit quasdam propositiones, & conclusionem. Et ista demonstratio fundatur super propositiones. Quarum vna est, quod Tomne, quod sentiit animal, aut sentit ipsum per contactum, aut mediante corpore extraneo. & omne, quod sentimus per contactum, aut sentimus ipsum mediante carne, aut per ipsam carnem, si fuerit instrumentum. Et hoc intendebat, cum dixit & omne, quod sentimus, &c. i. & omne, quod sentimus non per contactum, sed mediante corpore extraneo, sentimus ipsum mediante altero istorum duorum elementorum, aut vtroque scilicet aqua aut aere. & hoc intendebat cum d. & omne, quod sentimus per media, &c. i. &, cum ita sit, sicut diximus, manifestum est quod necessario sequitur ex hoc, ut omne habens sensum per carnem, aut per alterum istorum duorum elementorum, aut per vtrunque non inuenitur ei de sensu, nisi illud, quod potest fieri per haec duo scilicet per carnem, aut per medium extraneum. omne igitur animal non habet de sensibus, nisi qui possunt fieri per haec duo scilicet per carnem, aut per medium extraneum. Et, cum declarauit quod omne animal necesse est vt non sentiat nisi per carnem, aut per media, incoepit declarare quod sequitur ex hoc, quod omne animal habens aliquod medium ex istis mediis, necesse est vt habeat de sensibilibus sensibilia, quibus seruit illud medium & reddat ea non aliud, & d. Et ita est scilicet quod, si per vnum, &c. i. manifestum est quod, cum posuerimus quod omne animal non sentit nisi per medium, quod est caro, aut aer, aut aqua, si per vnum istorum mediorum caderent sensibilia plura vno in genere, necesse est, vt omne animal sentiens per illud me dium, non habeat de sensibilibus, nisi ea, quae innata sunt reddi ab illo me dio, si duo duo, si tria tria. Et intendebat per hoc quod, cum media sint determinata in numero scilicet aut caro, aut aer, aut aqua: & sensibilia etiam, quae reddunt ista media, sint etiam terminata in numero: necesse est vt virtutes sint secundum numerum istorum sensibilium, quae reddunt media animalibus, quae innata sunt sentire perhaec media. & manifestum est quod omne, quod redditur per carnem, est aut gustabile, aut tangibile. & omne, quid redditur per aerem, aut aquam, aut per vtrunque, est aut sonus, aut color, aut odor. omne igitur sentire est aut gustare, aut tangere, aut audire, aut videre, aut olfacere.

D. d. Et si per plura vno sit, &c. i. &, si per plura vno medio sit vnum sensibile, vt color per aerem aut aquam, quae sunt aequales in hoc, manifestum est quod animal habens alterum eorum sentit de sensibilibus, sicut quod habet vtrunque. & intendebat per hoc quod animal, quod est in aqua, debet habere virtutes sensus secundum numerum virtutum sensus animalis, quod est in aere, & animalis, quod sentit in aqua, & in aere.

Haec est demonstratio accepta ex instrumentis sensuum, & d. Et sensus ex simplicibus, &c. i. & instrumenta sensuum, quae propter suam naturam attribuuntur elementis secundum dominium sunt tria tantum scilicet instrumentum, quod est ex aere, scilicet auditus, vt declaratum fuit prius: & instrumentum, quod est ex aqua, scilicet visus: & tertium est, quod fit ex vtroque scilicet onlfactus & d. In hoc sensu, quod fit ex altero istorum duorum scilicet aut ex aqua, aut ex aere: quia animalia, quae sunt in aqua, olfaciunt in aqua, sicut olfaciunt animalia, quae sunt in aere, per aerem.

D. d. Ignis autem, &c. i. igni autem aut non attribuitur aliquis sensus hoc modo, aut attribuitur communiter. apparet enim quod nullus sensus potest facere suam actionem cum infrigidatur: & hoc diminute demonstratur per quae notat iterationem. & dixit hoc, quia respectus eius ad aliquid praeter ignem est, sicut proportio alicuius ad materiam: & proportio eius ad ignem est sicut proportio alieuius ad suam formam.

D. d. Et terra aut non est alicuius, &c. i. & terra aut non attribuitur alicui instrumento instrumentorum istorum sensuum, cum non videtur seruire sensibilibus aliquo modo: aut, si attribuitur, attribuitur carni: quia istud medium, aut istud instrumentum indiget constitutione, & confirmatione: quapropter terra dominatur in eo.

Deinde. d. Remanet igitur quod non est sensus sextus extrinsecus ab aqua & aere, cum non sit corpus extrinsecum ab istis duobus corporibus. quia ipossibile est inuenire instrumentum sensus aut ex igne, aut ex terra: sed tamen possibile est ex aqua, aut aere, aut vtroque. Et, cum materiae instrumentorum sensuum sint terminatae in numero, necesse est, vt sensus sint ita. si igitur esset sensus sextus, contingeret quintam elementum esse. sensus enim, qui sunt ex aere, aut aqua sunt aut visus, aut auris, aut nasus.

Et sensus attributi his duobus elementis non inueniuntur nisi in quibusdam animalibus scilicet perfectis propter melius: adeo quod propter solicitudinem naturae circa hoc, oportet vt omnes sensus sint distinctil, existentes in animali perfectae creationis, quod n onhabet occasionem, & quod ab animali perfecto, vt homine, non deficit sensus. Talpa enim videtur habere oculos sub cute, licet non videat. Et quasi intengfit per hoc quod, si sensus sex tus esset, oporteret vt inueniretur in homine, qui est completissimum animalium. esset enim necessario propter melius. & hoc est manifestum de solicitudine naturae in dando sensus animalibus: adeo quod propter hoc dedit Talpae oculos, & cooperit eos cutae, cum non indigeat eis in maiori parte suae operationis, cum hoc, quod materia eius non posset plus recipere. &, si posset, forte esset superfsuum.

Haec est Tertia demonstratio, & deficit praecedens. & syllogismus sic componitur perfecte. Et, si sextus sensus sit, necesse est corpus sensibile esse aliud ab omnibus corporibus sensibilibus, quae sentiunt quinque sensus, & passionem eius, & qualitatem, quam sentiens reciperet a sensibilibus, vt qualificet per eam aliam ab istis qualitatibus: sed nullum corpus sensibile est aliud ab istis corporibus sensibilibus, neque passio extra istas passiones: ergo nullus sensus est extra hos sensus quinque.

Et etiam impossibile est aliud sentiens esse a quinque sensibus, ita quod sensi bile eius sit aliquod vnum sensibilium communium, sub quibus sunt sensibilia propria vnicuque sensuum quinque, nisi sensibilia essent communia vnicuique sensuum accidentaliter. & d. hoc, quia, si essent eis accidentaliter, contingeret vt essent alicui sensui essentialiter. quod enim inuenitur alicui accidentaliter, debet inueniri alii essentialiter.

D. d. v. g. motui, &c. i. & sensibilia communia non sunt comprehensa a quinque sensibus acciden¬ taliter, v. g. motus, & quies, & figura, & quantitas, & numerus. omnia enimista sentiuntur a quinque sensibus per aliam motionem, & passionem. & quod est ita, necesse est vt sit essentialiter.

D. d. ver. g. quantitas, &c. i. v. g. quantitas. sensus enim innati sunt comprehendere eam per aliquam passionem, & motus. & similiter est de figura. figura enim est quantitas cum aliqua qualitate.

D. d. quies autem non per motum, &c. i. comprehensio autem quietis est per comprehensionem priuationis motus. cum enim comprehenderint motum essentialiter, comprehendunt priuationem eius essentialiter scilicet quietem. Comprehensio vero numeri, & multitudinis a sensibus est per comprehensionem priuationis continui, quod est magnitudo: & iam declaratum est quod continuum comprehenditur essentialiter: ergo & sua priuatio comprehenditur essentialiter.

Et, cum declaratum est quod communia sensibilia comprehendiuntur a quinque sensibus essentialiter, manifestum est quod impossibile est sensum proprium esse alicuius istorum sensibilium communium, v. g. motus, aut quamtitas. quoniam, si ita esset, tunc sentiremus motum, aut sibi similes de sensi bilibus communibus, non per se, sed per medium: sicut comprehendimus per visum hoc esse dulce mediante colore.

D. d. & hoc est, quia est in nobis sensus, &c. i. & accidit nobis talis comprehensio scilicet iudicare per aliquem sensum super sensibile alterius sensus: quia contingit quod illi duo sensus fuerint coniuncti in comprehendendo illa duo sensibilia ex eodem aliquo tempore. &, cum post haec acciderit vt comprehendamus per alterum duorum sensuum alterum sensibile, ex eadem re iudicabimus per lillum sensum su per sensibile alterius per coniunctionem praecedentem. v. g. quoniam nos non scimus per visum quod hoc est dulce, nisi prius acciderit nobis in aliquo tempore quod comprehendimus per visum quod, mel est citrinum, & per gustum esse dulce. cum igitur secundo sentiemus ipsum per solum visum esse citrinum, statim comprehendemus ipsum esse dulce, & mel.

D. d. Et, si non esset ita, &c. i. &, si non esset concessum a nobis quod, si vnum istorum sensibilium communium haberet sensum proprium, contingeret vt sentire ea, esset sicut sentire per visum quod hoc est dulce, necesse esset vt sentire ea es set de genere sensus, qui proprie dicitur accidentaliter. v. g sentire per visum quod iste est filius Socratis: quia sentiremus ipsum esse album: quia accidit quod filius Soeratis fuit albus:

D. d. Communia autem habent sensum communem, &c. i &, cum declaratum est quod, si aliquod sensibilium communium haberet sensum proprium, tunc sentiretur a hobis accidentaliter: quemadmodum sentimus per visum, istum esse filium Soeraris, quia est albus: aut quemadmodum iudicamus hoc esse dulce, quia est citrinum: Haec enim duo sunt duo modi accidentaliter: & iam declaratum est quod sensibilia communia comprehenduntur essentialiter: ergo nullum sensibi. lium communium habet sensum proprium. quoniam, si haberent sensum proprium, tunc sentiretur, aut sicut sentimus per visum istum filium Soeratis, aut sicut quidam sensus sentit sensibile proprium cuiusdam. Et iste modus est etiam accidentalis. sed differt a primo modo, qui simpliciter di citur accidentalis, & est comprehendere per visum istum esse filium Socratis: licet vterque numeratus sit accidentalis. differunt scilicet in hoc: quia comprehendere per visum hoc esse dulce, fuit, quia cum visu fuit coniuncta in eadem re virtus vnius oveneris virtute visus scilicet sensus gustus. Iudicare autem per visum istum esse filium Socratis accidit, quia in alio tempore fuit coniuncta cum visu alia virtus a virtute Tvisus. virtus enim qua co prehendimus istum esse Socratem, aut filium Soeratis, superior est ad vir tutem sensus. & ideo iste modus videtur magis aecidentalis, quam secundus. vnde simpliciter dixit ipsum esse accidentalem, & non secundum.

D. d. & non est vnius, &c. i. & iudicium non est vnius virtutis, T quando duo sensus fuerint coniuncti ad iudicandum super eandem rem ipsam esse eam dem. sed illud iudicium est vtriusque sensus, non alterius sensus ab. eis: sicut existimare potest aliquis. sed, si dicitur vnus ex hoc modo, dicitur accidemtaliter.

D. d. v. g. cholera, &c. i. v. g. hoc esse choleram, quia est amarum citriuum. iudicare enim quod haec duo sunt eiusdem scilicet cholerae, non est alterius virtutis ab his duabus. &, quia iudicium super hanc rem esse vnam est duarum virtutum non vnius, accidit ei error in iudicando aliquid non choleram esse choleram, quia citrinum.

Vult dare causam, propter quam haec sensibilia communia non comprehenduntur ab vno sensu, & d. Et debet homo perscrutari, &c. i. debet homo perserutari, quare haec sensibilia comnia comprehenduntur a pluribus sensibus vno, & non comprehenduntur ab vno.

D. d. rationem, & dixit, Dicamus igitur, vt non ignoremus, &c. i. vt non ignoremus alietatem sensibilium communium a fensibilibus propriis.

D. d. Quoniam, si haberemus solum visum, &c. i. & hoc esset necesse. quoniam, si poneremus quod solus uisus comprehendit ista, & quod ipse sclus est in nobis in hac intentione, tunc accideret visui vt ignoraret, & non distingueret album ab aliquo: adeo quod existimaret colorem, & quam titatem, & figuram eandem esse. & hoc accideret ei, eo quod color, & quantitas consequuntur sibi adinuicem scilicet quod color non inuenitur nisi in super ficie, & superficies in corpore.

D. d. modo autem quia communia, &c. i. modo autem, quia videmus quod communia, vt quantitas, & magnitudo comprehenduntur per alium sensum a uisu. Secundum hoc igitur est intelligendus suus sermo in hoc loco, non secundum quod sonant verba eius superficietenus, secundum quod loquitur: vt quare sensus sint plures vno. causa enim formalis in hoc manifesta est scilicet multitudo sensibilium. & hoc iam dictum est. & causa finalis est perscrutanda post in fine istius libri.

Cum compleuit sermonemn de quinque sensibus, & declarauit sextum sensum.i non esse, incoepit declarare quod isti quinque habent virtutem communem. Et incoepit prius dubitare secundum suam consuetudinem: & d. Et, quia sentimus nos videre, &c. i. nos, quia videmus & sentimus nos videre, & audimus, & sentimus nos audire, & sic in vnoquoque sensuum, necesse est vt hoc fiat per virtutem visus, aut per aliam virtutem.

D. d. Sed illud erit visus, & coloris, &c. i. sed si hoc scilicet sentire nos videre fuerit alterius sensus a visu, continget vt ille sensus habeat duplicem comprehensionem. comprehendit enim visum comprehendere, & comprehendit colorem, quem visus comprehendit. impossibile enim est vt comprehendat visum comprehendere colorem, nisi etiam ipse comprehendat colorem.

D. d. aut duo eiusdem, aut idem sui. i. sequitur igitur ex hoc alterum duorum. quoniam, si posuerimus duas uirtutes esse, continget vt duo sensus sint eiusdem intentionis, sensus scilicet qui sentit eam, & sensus qui sentit quod ille sensus sentit eam. vterque enim sentit illam,. aut ponemus quod idem sensus sentit seipsum, ita quod agens est patiens. quod impossibile est

D. d. Et etiam, si sensus visiouis. &c. i. et, si posuerimus duas uirtutes esse scilicet quod sensus, qui comprehendit nos videre, est alius ab eo, qui videt, continget etiam in illo sensus, quod contingit in primo: necesse est igitur vt habeat duplicem comprehensionem scilicet comprehensionem sui primi subiecti, quod sentit, & comprehensionem, quam comprehendit. &, si etiam posuerimus hoc duarum virtutum, continget in tertia quod contingit in secunda: & sic in infinitum. quod est impossibile. quapropter necesse est nobis ponere eandem virtutem a quae comprehendat vtrumque scilicet suum primum subiectum. & quod comprehendat illud, quod ipse comprehendit. &, cum necesse est abscindere infinitum, melius est hoc facere in primo, & ponere quod per eandem uirtutem comprehendimus colorem, & comprehendimus quod comprehendimus ipsum. quod enim contingit nobis posterius, faciendum est prius. & hoc intendebat, cum dixit, necesse est igitur hoc facere primo, aut ponere quod idem patitur a se, & comprehendit se

D. sed iste sermo habet quaestionem scilicet ponere quod per eandem virtutem comprehendimus colorem, & comprehendimus nos comprehendere colorem. quoniam, si visio est sentire per uisum, & uisus comprehendit colo¬ rem, & homo non videt ipsum uidere colorem, nisi quando videt aliquid, continget ut illud, quod primo videt, quando iudicat ipsum videre, habeat etiam colorem. & intendebat per hoc quod, si necesse est ut omne comprehensibile a uisu sit coloratum, & uisus comprehendit comprehenfionem coloris: ergo contingit ex hoc vt ipsa comprehensio sit colorata. quod est impossibile.

Cum dedit sermonem dubitatiuum, incoepit dissoluere eum, & d. Dicamus igitur quod manifestum est quod sentire, &c. i. Dicamus igitur, quod manifestum est quod sentire per uisum, non est eiusdem intentionis, ita quod consequitur ex eo vt omne comprehensibile a uisu sit coloratum. D.d. iudicamus enim per uisum, &c. idest & signum eius est, quod nos iu dicamus per uisum, non uidendo coloratum, cum iudicamus obscuritatem esse obscuritatem, & lucem esse lucem: sed neutrum habet colorem. sed non eodem modo iudicamus per visum obscuritatem, & lucem. iudicamus enim lucem per se, & obscuritatem, quia est priuatio lucis. Et, cum dedit hunc modum dissolutionis, dedit secundam dissolutionem quaestioni, dicenti quod visio debet esse colorata, si uirtus visibilis comprehendit visionem, & cixit. Et etiam videns est quasi coloratum, &c. idest, & etiam possumus concedere visionem esse colorem. videns enim quando comprehendit colorem, efficitur quasi coloratum quoquo modo. Et causa in hoc est, quia sentiens recipit sensibile, & assimilatur ei. visus itaque recipit colorem, quem recipit corpus extra animam. sed differunt in hoc, quod receptio sentientis est non materialis, & receptio corporis extra animam, est materialis.

D. d. quidlibet quodlibet. i. sentiens enim recipit sensibile non materialiter, quilibet sensuum quodlibet sensibilium. &, quia sensus recipiunt sensibilia quoquo modo, dicuntur etiam de eis quoquo modo.

D. d. & ideo, cum fuerint sensibilia abstracta, &c. i. &, quia sensus recipiunt sensibilia extra materiam, ideo, quando sensibilia fuerint abstracta a materia, efficiuntur ex sensibilibus sensus, & imaginationes non colores sensibiles, neque fapores, neque aliae qualitatum sensibilium, quae sunt extra animam in materia.

D. d. Et actio sensibilis, & sensus, &c. idest & actio sensibilis extra animam in mouendo sentiens, & actio sensus, qui est in sentiente, scilicet qualitas, qua sentiens qualitatur in mouendo etiam virtutem visionis, est eadem actio: licet modus esse sensibilis extra animam differat a modo sui esse in sentiente. verbi gratia quod sonus, qui est in actu extra animam, ita mouet instrumentum auditus, sicut auditus, qui est in actu, mouet virtutem auditus, & similiter dispositio coloris in mouendo videntem est sicut dispositio qualitatis, quae prouenit in vidente a colore in mouendo virtutem visibilem.

D. d.cit, possibile est enim vt aliquis habeat auditum &c. idest & hoc fuit ita, quod possibile est, vt aliquis habeat auditum in potentia, sicut habet sonum in potentia: & vt habeat sonum in actu, sicut habet auditum in actu. et, cum habuerit auditum in actu, habebit comprehensionem auditus in actu, idest comprehensionem quod audit. & lixit, possibile est enim dicere quod aliquis habet auditum, & habet sonum, licet non semper sonet, propter hoc, quia sunt sicut in potentia.

Cum posuit quod actio sentientis & sensibilis est eadem, licet differant in esse, incoepit declarare hoc ex rebus vniuersalibus praedictis, & d. Et, si actio, & motus, &c. idest, & si necesse est vt omnis actio: quae prouenit ab agente, & omnis motus, qui prouenit a mouente. non inueniantur nisi in re patiente, & mota: sensus autem patiuntur. a. sensibilibus, & sensibilia agunt in eos: necesse est ut actio sensibilis sit in ipso sentiente, quod est in potentia s sensibile. sonus itaque, & auditus, qui sunt in actu, sunt in eo, quod est in potentia sonans scilicet percussum: & quod est in potentia audies scilicet tensus audies.

D. d. ideo non est necesse ut moueatur quod mouet. i. &, quia motus est in patiente, & non in agente, non est necesse vt omne agens sit patiens, vt declaratum est in sermonibus vniuersalibus. & induxit omne hoc ad declarandum quod sensus mouent uirtutes, sicut sensibilia, quae sunt extra animam, mouent sensus.

D. d. & sonus est duobus modis, &c. i. & fuit necesse quod ita esset de sono, sicut de auditu scilicet quod eodem modo mouent, & quod actio sit in recipiente, non in agente, propter hoc, quod utrunque inuenitur, duobus modis, modo in potentia, & modo in actu.

Et iste idem sermo, quem diximus in sono, & auditu scilicet quod actio eorum est in patiente, est de aliis sensibilibus. D.iterauit propositionem, a qua incoepit hanc declarationem, & dixit. Quemadmodum enim actio, & passio, &c. i. & causa in hoc est. quoniam, sicut passio, & actio sunt in patiente non in agente, ita actio sensuum & sensibilium sunt in primo sentiente: cum sensibilia sint uirtutes agentes, sensus autem agentes & patientes: primum autem, sentiens est patiens tantum. Et, quia hoc later scilicet sensibilia esse virtutes agentes, & sensus esse patientes propter nominationem: plura enim sensibilia carent nominibus, secundum quod sunt agentia: & nomina plurium eorum passiua sunt in figura nominum virtutum agentium, dixit. Sed in quibusdam habent nomina, &c. i. sed in quibusdam sensibus ponebantur nomina actioni ipsius sensibilis, & passioni vtriusque sentientis, v. g. sonare, & audire. sonare enim est actio soni: audire autem est passio auditum sentientis. & in quibusdam alterum eorum caret nomine, v. g. in visu, passio enim visus habet nomen, & est videre: licet sit in figura nominis agentis. actio enim sui sensibilis, quod est color, caret nomine in Graecalingua. Et dico quod in Arabica actiones habituum sensuum prouenientium in eis a sensibilibus in primas virtutes sentientes, non uidentur habere nonia in aliquo idiomate, cum hoc non sciatur a vulgo. non enim comprehenduntur a sensu: nec in primo aspectu.

Et, quia actio sensibilis eadem est cum actione sentientis, scilicet quod habitus, qui ab eo prouenit in sentiente, est idem cum habitu, quo sensibi se agit in vtroque sentiente us in essentia & forma, licet differant in subiecto, necesse est vt corruptio duorum habituum sit insimul, & saluatio insimul, scilicet habitus, per quem sensibile est mouens in actu, postquam fuit impotentia, & habitus per quem sentiens est sentiens in actu, postquam fuit in potentia.

Deinde d. auditus, qui dicitur secundum hunc modum, & sonus, &c. i. & hoc sequitur in sono, qui dicitur secundum hunc modum, & est sonus in actu. & similiter contingit in sapore, qui est in actu, & in gustu, qui est in actu, & in omnibus sensibus. Insensibili autem, quod est in potentia, & in sentiente, qui est in potentia, non sequitur, scilicet quod, cum alterum eorum corrumpitur, quod reliquum corrumpatur: aut, quando unum fuerit, ut sit reliquum.

Sed Antiqui naturales non recte dixerunt in hac intentione. Dicebant enim quod nullus est color sine visu, neque sapor sine gustu. & hoc dixerunt absolute, i. quia opinati fuerunt quod sensibile, & sentiens sunt relatiua simpliciter: &, cum aiterum fuerit, reliquum erit: &, cum alterum corrumpitur, reliquum eorrumpetur.

D. d. Hoc enim est verum vno modo, &c. i. & hoc, quod Antiqui dixerunt, est vno modo verum, & alio modo non uerum. sed sermo Antiquorum sequitur in eis, quae sunt in actu: sensus autem, & sensibile quandoque dicuntur in potentia, & quandoque in actu. in eis autem, quae sunt in potentia, non sequitur scilicet vt esse eorum, & corrumptio sit sem per insimul. Sed error Antiquorum fuit in hoc, quod locuti fuerunt absolute in eo, quod indiget determinatione.

Dum posuit quod sesus, qui est in actu, est quoquo modo relatiuus, incepit declarare hoc, & dare ex eo causas plurimum accidentium in sensu, & dixit. Si igitur com sonantia est sonus, &c. i. si igitur neumata, vel nete consonantia in auditu, i. admixta mixtione delectabili fuerit sonus: & sonus in actu est auditus in actu: & com sonantia, quae est in neumatibus vel nete, non est nisi proportio temperata inter extrema, scilicet inter sonum grauem & acutum, qui dicuntur in respectu auditus, necesse est vt illud temperamentu existens inter ea, & est consonantia, sit ipse auditus. cum esse auditus in actu non est nisi in hat proportione, quae est in temperantia. Et quia temperans & temperatum sunt relatiua, & esse auditus in actu naturale est in sono temperato, contingit quod auditus & audibile erunt in capitulo relationis. Et dixit quod, necesse est vt auditus sit aliqua proportio, & non d. proportio simpliciter. quia existimatur quod ista proportio quamuis sit in capitulo relationis, tamen est proportio agens: & proportiones in eo quod sunt proportiones non sunt agentes, sed in eo quod qualitates. sensus igitur numerantur in relatione vno modo, & in qualitate alio modo. & sic intelligitur.

D. d. Et ideo corrumpitur quodlibet, &c. i. & propter hoc, quod diximus, accidit vt quilibet sensuum corrumpatur, quando ista, proportio transinutabitur intense, in exeundo ad alterum extremorum. v. g. Tcorru ptio auditus apud sonum intensum in acuitate & grauitate & corruptio vustus apud saporem intensum, & corruptio visus apud lucem intensam, & obscuritatem intensam, & corruptio olfactus apud odores intensos. Et causa in hoc est quod esse sensus naturalis est in, proportione temperata. &, cum. illa proportio fuerit corrupta, corrumpetur sensus, cum ista, proportio sit forma sensus quemadmodum sanitas est in proportione terminata inter quatuor qualitates. &, cum illa proportio corrupta fuerit, corrumpetur sanitas: cum forma sanitatis sit in hac proportione temperata.

D. d. Et propter hoc acetosum, &c. i. &, quia sensus est alia intentio & alia proportio, ideo acetosum & dulce, & salsum adiuncta ad suum simile, non admixta cum aliquo, erunt delectabilia, quoniam, cum occurrent similibus, essendo pura, etunt delectabilia: tunc enim erunt magis abstracta a materia.

D. d. Et vniuersaliter admixta sunt, &c. idest & vniuersaliter admixta ex contrarijs quae sunt in vnoquoque sensuum, sunt magis digna, vt sint, proportio ipsis contrarijs. v. g. sonus, qui est inter acutum & graue, magis dignus est vt sit proportio, quam acutus, & grauis. & similiter est de tactu cum calido & frigido, & humido & siceo: licet corpus tangens possit calefieri, & infrigidari e contrario aliis sensibus: & vt iam praediximus temperamentum magis est dignum vt sit proportio, quam extrema.

Cum incoepit perserntari de virtute, qua sentimus nos sentire, vtrumi sit eadem cum virtute propria vnicuique sensui, an alia, dedit in primo sermonem, ex quo sequitur eam esse vnam, & post, alium, ex quo consequitur eam esse plures: deinde sermonem concludentem eam esse vnam, & dissolutionem, ex qua exiuit ad declarandum quod sensus, & sensibile sunt vnum in actu, non diuersa: propter quod contingeret vt illud, quod iudicaret super ipfum sensum, esset aliud ab eo, quod iudicaret super ipsum sensibile. Et, cum hoc fecit, reuersus est postea ad illam eandem perscrutationem, & d. Et vnusquisque sensuum, &c. idest manifestum est per se quod vnusquisque sensuum iudicat suum subiectum proprium, quod est ei, secundum quod est illud sentiens: & iudicat cum hoc disferentias proprias, quae sunt in illo subiecto proprio. v. g. quia visus iudicat colo rem, qui est proprium subiectum ei, quod est secundum quod est visus, & iudicat differentias contrarias existentes in eo. v. g. album & nigrum & media. & similiter auditus iudicat sonum, qui est suum subiectum, & graue & seue & media, quae sunt differentiae soni.

Et, cum sensus comprehendit differentias contrarias, quae sunt in subiectis propriis vnicuique sensui, per quam igitur virtutem iudicamus istas esse diuersas, cum fecerimus comparationem inter eas adinuicem Apparet quidem quod consequitur ex hoc sermone illud, quod a principio dictum est, & est quod virtus, v qua visus iudicat album esse aliud a nigro, est alia a virtute visus. quem admodum virtus, quae iudicat ipsum videre, videtur alia a virtute visibili. differentia enim inter sensibilia est sensibilis.

Dicamus igitur quod manifestum est hoc, quod dico, quod vltimum sentiens in tactu non est in carne, neque in visu in oculo. quoniam, si vltimum sentiens esset in oculo, aut in lingua in gustu, tunc necesse esset, cum iudicaremus dulce esse aliud ab albo, iudicaret per duo diuersa, illud enim quod comprehendit duice secundum hanc positionem, aliud est ab eo, quod f comprehendit colorem omnino. illud enim est in oculo, & hoc in carne, aut sibi simili. sed caro in tactu non est sicut oculus in visu.

Deinde declarauit hoc impossibile esse, & dixit sed necesse est vt ambo sint eiufa dem, &c. idest sed necesse est vt sint comprehensa ab eodem, & per duo instrumenta. &, nisi hoc esset, manifestum est quod non poterit iudicare hoc et se aliud ab hoc. Si enim esset possibile iudicare haec duo esse diuersa per duas virtutes diuersas, quarum vtraque singulariter comprehendit alterum duorum illorum, tunc necesse esset, quando ego sentirem hoc esse dulce, & tu illud esse album, & ego non sensi quod tu sensisti, neque tu quod ego, vt ego comprehenderem meum sensibile aliud a tuo, licet non sentiam tuum, & vt tu comprehenderes tuum aliud a meo. & hoc est manifeste impossibile.

Deinde dicit, sed necesse est. vt vnus dicat hoc esse aliud ab hoc, & quod dulce est aliud ab albo, &c. idest sed quemadmodum necesse est xt idem homo dicat hoc esse aliud ab hoc, sic necesse est vt virtus, quae iudicat dulce esse aliud ab albo, sit eadem virtus. ita enim est in hoc de indiuiduis, sicut de membris sensus, cum sint etiam plura in numero. Et hoc intendebat, cum dicit. quapropter necesse est, sicut dicimus, sic agamus, & sentiamus. idest quapropter necesse est vt, sicut ille, qui dicit hoc, esse aliud ab hoc, est idem homo, sic illud, quod sentit & intelligit hoc esse aliud ab hoc, sit eadem virtus.

Deinde d. Quoniam autem impossibile est, &c. id est, manifestum est igitur ex hoc sermone quod non iudicamus diuersa esse sensibilia per diuersas virtutes. Qnam autem ista comprehensio cum hoc, quod est vnius virtutis, debet esse etiam in eodem instanti, manifestum est. quoniam, quemadmodum vnus homo dicit bonum esse aliud a malo, sic, cum dixerit in alteto duorum esse aliud in aliquo instanti, manifestum est quod in instanti, in quo dicimus quod alterum eorum est aliud, in illo eodem dicit in altero esse aliud, cum alietas sit aliqua relatio, & relatiua insimul existunt in actu.

Deinde d. & non accidentaliter, &c. idest & non intelligo per instans hoc instans, quod dicitur accidentaliter in eo, quod illud est indiuisibile: sicut instans, in quoo dicimus ratione us intrinseca esse aliud instans, cum fuerit comprehensum ratione intrinseca esse aliud instans enim, in quo dicitur ipsum esse aliud, est aliud ab instanti, in quo comprehenditur ipsum esse aliud. Et hoc intendebat, cum dixit non quia instans est aliud. idest non quia instans, de quo dixi esse aliud, est instans, in quo comprehenditur ipsum esse aliud, sed diximus hoc instans est aliud, & quod nunc est aliud: & illud instans est aliud ab instanti comprehensios nis.

D. d. a quo igitur erit. i. a quo igitur erit hoc iudiciums dico erit a vir tute indiuisibili & vna, & in tempore indiuisibili & vno.

Cum declarauit quod vltimum sentiens in omnibus sensibus debet esse eadem virtus, incoepit quaerere modum secundum quem potest esse eadem virtus, & iudicare omnia contraria in eodem tempore, & d. Sed impossibile est vt idem moueatur, &c. i. sed impossibile est ponere vt idem recipiat contraria in eodem instanti, secundum quod est idem & indiuisibile.

D. d. hoc enim si fuerit dui ce, &c. v. g. quod, si fuerit hoc dulce, mouebit sentiens primum aliquo genere motus: &, cum fuerit amarum, mouebit ipsum econtrario: & similiter de albo & nigro. Cum igitur sensus iudicauerit hoc esse aliud ab hoc: hoc enim dulce & illud amarum essendo, eadem virtus & indiuisibilis tunc patietur a contrarijs insimul, secundum quod est vnum & indiuisibile. quod est impossibile.

D. d. Vtrum igitur est possibile vt iudicans, &c. i. an igitur possibile est vt ista virtus iudicans contraria simul sit eadem subiecto & indiuisibilis, sed per intentiones, quas recipit est diuisibilis: ita quod per hoc dissoluetur quaestio sic. quoniam ista virtus, inquantum est diuisibilis, comprehendit res numeratas diuisibiles: & inquantum est eadem, iudicat ea vnico iudicio.

D. d. est enim secundum esse diuisibile, sed secundum locum & numerum indiuisibile. i. forte iudicans diuersa & contraria est secundum essentiam & formam diuisibile, sed secundum subiectum, hoc est secundum materiam, est indiuisibile. vt dicimus de pomo quod est indiuisibile subiecto, & diuisibile secundum essentiam diuersam in eo, secundum quod habet colorem, & odorem, & saporem.

Cum posuit illum modum ad dissoluendum praedictam quaestionem, reuersus est modo ad narrandum quod non sufficit in dissolutione, & d. Dicamus igitur quod hoc est impossibile, &c. i. dicamus igitur quod hoc est impossibile scilicet vt ista virtus sit vnica in subiecto, & plures secundum essentias, & formas. Non enim est possibile vt idem sit indiuisibile subiecto, & recipiens contraria insimul, nisi in potentia, non in actu & esse v. g. quod idem corpus possibile est dici esse calidum & fr igidum insimul potentia, actu autem non, nisi secundum quod est diuisibile, scilicet quia quaedam pars eius est calida, & quaedam frigida, Et hoc intendebat, cum d. sed est actu diuisibile, &c: Et, cum declarauit hoc, d. quapropter necesse est vt neque formas eorum recipiat, &c. i. quapropter necesse est vt ista virtus non recipiat formas sensibilium contrarias, si ista virtus eadem sensitiua est talis scilicet vnica in subiecto, & plures in essentia. Et d. & intelligere: quia intelligere in hac intentione simile est ad sentire, scilicet quia in vtroque est virtus recipiens, & iudicans contraria insimul, vt declarabimus in virtute rationali. Et intendit per omnia haec. declarare quod haec virtus non est eadem secundum quod est in potentia, sicut est prima materia, sed est vnica in intellectu & in esse in actu, & multa secuudum instrumenta, vt post declarabimus.

Cum narrauit quod impossibile est vt haec potentia sit vna in subiecto, & multa in virtuntibus, incoepit dare modum, secundum quem est vna, & modum secundum quem est multa. &, quia hoc difficile est ad dicendum, & est magisleue ad declarandum per exemplum, induxit sermonem in via exempli, & d. Sed illud, quod dicitur, &c idest sed ista virtus est vna & multa, vt punctus, qui est centrum circuli, quando ab eo fuerint ductae multae lineae a centro ad circunferentiam. & hoc intendebat, cum d. punctus vnius, hoc est punctus, qui continetur ab vna linea.

D. d. secundum quod est duo est diuisibile. i. secundum igitur quod ista virtus est duo, & plures per sensus, qui copulantur cum ea: quemadmodum punctus est duo, & plures per extrema hinearum exeuntium ab ea, est diuisibile ad patiendum a sensibilibus diuersis

D. d. Secundum igitur quod est indiuisibile iudicans, est vnum, &c. i. & secundum quod ista virtus est aliquod indiuisibile, scilicet secundum quod est finis motuum sensuum a sensibilibus, quemadmodum punctus est indiuisibile aliquod, secundum quod est finis linearum exeuntium ad ipsum a circumferentia, potest iudicare diuersa, quae copulantur cum ea a sensibilibus. Et, cum de clarauit modum, secundum quem potest intelligi quod ista virtus est indiuisibilis, & modum, secundum quem potest intelligi quod est diuisibilis, incoe pit distinguere opus eius, secundum quod est diuisibilis, & eius opus, secundum quod est indiuisibilis, & d. Secundum igitur quod est diuisibile, vtitur, &c idest, secundum igitur quod ista virtus est diuisibilis per sensus, operatur per istud vnum, quod est de ipsa quasi punctus duabus operationibus diuersis insimul. & secundum quod vtitur rebus, quae sunt de ea quasi extrema de lineis scilicet sensibus, inquantum habent hanc consimilitudinem, iudicat res diuersas iudicijs diuersis: & secundum quod est vna, iudicat res diuersas vnico iuditio. Et quasi opinatur quod virtus primi sentientis melius est vt dicatur esse vna forma, & multa instrumentis copulatis cum ea, quae transeunt motus sensibilium, quonsque copulentur cum ea, quam dicere ipsam esse vnam subiecto, & multa secundum formam, quae describuntur in ea. illud enim esse est dignius ei secundum quod est iudicans, istud autem secundum quod est recipiens. sed tamen, cum non ponimus illic eandem intentionem propter formam, non possemus inuenire aliquid, per quod iudicet diuersa esse diuersa, iu¬l dicium enim dignius est attribui isti potentiae secundum quod est actus, quam secundum quod est potentia. quemadmodum motio eius passiua a sensibus dignior, est attribui secundum quod est recipiens subiectum. est enim apud ipsum vt videtur recipiens secundum sensus, & agens secundum iudicium. recipere enim aliquid est aliud a iudicare illud, & haec duo debent inueniri in aliquo duobus modis diuersis. Et ideo videmus quod ista virtus iudicat intentiones, quas proprie recipit, & earum priuationes. Et similiter est de virtute rationabili. sed differunt in hoc, quod ista virtus est intentionum materialium: illa autem est intentio non mixta cum materia, ut post declarabitur.

Quia antiqui conueniunt in definiendo animam per has duas differentias proprie, scilicet per motum localem, & per cognitionem, & comprehensionem, quae videtur esse intelligere & sentire.

D. d. existimando quod intelligere, &c. idest & existimabant quod intelligere est genus sensus, qui est aut cor pus, aut corporalis. anima. eni in his duobus iudicat res, & cognoscit eas. Et, quia Antiqui dicebant quod intelligere & sentire sunt eiusdem virtutis, oportet nos perscrutari de hoc,

D. d. vt Empe. &c. i. vt dixit Empe. quod intellect in hominibus iudicat rem praesentem sensibilem. & in alio loco dixit quod sensus est idem cum intellectu, & propter hoc intellectus semper transinutatur in eis, sicut transmutatur sensus. Et intendit per transmutationem errorem qui accidit vtrique virtuti, aut obliuionem, & alia accidentia, in quibus existimatur habere communicationem. & hoc intendebat Homen rus, cum dixit quod sensus similis est intellectui.

Cum declarauit quod oportet post sermonem de virtute sensus: perseruta ri de differentia inter hanc virtutem, & virtutem intellectus dixit quod, existimatum, est intellectum esse corporalem, sicut est sensus: & est, quia multi Antiquorum credebant quod sentire, & intelligere idem sunt.

Deinde narrat naturam ducentem eos ad hoc dicere, & declarat quantum deficit eis in hoc, & d. Omnes igitur isti existimant, &c. i. isti igitur homines existimabant quod intelligere & sentire vtrunque corpus est: quia credebant quod sentire & intellicere fiunt per simile. &, quia hae duae virtutes comprehendunt corpus, necesse est vt sint corporeae, vt prius determinauimus de hoc in opinione Antiquorum.

D. d. Quamuis debebant dicere, &c. idest, quamuis oportet eos dicere causam erroris ex hoc modo. error enim magis inuenitur in animalibus. & anima in maiori tempore inuenitur ignorans, & errans, quam sciens.

D. d. Et ideo necesse est, &c. idest & propter hoc, quod dant causam in cognitione, contingit eis aut concedere hoc, quod dicunt sophistae, quod omnia transeuntia per mentem, & omnia imaginata sunt vera: aut dicere quod verum est animam tangere simile cum est corpus, & error tangere dissimile. dissimile enim est contrariunsimili, & error est contrarium uero. Et hoc, quod dixit, manifestum est scilicet quod si anima comprehendit res per res existentes in ea, sicut dicunt, contingit eis, si dixerunt eam similem esse omnibus, quia in ea sunt omnia, vt non sit error omnino: aut dicere eam esse compositam ex altero duorum contrariorum existentium in rebus: & sic inueniet veritatem, quando comprehenderit contrarium simile, & er rabit quando comprehenderit contrarium dissimile.

D. d. impossibile, quod sequitur ex hoc, & d. & existimatur quod eror in contrarijs sit idem. i. sed contingit huic opinioni vt error sit in proprio contrario ex vnaquaque rerum contrariarum. sed manifestum est quod error potest accidere in vtroque contrario indifferenter, & quod non est proprius vni contrario tantum,

Iste sermo potest esse responsio ad hanc particulam, quia, a qua superius incoepit, cum indiget responsione. i. & quasi diceret, & quia Antiqui determinabant animam per motum & comprehensionem. & existimatum est quod comprehensio per intellectum & sensum est eadem, cum vtraque sit cognitio, & etiam multi Antiquorum credebant hoc propter hoc, quod opinabantur quod simile cognoscit suum simile: &, quia hoc dicebant, dicamus nos quod sentire non est intelligere per intellectum. Et potest intelligi ita quod responsio sit diminuta, & erit iste sermo principium & quasi d. Et, cum de claratum est quod necesse est perscrutari de hac intentione, dicamus quod senti re non est intelligere.

D. d.& hoc manifestum est, &c. i. & hoc, tur quod intellectus est alius a sensu, est manifestum per se. sensus enim existit in omnibus animalibus, intellectus autem in paucis scilicet in homine. Et d. paucis, propter quod plura animalia communicant homini in hac virtute. &, quia hoc non fuit manifestum in hoc loco, accepit concessum, & est quod non possumus dicere quod omnia animalia intelligunt. &, cum hae duae virtutes sint in subiecto diuersae: necesse est vt sint diuersae in esse, quae enim differunt in subiecto, differunt in esse.

D. d. Neque intelligere, in quo sunt, &c. idest. neque res intellectae, in quibus est verum in maiori parte, & non verum in maiori parte, secundum quod sunt contraria, sunt eadem cum contrarijs, quae sunt in sensu, scilicet in quorum altero est verum in maiori parte, & in altero error in maiori parte. TSensus enim semper dicit verum in rebus propriis, & falsum in vniuersalibus: intellectus autem econtrario, verum in vniuersalibus, & falsum in propriis. Et etiam sensus in rebus propriis magis durat ua veritas quam intellectus in rebus vniuersalibus. & ideo dixit semper, cum d. Sentire enim propria verum est semper. & dixit post, distinguere autem potest falsari.

Cum declarauit quod distinctio non est nisi in habentibus rationabilitatem, incepit declarare quod distinctio, quae in quibusdam animalibus reputatur esse ratio: non est nisi distinctio, quae fit ab imaginatione, & quod imaginatio non est neque sensus, neque intellectus, & d. Imaginatio enim aliud est a sensu, &c. i. distinguere non inuenitur nisi in habenti rationem. Imaginari enim aliud est a sentire, & a distinguere per intellectum: & imaginari non absque sentire, & absque imaginari non fit consiliari. Et quasi innuit hic alietatem istarum trium virtutum secundum prius & posterius in natura. si enim sensus fuerit, non sequitur vt sit imaginatio: sed, si imaginatio erit, sensus erit. & similiter, siitellectus erit, erit imaginatio, & non econuerso.

D. d. Qnam autem non est cum intellectu, & consilio idem, &c. i. & iste sermo manifestus est.

D. d. Ista enim passio est nobis, &c. i. imaginatio enim est voluntaria nobis. cum enim voluerimus imaginari res depositas in virtute conserua tiua, quas prius sensimus, poterimus facere. & hoc intendebat cum d. possumus enim ponere, &c. i. T possumus etiam per hanc virtutem fingere formas imaginabiles, quarum indiuidua nunquam sensimus. existimare autem non est voluntarium. & hoc intendebat, cum d necesse est enim aut verum, aut falsum. idest contingit enim nobis necessario aut existimare verum, aut falsum: & non est sicut in imaginatione. Et ista est vna rationum, ex quibus apparet imaginari aliud esse ab intelligere,

Hoc, quod dixit, manifestum est. & est alia ratiocinatio, quod imaginatio est alia a consilio, & existimatione, quoniam, cum nos existimauerimus aliquod timorosum futurum, quoquo modo nos patimur passione, ac si illud timorosum esset praesens. & similiter, cum nos existimauerimus aliquod audactiuum futurum, statim patiemur, sed non passione, quali, illo audacti uo existenti in praesenti. cum autem imaginati fuerimus illud timorosum, statim patiemur quasi esset praesens Et intendit hic per confilium, fidem. Et locus, in quo promisit loqui de istis differentiis, videtur mihi esseliber de Sensu & sensato. illic enim loquitur de rebus particularibus istarum virtutum, & in omnibus accidentibus earum postremis.

Cum compleuit sermonen de sensu, incoepit post loqui de virtute ima. H sed potius cum non expresse sentimus: & tunc aut verus est, aut falsus. ginatiua, & d. Et, quia intelligere, &c. i. &, quia manifestum est, aut prope quod intelligere est aliud a sentire, sed non est ita manifestum quod intelligere est aliud ab imaginatione: existimatur enim quod actionum intellectus, quaedam est imaginari, quaedam credere: & quod nulla est differentia inter imaginationem, & intellectum: quapropter determinandum est prius de virtute imaginationis, deinde loquemur postea de virtute rationali.

D. d. Dicamus igitur quod, si est imaginatio, &c. i. dicamus igitur quod, si est actis, quae sit in nobis, quae dicitur imaginatio non secundum similitudinem, sicut di citur sensus falsus multotiens, necesse est vt sit, aut aliqua istarum virtutum comprehensiuarum distinctarum scilicet aut sensus, aut existimatio, aut scientia, aut intellectus, aut virtus alia ab istis virtutibus, & dispositio alia ab istis dispositionibus, per quam experimentamur entia. i. eligimus ea: & est vnum eorum, per quem debemus dicere verum aut falsum.

Deinde incoepit declarare quod non est aliqua istarum virtutum. Et intendit per intellectum, vt mihi videtur, primas propositiones: & per scientiam illud, quod prouenit ab eis.

Quoniam autem imaginatio non est sensus, declarabitur ex istis rebus, quas dicemus. Quarum vna est quod, quia sensus est duobus modis, aut in potentia, v. g. visus, quando non agitur: aut in actu, v. g. visio. est enim aliqua imaginatio, quae non est sensus in actu neque in potentia scilicet imaginatio, quae est in somno. manifestum est enim quod imaginatio, quae est in somno, secundum quod est in actu, non est sensus in potentia: & secundum quod iste actus est ei sine praesentia rerum sensibilium, non est etiam sensus in actu.

D. d. Et amplius sensus semper est praesens, &c. Hoc est Secud m argumentum. & est quod sensus semper fit cum praesentia sensibilis: imaginatio autem non, sed cum absentia.

D. d. Et, si in actu esset idem, &c. i. Hoc est Tertium argumentum. Existimatur enim quod non omne animal imaginatur: & est animal, quod non mouetur ad sensibilia, nisi apud praesentiam eorum in actu: vt vermes, & muscae. Apes autem, & formicae necessario imaginantur. apes vero propter artificium: formicae autem propter depositionems. Tsed non cus ratur de exemplo.

D. d. Et amplius ille semper est verus, &c. Hoc est aliud argumentum: & est quod sensus sunt veri 7semper, i. in maiori parte: imaginatio autem falsa est in maiori parte.

D. d. Et amplius, cum in rei veritate, &c. Hoc est Quintum argumentum: & est manifestum per se. nonenim dicimus, quando sentimus aliquid esse tale in rei veritate, quod imaginamur eum: sed quando sensus vere non comprehendit ipsum esse talem. &, si sensus: esset idem cum imaginatione, oporteret quod vbi dicitur sensus, ibi diceretur imaginatio.

D. d. Et ex eis, quae prius diximus, &c. i. & alia ratio est, & propinqua praedictis scilicet quod multotiens imaginantur formae clausis oculis.

Cum destruxit imaginationem esse sensum, incoepit destruere eam esse scientiam, aut intellectum, aut existimationem, & d. Et etiam non est vnum istorum, &c. i. &, si imaginatio esset scientia, aut intellectus, semper veridicaret: sed non est ita: ergo non est scientia, neque intellectus.

D. d. Re manet igitur, &c. i. temanet igitur consyderare vtrum sit existimatio, cum vtrunque dicatur, veridicans quandoque, & quandoque falsans. & hoc facit existimare eas esse eandem virtutem secundum duas affirmatiuas in secunda figura.

D. d. Sed existimationem consequitur, &c. i. sed existimationem semper consequitur fides. Et, si imaginatio esset existimatio, contingeret quod omne imaginans haberet fidem. sed multa imaginantur, tamen non habent fidem. nullum enim brutorum habet fidem, licet plura eorum imaginentur.

D. d. Omnem igitur existimationem, &c. i. &, quia omne existimans est credens: & omne credens sibi sufficit: & omne, quod l sibi sufficit, habet rationem: necesse est vt omne existimans habeat ratio nem. Et, si imaginatio esset existimatio, tunc omne imaginans haberet rationem. sed multa brutorum & reptilium videntur habere imaginationem, sed non rationem omnino: ergo imaginatio non est existimatio.

Cum declarauit quod impossibile est vt imaginatio sit existimatio, aut sensus, aut scientia aut intellectus, & vniuersaliter aliqua virtutum rationis, incoepit declarare & quod non est compositum ex existimatione & sensu, vt dicebant quidam Antiquorum, & d. Et manifestum est, &c. i. manifestum est quod imaginatio non est existimatio coniuncta cum sensu, neque virtus composita ex existimatione & sensu ex sermonibus praedictis, in quibus declarauimus quod imaginatio non est aliqua istarum virtutum, quoniam, si esset composita ex eis, contingeret vt vere dicerentur de ea proprieta. tes illarum virtutum, ex quibus componitur modo medio. compositum enim ex aliquibus necesse est vt in eo existant quoquo modo existemtia in componentibus. Et ex hoc etiam manifestum est quod existimatio vere non esset alicuius, nisi eius, cuius est sensus, sed deberet esse eiusdem rationis scilicet si compositio, quae fit ex existimatione albi & eius sensu, vt quidam dicebant, esset imaginatio. & inuit Platonem opiuantem, vt reputo, quod imaginatio est, vt in eodem componantur nobis existimatio, & sensus insimul.

D. d. impossibile est enim vt sit, &c. i. existimatio eninm est boni, & sensus albi. & impossibile est vt imaginatio sit compositio ex existimatione eius, quod est, idem esse album & bonum. Existimatio enim & sensus secundum hunc modum non erunt eiusdem, nisi accidentaliter, imaginatio autem apud eos est existimatio & sensus eiusdem rei, non accidentaliter. Et est necessarium vt sit ita, quoniam, si imaginatio est eius dem rei, & hoc manifestum est: & componitur ex existimatione & sensu: necesse est vt existimatio, & sensus sint eiusdem rei essentialiter.

Et signum eius, quod existimatio, & sensus non sunt eiusdem rei comperhendentis, est quod, multotiens contradicunt sibi in eadem re. sentimus enim res falsas, & cum hoc habemus in eis opinionem veram. verbi gratia, quod uisibiliter sentimus quantitatem Solis esse pedalem, & cum hoc opinamur vere Solem esse maiorem terra.

D. d. contingit igitur aut vt homo proiiciat, &c. i. contingit, si aestimatio & sensus in talibus rebus sint eiusdem comprehensibilis, aut ut homo proiiciat opinionem veram inistis rebus, licet opinio sit salua, non transmutata propter transmutationem rei, de qua est opinio ab aliqua dispositione in aliam, neque propter hoc, quod opinans etiam transmutatur propter aliquam infirmitatem, aut vigiliam, aut argumentum, quod induxit conclusionem contraril, sed transmutata per se, cum sensus & existimatio, quasi sint idem, quia sunt eiusdem: dico vt proiiciat, aut vt remaneat in ea credendo duo contraria insimul, & erit res in se vera, & falsa insimul in eodem tempore, Deinde d. sed non efficitur falsa, nisi quando res transmutantur. i. & impossibile est vt opinio vera reuertatur, & fiat falsa per se: & non fit falsa nisi quando res transmutatur in se, absque eo quod illa sit percepta. Et, cum impossibile est vt eadem res sit vera, & falsa: & est impossibile vt verum transmutetur ex se sine transmutatione rei: ergo impossibile est ut existima: tio, & sensus sint eiusdem rei.

Cum destruxit imaginationem esse aliquam istarum virtutum, aut compositum ex eis, incoepit demonstrare substantiam, & essentiam eius, & d. Imaginatio igitur, &c. i. declaratum est igitur ex hoc sermone quod imaginatio non e aliqua istarum virtutum, neque composita ex eis: sed substantia istius virtutis est quod dico. Qnam, si sint quaedam, quae mouentur ab aliis, & mouent alia: & imaginatio videtur esse uirtus mobilis, & passiua ab alia: & impossibile vt sit sine sensu, sed est in rebus sensibilibus, & in animalibus habentibus sensum perfectum: & possibile est vt motus siat a sensu, qui est in actu: necesse est vt imaginatio in actu nihil aliud sit, nisi perfectio istius virtutis per intentiones sensibiles existentes in sensu secundum modum, secundum quem sensus perficiuntur per sensibilia, quae sunt extra animam: & quod prima perfectio istius partis animae sit virtus, quae innata est se assimilare sensationibus, quae sunt in ipso sensu communi. Sed Arist. propalauit in hoc sermone praecedens, & tacuit consequens, quia est manifestum, & post declarabit ipsum modo per fectiori. & ideo dimisit eum in hoc loco¬

Et necesse est, si imaginatio est motus a sensu in actu, vt iste motus, qui est imaginatio, sit similis sensui in eis, quae contingunt sensui, & quod sit impossibile vt iste motus sit extra sensum, aut extra animalia: & sint ea, quae habent hanc virtutem ex animalibus, agentia per illam, & patientia multas res: & si uera & falsa, sicut est de sensu.

Deinde dicit. Et contingit hoc, &c. idest & contingit vt in imaginatione accidat verum & falsum cum sit motus a sensu, qui est in actu ex hoc, quod narrabo de hoc, quod accidit in sensu. sensus enim quidam est verus in maiori parte, & est sensus, qui est rerum propriarum, verbi gratia hoc est album, aut nigrum: & quidam est falsus in maiori parte, & est duobus modis, sensus sensibilium accidentalium, v. g. quod iste albus est Soerates vel Plato: & sensus sensibilium communium, verbi gratia quantitas & motus: quoniam in his duobus modis sensibilium cadit error. Et, cum ita sit, necesse est vt imaginationi accidat de hoc illud, quod accidit sensui, & plus. Primo autem, quia motus, qui fit in imaginatione a sensu, qui est in actu, differt a motu, qui est in sensu, a sensibilibus apud absentiam sensibilium. & propter hoc accidit falsitas imaginationi. Secundo vero, quia motus istorum trium mo¬ dorum sensus ad uirtutem imaginatiuam differunt abinuicem. Imginatio autem, quae est sensibilium propriorum, quando sensus comprehendit ea prius, omni modo est vera. imaginatio autem, quae est aliorum modorum sensibilium, licet comprehendat ea, est falsa, cum sensus erat in eis. De inde dixit. Sensus igitur, & motus, qui fiunt ab actu, differunt a sensu. idest, vt mihi videtur, comprehensio igitur, & motus, qui fit a sensu in actu, quae sunt imaginatio, differunt a sensu in actu in eo, quod inuenitur de veritate & in sensu. & intendebant per hoc quod sensus est verus: &, cum sensibile absentauerit se, forte transmutabuntur illa signa remanentia ex eo in sensu. & hoc erat causa erroris virtutis imaginatiuae, licet sensus fuerit verus.

Deinde dicit, & differt ab istis tribus, &c. idest & differt iste motus, qui fit ex tribus modis sensus in actu, scilicet qui sit in uirtute imaginatiua ab istis tribus modis sensus. Motus igitur, qui fit a sensu, qui sit a primis sensibilibus propriis, erit uerus, quado sensus fuerit praesens, idest, quam do sensus eorum in actu praecedit imaginationem. Duo autem alii motus, qui sunt a duobus aliis modis sensus in actu, qui fit a duobus aliis modis sensibilium, falsatur: licet sit praesens sensus, & senserit illa ante imaginationem: & maxime, quandous tempus comprehensionis sensibilis a sensu fuerit remotum. Et, quia necesse est, si imaginatio est motus a sensu in actu, vt imaginatio sit similis sensui in omnibus dispositionibus, & vt sit possibile reddere causas omnium apparentium in ea per sensum: &, si fuerit similis sensui in omnibus dispositionibus, vt si motus a sensu in actu. & apparet quod est similis. & iam apparuit etiam ex hoc sermone quod causas omnium apparentium in ea possumus reddere secundum quod est motus a sensu, & quod est impossibile reddere eas per aliam virtutem. Et tunc, quia neces se est hoc totum, congregauit omnia, quae dixit & dedit conclusionem, quam intendebat, & dixit. Si igitur quod narrauimus, &c. idest si igitur, hoc quid narrauimus de hac parte animae, videtur esse, & omnia, quae contingunt in ea, non contingunt in ea, nisi secundum quod est motus a sensu, qui est in actu tantum, non per aliam virtutem animae. sed, si posuerimus ipsam esse aliam virtutem virtutum animae comprehensiuarum, aut compositum ex pluribus vna earum, continget impossibile: ut declaratum est ex hoc sermone: illud autem, quod narrauimus, est illud, quod dicitur imaginatio in rei veritate: ergo imaginatio est motus a sensu, qui est in actu. Et debes scire quod imaginatio videtur esse motus a sensu in actu per alterum duorum. Quorum vnum est quod, cum fuerit positum quod non est modus, quem possibile est dicere nisi modi praedicti, scilicet aut scientia, aut intellectus, aut, existimatio, aut sensus, aut compositum ex eis, aut motus factus a sensu: & ex omnibus accidit impossibile, nisi ab eo quod sit motus a sensu: ex hoc enim nullum acciditur impossibile: necesse est vt imaginatio sit motus: a sensu in actu. Secundum autem est quod, cum fuerit positum ipsam esse cum sensi¬t bili & insensibili, & similem eis in omnibus suis dispositionibus, poterimus reddere causas omnium apparentium in ea ex hoc nodo. vnde neesse est vt sit motus a sensu in actu. & Aristo. congregauit ambo, & com¬ elusit quod necesse est ut substantia imaginationis sit ista substantia. Et sic, debemus intelligere sermonem Arist. in hoc loco¬

Et, quia visus, proprie est illud, quod dicitur sensus primo, cum est nobilissimum sensuum, & nin perficitur nisi a luce, ideo nomen istius virtutis deriuatur a nonie lucis in ligua Graeca.

Deinde incaepit narrare vtilitatem istius virtutis i animalibus scilicet causam finalem, & dixit. Et, quia sensationes figuntur in eo. i. &, quia sensationes figuntur, & remanent in animali imaginanti post absentiam sensibilium in eo modo, secundum quem erant apud prae sentiam sensibilium, ideo animal mouetur ab istis sensationibus per hanc uirtutem apud absentiam sensibilium, multis motibus ad sensibilia & non fensibilia, quren do vtile, & fugiendo nociuum, quemadmodum mouebatur per sensus a sensibilibus: ita quod animal non caret vtilitate in praesentia sensibilium apud absentiam eorum: sed ista virtus remanet in eo modo, secundum quem erat apud praefentiam sensibilium. & vniversaliter vtilitas apud praesentiam sensibilium data est huic virtuti apud absentiam sensibilium, ita quod animal per hoc habet esse nobilissimum in habendo salutem.

D. d. quorum quaedam sunt, quia non habent intellectum, &c. i. quaedam animalia agunt per hanc virtutem, quia non habent intellectum, & habent istam virtutem, loco intellectus in acquirendo salutem: & quaedam agunt per illam, quando intellectus fuerit sincopixatus ab infirmitate, aut alio, & sunt animalia habentia intellectus, vt homines. tunc enim est eis loco intellectus. Hic igitur est sermo de imaginatione, quid, & quare. & haec duo naliter sunt desyderata.

CVm compleuit sermonem de virtute imaginatiua, quae sit, & quare, incoepit perscrutari de rationabili, & quaerere in quo differt ab aliis virtutibus comprehensiuis, scilicet virtute sensus & imaginationis. & hoc in prima & vltima perfectione, & in actione & in passione propria :a cum necesse est vt uirtutes diuersae: diuersentur in his duobus. Et, cum in his duobus fuerint diuersae, manifestum est quod necesse est vt, diuersentur in qualitate actionis, si fuerint actiuae: aut passionis, si passiuae: aut in vtroque: si vtrunque. Et, quia intentio eius est talis, incoepit primo demonstrarti quod esse istius virtutis, scilicet ipsam esse diuersam ab aliis virtutibus animae, manifestum est per se: cum per hanc virtutem differat homo ab pliis animalibus, vt dictum est in multis locis: & quod hoc, quod est dubium, vtrum differat ab aliis virtutibus in subiecto, lsicut in lintentione, aut tan¬ tum differat in intentione, non est necessarium ad praesciendum in hac per serutatione: sed forte ex hac perferutatione declarabitur quomodo. Et dixit. De parte autem animae, &c. idest pars autem animae, qua comprehendimus comprehensione, quae dicitur coguoscere & intelligere, cum manifestum est esse diuersa ab aliis virtutitibus, & ignorarae primo vtrum differat ab aliis virtutibus animae subiecto, & intentione, ut Plato, & alii dicebant quod subiectum istius virtutis in corpore aliud est a subiecto aliarum: aut non differt ab aliis in subiecto, sed tantum in intentione, non nocet in hac perscrutatione, quam intendimus, modo perscutandum est de differentia, qua ista virtus differt ab aliis.

Deinde dixit & quomodo est formare per intellectum. idest & prius perserutandum est, quomodo est formare per intellectum, vtrum sit actio, aut receptio. scire enim actiones animae prius est apud nos quam scire eius substantiam. Et uidetur quod intendebat hic per cognitionem, cognitionem speculatiuam: & per intellectum cognitionem operatiuam: cum intellectus sit communis omnibus, cognitio autem non.

Cum narrauit quod principium peserutationis de substantia huius virtutis est perscritari de genere huius actionis, quae est formare per intellectum, & scire genus quod praecedit differentiam, incoepit primo dubitare in hoc, vtrum formare per intellectum sit de virtutibus passiuis, sicut est sensus, aut de actiuis. Et, si est de passiuis: vtrum est passiuum propter hoc, quod est materiale quoquo modo, & mixtum cum corpore, idest virtus in corpore, sicut sensus est passiuus, aut nullo modo est passiuum, quia non est materiale, neque mixtum corpore omnino, sed de intentione passionis tantum habet receptionem. Et dicit. Dicamus igitur quod, si formare, &c. idest dicamus igitur quod, si posuerimus quod formare per intellectum est sicut sentire, scilicet ex virtutibus passiuis, adeo quod prima uirtus intellectiua recipiat intellecta, & comprehendat ea: quemadmodum virtus sentiens recipit sensibilia, & comprehendit ea: necesse est alterum duorum, aut ut accidat ei aliqua transmutatio, & passio ab intellecto similis transmutationi, quae accidit sensui a sensato, quia perfectio sensus est virtus in corpore: aut vt non accidat ei transinutatio similis transmutationi sensuum, & passioni eorum a sensato, quia prima perfectio intellectus non est virtus in corpore, immo non accidit ei omnino. Et hoc intendebat, cum dixit. aliud simile. idest aut non patiatur passione aequa li passioni sensus, scilicet non accidit ei t rasmutatio similis transmuta¬ tioni, quae accidit sensui: sed solum assimilatur sensui in receptione: quia non est virtus in corpore.

Cum narrauit quod primo necesse est perserutari de hac actione, quae est formare per intellectum, vtrum est passiua, aut actiua, incoepit ponetre illud, quod vult declarare, scilicet ipsum esse de virtute passiua quoquo modo, & quod est non trasmutabile, quia non est corpus, neque virtus in cor pore. Et dixit. Oportet igitur vt sit non passiuum, &c. idest &, cum bene fuerit perscrutatum de hoc, apparebit quod necesse est quod ista pars animae per quam fit formare, est virtus non transmutabilis a forma, quam comprehendit, sed non habet de intentione passionis, nisi hoc tantum, quod recipit formam, quam comprehendit: & quia est in potentia illud, quod comprehendit, sicut sentiens: non quia est aliquid hoc in actu corpus, aut virtus in corpore, sicut est sentiens. Et hoc intendebat, cum dixit. & est in potentia, sicut illud, non illud. i. & est in potentia sicut sensus: non quia illa virtus est aliquid hoc, aut corpus, aut virtus in corpore.

Deinde dicit. & erit dispositio eius secundum similitudinem, sicut sensus apud sensibilia, &c. potest intelligit sic. & necesse est vt sit de virtutibus passiuis: ita quod pro portio sensus ad sensibilia sit sicut proportio intellectus ad intelligibilia. & secundum hoc in ordine sermonis erit transpositio, & tunc debet legi sic. opportet igitur ut, dispositio eius sit secundum similitudinem, sicut sensus apud sensibilia, sic intellectus apud intelligibilia: & vt sit non passiuum passione, sicut passione sensuum: sed recipit formam, & est in potentia, sicut illud, non illud. Et potest intelligi, & dispositio eius erit secundum hunc modum, sicut sentiens apud sensibilia, sic intellectus apud intelligibilia. idest quod ponere ipsum non passiuum non contradicit huic, quod proportio eius ad intellectum sit sicut proportio sentientis ad sensatum, sed forte concedendo ipsum habere hanc proptionem, erit necesse vt sit non transmutabile. Et coegit nos ad illam expositionem hoc, quod intellectum habere hanc proportionem manifestum est per se, aut propem, cum hoc quod est quasi principium ad sciendum ipsum esse non passiuum, neque transmutabile.

Cum declarauit quod intellectus materialis non habet aliquam formam materialium, incoepit definire ipsum hoc modo, & d. Et sic nullam habet naturam secundum hoc, nisi naturam possibibilitatis ad recipiendum formas intellectas materiales, Et d. Et sic nullam habet naturam &c. i. illud igitur ex anima, quod dicitur intellectus materialis, nullam habet naturam, & essentiam, qua constituatur secundum quod est materialis, nisi naturam possibilitatis, cum denudetur ab omnibus materialibus, & intelligibilibus.

D.d. & dico intellectum, &c. idest & intende per intellectum hic virtutem animae, quae dicitur intellectus vere: non virtutem, quae dicitur intellect us large, scilicet uirtutem imagina tiuam in lingua Graeca: sed uirtutem qua distingnimus res speculatiuas & cogitamus in rebus operationis futuris. D.dixit, non est in actu ali quod entium, anteque intelligat, idest definitio igitur intellectus materialis est illud, quod est in potentia omnes intentiones formarum materialium vniuersalium, & non est in actu aliquod entium. antequam intelligat ipsum.

Et, cum ista est definitio intellectus materialis, manifestum est quod liffert apud ipsum a prima materia in hoc, quod iste est in potentia omnes intentiones formarum vniuersalium materialium: prima autem materia est in potentia omnes istae formae sensibiles, non covnoscens, neque comprehendens. Et causa, propter quam ista natura est distinguens & cognoscens, prima autem materia neque cognoscens, neque distinguens est, quia prima materia recipit formas diuersas, scilicet indiuiduales, & istas, iste autem recipit formas vniuersales. Et ex hoc apparet quod ista natura non est aliquod hoc, neque corpus, neque virtus in corpore. quoniam, si ita esset, tunc reciperet formas secundum quod sunt diuersa, & ista. &, si ita esset tunc formae existentes in ipsa, essent intellectae in potentia: & sic no distingueret naturam formarum secundum quod sunt formae: sicut est dispositio in formis idiuidualibus siue spiritualibus, siuc corporalibus.

Et ideo necesse est vt ista natura, quae dicitur intellectus, recipiat formas modo alio ab eo, secundum quem istae materiae recipiunt formas receptionis: quarum conclusio a materia est terminatio primae materiae in eis. Et ideo non est necesse vt sit de oenere materierum istarum, in quibus prima est inclusa, neque ipsa prima materia. quoniam, si. ita esset, tunc receptio in eis esset eiufdem generis. diuersitas enim naturae recepti, facit diuersitatem natutae recipientis. Hoc igitur mouit Aristotelem ad imponendum hanc naturam, quae est alia a natura materiae, & a natura formae, & a natura congregati.

Et hoc idem induxit Theophrastum, & Themistium, & plures expositores ad opinandum quod intellectus materialis est substantia, neque generabilis neque corruptibilis. omne enim generabile & corruptibile est hoc. sed iam demonstratum est quod iste non est hoc, neque forma in corpore. Et induxit eos ad opinandum eum hoc, quod ista est sententia Aristo. Ista enim intentio, scilicet puord iste intellectus est talis, bene apparet intuentibus demonstrationem Aristo. & sua uerba. De demonstratione autem secundum quod exposuimus: de uerbis vero, quia dixit ipsum esse non passiuum, & dixit ipsum esse separabile, & simplex. Haec enim etria verba vsitantur in eo ab Aristote. & non est rectum, immo est remotum vti aliquo eorum in doctrina demonstratiua de genera bili & corruptibili.

Sed, cum post viderunt Arist. dice re quod necesse est, si intellectus in potentia est, ut etiam intellectus in actu sit scilicet agens, & est illud, quod extrabit illud, quod est in potentia. de potentia ad actum: & vt sit intellectus extractus de potentia in actum & est ille, quem intellectus agens posnit in intellectum materialem, secum Sdum quod artifex ponit formas artificiales in materia artificii. Et cum post hoc viderunt, opinati sunt quod iste tertius intellectus, quem ponit intellectus agens in intellectum recipientem materialem, & est intellectus speculatiuus, necesse est vt sit aeternus. cum enim recipiens fuerit aeternum, & agens fuerit aeternum, necesse est ut factum sit aeternum necessario.

Et, quia opinati sunt hoc, contingit vt in rei veritate non sit intellectus agens, neque factum: cum agens T& factum non intelligantur, nisi cum generatione, & tempore. Aut dicatur quod dicere hoc agens, & hoc factum non est nisi secundum similitudinem. & quod intellectus speculatiuus nihil aliud est, nisi perfectio intellectus materialis per intellectum agentem: ita quod speculatiuus sit aliquod compositum ex intellectu materiali, & intellectu, qui est in actu.

Et hoc, quod su videtur, quod intellectus agens quandoque intelligit quando fuerit copulatus nobis, & quandoque non intelligit, accidit ei propter mixtionem scilicet propter mixtionem eius cum intellectu materiali, & quod ex hoc modo tantum fuit coactus Ari. sto. ad ponendum intellectum materialem, non quia intelligibilia spe culatiue sint generata & facta.

Et confirmauerunt hoc per hoc, quod propalauit Arist. quod quando intellectus agens existit in anima nobiscum, videmur denudare vniuersali ter formas a materijs primo, deinde intelligere eas. & denudare eas nihil aliud est nisi facere eas intellectas in actu, postquam erant in potentia. quemadmodum comprehendere eas nihil aliud est quam recipere eas.

Et, cum viderunt hanc actionem, quae est ereare intellecta, & generare ea, esse reuersam ad nostram voluntatem, & augumentabilem in nobis seecundum augumentationem intellectus, scilicet qui est in nobis, sci licet speculatiui: & iam fuit declaratum quod intellectus, qui creat, & generat intelligibilia & intellecta, est intelligentia agens, ideo dixerunt quod intellectus, qui est in habitu, est ipse intellectus. sed accidit debilitas quam doque, quandoque additio propter. mixtionem. Hoc igitur mouit Theophrastum, & Themistium, & alios ad opinandum hoc de intellectu speculatiuo, & ad dicendum quod haec erat opiuio Aristotelis. Et super hoc sunt quaestiones non paucae. Quarum prima est, quod haec positio contradicit huic, quod Aristo. posuit, scilicet quod proportio intellecti in actu ad intellectum materialem est sicut proportio sensati ad sentiens. Et contradicit veritati in se. Si enim formare per intellectum esset aeternum, oporteret vt formatum per intellectum esset aeternum: quapropter ne cesse esset vt formae sensibiles essent intellectae in actu extra animam, & non materiales omnino. & hoc est contra hoc, quod inuenitur in istis formis,

Et etiam Aristot. aperte dicit in hoc libro quod proportio istius vir tutis distinguentis rationalis ad intentiones formarum imaginatarum est sicut proportio sensuum ad sensata. & ideo anima nihil intelligit sine imaginatione: quemadmodum sensus nihil sentit sine praesentia sensibilis. Si igitur intentiones, quas intellectus comprehendit ex virtutibus imaginatiuis, essent aeternae, tunc intentiones virtutum imagina tiuarum essent aeternae. &, si essent aeternae, tunc sensationes essent aeternae: sensationes enim sunt de hac virtute, sicut intentiones imaginabiles de virtute rationabili. &, si sen sationes essent aeternae, tunc sensata essent aeterna: aut sensationes essent intentiones aliae ab intentionibus rerum existentium extra animam in materia. impossibile enim est pone¬ re eas easdem intentiones quandoque aeternas, & quandoque corruptibiles: nisi esset possibile quod natura corruptilis transmutaretur, & reuerteretur aeterna. Et ideo necesse est, si ista intentiones, quae sunt in anima, fuerint generabilium & corruptibilium. vt illae etiam sint generales & corrum ptibiles. & in hoc fuit prolixus sermo in aliquo loco.

Hoc igitur est vnum impossibilium, quae videntur contradicere huic opinioni, scilicet huic, quod posuimus, quod intellectus materialis est virtus non facta de nouo. Existimatur enim quod impossibile est imaginari quomodo intellecta erunt facta, & ista non erunt facta. quando enim agens fuerit aeternum, & patiens fuerit aeternum necesse est vt factum sit aeternum. Et etiam, si po suerimus factum esse generatum: & est intellectus, qui est in habitu, quo modo possumus dicere in eo quod generat, & creat intellectas

Et est secunda quaestio magis difficilis valde. & est quod, si intellectus materialis est prima perfectio hominis, vt declaratur in definitione animae: & intellectus speculatiuus est postrema perfectio: homo autem est generabilis & corruptibilis, vnus in numero per suam postremam perfectionem ab intellectu: necesse est vt ita sit per suam primam perfectionem scilicet quod per postremam perfectionem de intellectis sum alius a te, & tu alius a me. Et, si non, tu esses per esse mei, & ego per esse tui. & vniuersaliter homo esset ens, ante¬ quam esset. Et sic homo non esset generabilis & corruptibilis in eo quod homo: sed, si fuerit, erit in eo quod animal. Existimatur enim quod quemadmodum necesse est quod, si prima perfectio fuerit aliquid hoc, & numerabilis per numerationem indiuiduorum, vt postrema perfectio sit huiusmodi: ita etiam necesse est econuerso, scilicet quod, si postrema perfectio est numerata per numerationem indiuiduorum hominum, vt prima perfectio sit huiusmodi.

Et alia sunt multa contingentia impossibilia huic positioni. Quoniam, si prima perfectio esset eadem omnium hominum, & non nume rata per numerationem eorum, com. tingeret quod, cum ego acquirerem aliquod intellectum, vttu etiam acquiteres illud idem: & quando ego obliuiscerer aliquod intellectum vt etiam tu. Et multa impossibilia essent contingentia huic. Existimatur enim quod nulla differentia est inter vtranque positionem in hoc, quod co tingit de impossibilibus, scilicet ex hoc, quod ponimus quod postrema, & prima perfectio sunt huiusmodi scilicet non numeratae per numerationem indiuiduorum. Et, cum nos finxerimus omnia ista impossibilia, continget nobis ponere quod prima perfectio est haec intentio, scilicet indiuidualis in materia numerata per numerationem indiuiduorum hominis, & generabilis & corruptilis. Et iam declaratum est ex demonstratione Arist. praedicta quod non est aliquid hoc, neque corpus, neque virtus in corpore. quo modo igitur possumus euadere ab hoc errore: aut qua lis est via dissolutionis istius quaestionis?

Alexander autem sustentatur su¬. per hunc semonem postremum, & dicit quod magis conuenit naturalipus, scilicet sermonem concludentem, scilicet quod intellectus materialis est virtus generata, ita quod existimamus de eo quod opinatur in eo, & in aliis virtutibus animae es se praeparationes factas in corpore per se a mixtione, & complexione & dicit hoc non esse impossibile, sci licet vt mixtione elementorum fiat tale esse nobile mirabile: licet sit re motum a substantia elementorum propter maximam mixtionem.

Et dat testimonium super hoc es se possibile, ex hoc, quod apparet quod compositio, quae primo cecidit in elementis, scilicet compositio quatuor qualitatum simplicium, cum hoc quod est parua illa compositio, est causa maxime diuersitatis in tantum, quod vnum est ignis, & aliud est aer Et, cum ita sit non est remotum vt per multitudinem compositionis, quae est in homine, & in animalibus, siant illic virtutes diuersae in tantum a subiectis elementorum,

Et hoc aperte, & vniuersaliter, propalauit in initio sui libri de Anima, & praecepit vt consyderans de anima, primo debet praescire mirabilia compositionis corporis hominis, Et dixit etiam in tractatu, quem feeit de intellectu secundum opinionem Arist. quod intellectus materialis est, virtus facta a complexione. & haec sunt verba eius. Cum igitur ex hoc corpore, quam do fuerit mixtum aliqua mixtione, generabitur aliquid ex vniuerso mixti, ita quod sit aptum vt sit instrumentum istius intellectus, qui est in hoc mixto, cum sic existit in omni corpore, & islud instrumentum est etiam corpus, tunc dicetur esse intellectus in potentia: & est virtus facta a mixtione, quae cecidit in corporibus praeparata ad recipiendum intellectum, qui est in actu.

Et ista opinio in substantia intellectus materialis maxime distat a verbis Arist. & ab eius demonstratione. Averbis autem, vbi dicit quod intellectus materialis est separabilis, & quod non habet instrumentum corporale, & quod est simplex, & non patiens, idest non transmutabilis, T& vbi laudat Anaxagoram in hoc, quod d. quod est non mixtus cum corpore. A demonstratione vero, sicut scitum est in hoc, quod scripsimus.

Alexan, aut exponit demonstrationem Arist. a qua conclusit intellectum materialem esse non passiuum, neque aliquid hoc, neque corpus, neque virtutem in corpore, ita quod intendebat ipsam praeparationem, non subiectum praeparationis. Et ideo dicit in suo libro de Anima quod intellectus materialis magis assiimilatur praeparationi, quae est in tabula non scripta, quam tabulae praeparatae: & dicit quod ista praeparatio potest dici vere quod non est aliquid hoc, neque corpus, neque virtus in corpore, & quod non est passiua.

Sed hoc, quod dicit Alexan. nihil est. hoc enim vere dicitur de omui praeparatione, scilicet quod neque est corpus neque forma haec in corpore. Qua re igitur appropiauit Arist. hoc prae parationi, quae est in intellectu, inter alias praeparationes, si non intendebat demonstrare nobis substantiam praeparati, sed substantiam prae parationis: si possibile est dicere quod praeparatio est substantia, cum hoc, quod dicimus, quod subiectum istius praeparationis neque est corpus, neque virtus in corpore. & illud, quod conclusit demonstratio Aristot. alia intem tio est abea, secundum quam dicitur quod praeparatio neque est corpus, neque virtus in corpore.

Et hoc manifestum est ex demonstratione Aristo. Propositio enim dicens quod omne recipiens aliquid necesse est vt in eo non existat in actu aliquid ex natura recepti, manifesta est, ex eo quod substantia preparati, & na tura eius quaerit habere hoc praedicatum, secundum quod est praeparatum. praeparatio enim non est recipiens, sed esse praeparationis a recipiente est sicut accidentis proprii. & ideo, cum fuerit receptio, non erit praeparatio, & remanebit recipiens. Et hoc manifestum est, & intellectum ab omnibus expositoribus ex demonmonstratione Arist.

Aliquid enim esse non corpus, neque virtutem in corpore dicitur, quatuor modis diuersis. Quorum vnus est subiectum intellectorum, & est intellectus materialis, cuius es se demonstratum est quod sit. Secundus est ipsa praeparatio existens in materijs. & est propinquus modo, secundum quem dicitur quod priuatio simpliciter neque est corpus, neque virtus in corpore. Tertius autem est prima, materia, cuius etiam esse demonstratum est. Quartus est formae abstractae: quarum esse est etiam demonstratum. & omnia ista sunt diuersa,

Et induxit Alexan. ad hanc expositionem remotam manifesti erroris fugere, scilicet a quaestionibus praedictis. Et etiam videmus Alexan. su¬. stentari in hoc, quod prima perfectio intellectus debet esse virtus generata super vniuersales sermones dictos in definitione animae, scilicet quia est prima perfectio corporis naturalis organici. Et dicit quod ista definitio est vera de omnibus partibus animae eadem intentione. & dat rationem super hoc: quoniam dicere quod omnes partes animae sunt formae, est vniuocum, aut prope: &, quia forma, in eo, quod est finis habentis formam, impossibile est vt separetur, necesse est, cum primae perfectiones animae sint formae, quod non separentur. & per hoc destruit vt in primis perfectionibus animae sit perfectio separata: sicut dicitur de nauta cum naue, aut niuersaliter erit in ea aliqua pars, quae dicitur perfectio intentione diuersa ab intentione, qua dicitur in aliis. Et hoc quod ipse fingit, quod manifestum est de sermonibus vniuersalibus in anima, manifeste. d. Aristo. quod non est manifestum in omnibus partibus animae. dicere enim formam, & primam perfectionem est dicere aequiuoce de anima rationali, & de aliis partibus animae.

Abubacher autem, & Auempace videtur intendere in manifesto sui sermonis, quod intellectus materialis est virtus imaginatiua, secundum quod est praeparata ad hoc, quod intentiones, quae sunt in ea, sint intellectae in actu: & quod non est alia virtus substantia intellectus praeter istam virtutem. Abubacher autem videtur intendere istud, fugiendo impossibilia contingentia Alex. scilicet quod subiectum recipiens formas intellectas est corpus factum ab elementis, aut virtus in corpore. quoniam, si ita fuerit, continget aut ut esse formarum in anima sit esse earum extra animam, & sic anima erit non comprehensiua: aut vt intellectus habeat instrumentum corporale, si subiectum ad intellecta sit virtus in corpore, sicut est de sensibus.

Et magis inopinabile de opinio ne Alexan. est hoc, quod dixit, quod primae praeparationes ad intellecta, & ad alias postremas perfectiones de anima sunt res factae a complexione, non virtutes factae a motore extrinseco, vt est famosum ex Topinione. Arist. & omnium Peripateticorum. Ista enim opinio in virtutibus animae compraehensiuis, si est secundum quod nos intellexerimus est falsa. a substantia enim elementorum, & a natura eorum non po¬ test fieri virtus distinguens, aut comprehensiua. quoniam, si esset possibile vt a natura eorum, & sine extrinsetco motore fierent tales virtutes, tunc esset possibile vt postrema perfectio quae est intellecta, esset aliquod factum a substantia eorum elementorum, vt color, & sapor fiunt. Et ista opinio est similis Topinioni negantium causas agentos, & non concedentium nisi causas materiales tantum: & Sunt illi, qui dicunt casum. Sed Alexant est maioris nobilitatis, quam vt ere dat hoc. sed quaestiones, quae opponebantur ei de intellectu materiali, coecerunt ipsum ad hoc,

Reuertamur igitur ad dictum nostrum, & dicamus quod forte istae quaestiones sunt, quae induxerunt Auem pace ad hoc dicendum in intellectu materiali. Sed quod accidit ei impossibile, manifestum est. Intentiones. inim imaginatae sunt mouentes intellum, non motae. Declaratur. enim quod sunt illud, cuius proportio ad virtutem distinctiuam rationabilem, est sicut proportio sensati ad sentiens, non sicut sentientis ad habitum, qui est sensus. Et, si esset recipiens intellecta, tunc res reciperet se, & mouens esset motum. Et iam declaratum est quod intellectus materialis impossibile est vt habeat formam in actu: cum sub stantia, & natura eius est vt recipiat formas: secundum quod sunt formae,

Et, cum haec omnia, quae possunt lici in natura intellectus materialis, videntur impossibilia, praeter hoc quod dicit Arist. cui etiam contingunt quaestiones non paucae. Quarum vna est, quod intellecta speculati¬ ua sunt aeterna. Secunda autem est fortissima earum, quod postrema perfectio in homine sit numerata per numerationem indiuiduorum hominis: & prima perfectio sit vna numero in omnibus. Tertia autem est quaestio Theophrasti: & est quod pone re quod iste intellectus nullam habet formam necessarium est: & ponere etiam ipsum esse aliquod ens necessarium est. & si non, non esset receptio, neque praeparatio. Praeparatio enim est receptio ex hoc, quod non inuenitur, in subiecto. &, cum est aliquod ens, & non habeat naturam formae, remanet vt habeat naturam primae materiae: quod est valde inopinabile. prima enim materia neque est comprehensiua, neque distinctiua. Et quo modo dicitur in aliquo, cuius esse sit tale, quod est abstractum.

Et, cum omnia ista sint. ideo visum est mihi scribere quod videtur mihi in hoc. &, si hoc, quod apparet mihi, non fuerit completum, erit principium complementi. Et tunc rogo fratres videntes hoc sciptum scribe re suas dubitationes. & forte per illud inuenietur verum in hoc, si non dum inueni. &, si inueni, vt fngo, tunc declarabitur per illas quaestiones. veritas enim vt dicit Aristo. conuenit, & testatur sibi omni modo.

Quaestio autem dicens, quomodo intellecta speculatiua erunt generabilia & corruptibilia, & agens ea & recipiens erit aeternum: & quae est indigentia ad ponendum intellectum agentem & recipientem, si non est illic aliquod generatum, illa quaestio non contingeret, si non esset hoc aliquid, quod est causa esse intellecta speculatiua generata. Modo autem quia ista intellecta constituuntur per duo, quorum vnum est generatum & aliud non generatum, quod dictum fuit in hoc, est secundum cursum naturalem: quoniam, quia formare per intellectum, sicut dicit Aris. est sicut comprehendere per sensum: comprehendere autem per sensum perficitur per duo subiecta: Quorum vnum est subiectum, per quod sensus sit verus, & est sensatum extra animam: Aliud autem est subiectum, per quod sensus est forma existens, & est prima perfectio sentientis: ne cesse est etiam vt intellecta in actu habeant duo subiecta: Quoae vnum est subiectum, per quod sunt uera, scilicet formae, quae sunt imagines verae: Secundum autem est illud, per quod intellecta sunt vnum entium in mundo, & istud est intellectus materiais. Nulla enim est differentia in hoc in ter sensum & intellectum, nisi quia subiectum sensus, per quod est verus, est extra animam: & subiectum intellectus, per quod est verus, est intra animam. & hoc dictum est ab Aristot. in hoc intellectu, vt videbitur post.

Et hoc subiectum in intellectu, quod est motor illius, quoquo modo est illud, quod reputauit Auempace esse recipiens. quia inuenit ipsum quandoque intellectum in potentia, & quandoque intellectum in actu. & ista est dispositio subiecti recipien¬ tis, & existimauit conuersionem.

Et ista proportionalitas magis in uenitur perfecta inter subiectum vi sus, quod mouet ipsum, & inter su¬. biectum intellectus, quod mouet ipsum. Quemadmodum enim subie, ctum visus mouens ipsum, quod est color, non mouet, ipsum, nisi quando per praesentiam lucis efficitur color in actu, postquam erat in potentia, ita intentiones imaginatae non mouent intellectum materialem, ni si quando efficiuntur intellecta in actu, postque erant in potentia. Et propter hoc fuit necesse Arist. ponere intellectum agentem, vt videbitur post: & est extrahens has intentiones de potentia in actum. Et quemadmodum color, qui est in potentia, non est prima perfectio coloris, qui est intetio comprehensa, sed subiectum, quod perficitur per istum colorem, est visus, ita etiam subiectum, quod perficitur per intellectum, non est intentiones imaginatae, quae sunt intellectae in potentia, sed intellectus materialis, qui perficitur per intellecta: & est eius proportio ad ea sicut proportio intentionis coloris ad virtutem visibilem.

Et, cum omnia ista sint, sicut narrauimus, non contingit, vt ista intellecta, quae sunt in actu scilicet speculatiua sint, gnabilia, & corruptibilia, nisi perper subiectum, per quod sunt vera, non perper subiectum, per quod sunt vnum entium scilicet intellectum materialem Quaestio autem secunda, dicens quomodo intellectus materialis est vnus in numero in omnibus indiuiduis hominum, non generabilis neque corruptibilis: &intellecta existentia in eo in actu, & est intellectus speculatiuus, sunt numerata per nume rationem indiuiduorum hominum generabilium & corruptibilium per generationem & corruptionem indiuiduorum: haec quidem quaestio valde est difficilis, & maximam habet ambiguitatem.

Si enim posuerimus quod iste intellectus materialis, est numeratus per numerationem indiuiduorum hominum continget vt sit aliquid hoc, aut corpus, aut virtus in corpore. Et, cum fuerit aliquid hoc, erit intentio intellecta in potentia. intentio autem intellecta in potentia est subiectum mouens intellectum recipientem, non subiectum motum. Si igitur su¬. biectum recipiens fuerit positum esse aliquid hoc, continget vt res recipiet seipsam, vt diximus, quod est impossibile.

Et etiam, si concesserimus ipsam recipere seipsam, contingeret vt reciperet se vt diuisa. & sic erit virtus intellectus eadem cum virtute sensus: aut nulla differentia erit inter esse formae extra animam, & in anima. haec enim materia indiuidualis non recipit formas nisi has & indiuidua les. & hoc est vnum eorum, quae atte stantur Arist. opinari quod iste intellectus non est intentio indiuidualis.

Et, si posuerimus quod non numeratur per numerationem indiuiduorum, continget vt proportio eius ad indiuidua ex istentia in sua perfectio ne postrema in generatione sit eadem. vnde necesse est, si aliquod istorum indiuiduorum acquisierit rem aliquam intellectam, vt illa acqui¬ ratur ab omnibus illorum. Quoniam, si continuatio illorum indiuiduorum est propter continuationem, intellectus materialis cum eis, quem admodum continuatio hominis cum intentione sensibili est propter continuationem primae perfectionis sensus cum eo, qui est recipiens intentionem sensibilem: continuatio autem intellectus materials cum omnibus hominibus existentibus in actu in aliquo tempore in perfectione eorum postrema debet esse eadem continuatio. uihil enim facit alietatem proportionis continuationis inter haec duo continua, quare, si hoc ita est, necesse est, cum tu acquisieris aliquid intellectum, vt ego etiam acquiram illud intellectum. quod est impossibie.

Et indifferenter, siue posueris quod postrema perfectio generata in vno quoque indiuiduo subiecta isti intellectui, scilicet per quam intellectus materialis copulatur, & est ex ea quasi forma separabilis a subiecto suo, cum quo continuatur, si aliquid est tale: & siue posueris eam perfectionem esse virtutem uirtutum animae aut virturum corporis, idem est in sequendo impossibile.

Et ideo opinandum est quod, si sunt aliqua animata, quorum prima perfectio est substantia separata a suis subiectis, vt existimatur de corporibus coelestibus, quod impossibile est vt inueniatur ex vna specie eorum plus vno indiuiduo. quoniam, si ex eis, scilicet ex eadem specie inueniretur plusquam vnum indiuiduum, v. g. de corpore moto ab eodem motore, tunc esse eorum esset ociosum, & superssuum: cum motus eorum es¬ set propter eandem intentionem in numero. v. g. quod esse plus vna naui in numero vni nautae in eadem hora est ociosum. & similiter esse plus vno instrumento in numero vni artifici eiusdem speciei instrumentorum est ociosum,

Et haec est intentio eius, quod fuit dictum in primo de Coelo, & Mundo, scilicet quod, si esset alius mundus, es set aliud corpus coeleste. &, si esset aliud corpus, haberet alium motorem in numero a mototr istius corporis &, si hoc esset, tunc motor corporis coelestis esset materialis numeratus per numerationem corporum coelestium, scilicet quod impossibile est quod vnicus motor in numero sit duorum corporum diuersorum in numero. & ideo artifex. non vtitur plus uno instrumento, cum ab eo no proueniat nisi vna actio. Et vniuersaliter existimatur quod impossibilia, contingentia huic positioni, contingunt huic, quod ponimus, quod intellectus, qui est in habitu, est vnus in numero. & iam numerauit plura eorum Auempace in epistola sua, quam appellauit Continuationem intellectus cum homine. Et cum ita sit, qualis igitur est via ad dissoluendum istam quaestionem difficilem?

Dicamus iptur quod manifestum est quod homo non est intelligens in actu, nisi propter continuationem intellectus cum eo in actu. Et est etiam manifestum quod materia, & forma copulantur adinuicem, ita quod cogregatum ex eis sit vnicum: & maxime intellectus materialis, & intentio intellecta in actu T. quod enim componitur ex eis non est aliquod tertium aliud ab eis: sicut est de aliis compositis ex materia & formam. Continuatio igitur intellecti cum homine, impossibile est vt sit nisi per continuationem alterius istarum duarum partium cum eo scilicet partis, quae est de eo quasi materia, & partis, quae est de ipso scilicet de intellectu quasi forma.

Et, cum declaratum est ex praedictis dubitationibus quod impossibile est vt intellectus copuletur cum vno quoque hominum, & numeretur per numerationem eorum per partem, quae est de eo quasi materia scilicet intellectum materialem, remanet vt comtinuatio intellectorum cum nobis hominibus sit per continuationem intentionis intellectae cum nobis, & sunt intentiones imaginatae, scilicet partis, quae est in nobis de eis aliquo modo qua si forma. Et ideo dicere puerum esse intelligentem in potentia potest intelligi duobus modis. Quorum vnus est, quod formae imaginatae, quae sunt in eo, sunt intellectae in potentia. Secundus autem, quod intellectus materialis, qui innatus est recipere intellectum illius formae imaginatae, est recipiens in potentia, & continuatus cum nobis in potentia.

Declaratum est igitur quod prima erfectio intellectus differt a primis perfectionibus aliarum virtutum animae: & quod hoc nomen perfectio dicitur de eis modo aequiuoco, econtrario ei, quod existimauit Alex. IEt ideo dicit Arist. in definitione animae quod est perfectio prima corporis naturalis organici: quod nondum est manifestum vtrum per omnes virtutes erficiatur corp eodem modo, aut est ex eis aliqua, per quam corpus non perficitur, &, si perficiatur, erit alio modo.

Praeparatio autem, quae est in vir tute imaginatiua intellectorum, similis est praeparationibus, quae sunt in aliis virtutibus animae scilicet perfectionibus primis aliarum virtutum animae, secundum hoc quod vtraque praeparatio generatur per generation m indiuidui, & corrumpitur per corruptionem eius, & vniuersalitur numeratur per numerationem eius.

Et differunt in hoc, quod illa est prae paratio in motore vt sit motor scilicet prae paratio, quae est in intentionibus imaginatis. Secunda autem est praeparatio in recipiente: & est praeparatio, esi est in primis perfectionibus aliarum partium animae.

Et propter hanc similitudinem inter has duas praeparationes existimauit Auenpace quod nulla est praeparatio ad rem intellectam fiendam, nisi praeparatio existens in intentionibus imaoinatis. Et hae duae praeparatio nes differunt sicut terra a coelo. vna enim praeparatio est in motore vt sit motor. alia autem est praeparatio in moto vt sit motum, & recipsens. Et ideo opinandum est quod iam apparuit nobis ex sermone Arist. quod in anima sunt duae partes intellectus quarum vna est recipiens: cuius esse declaratum est hic: alia autem est agens: & est illud, quod facit intentio nes, quae sunt in virtute imaginatiua, esse mouentes intellectum materialem in actu, postquam erant mouentes in potentia: vt post apparebit ex sermone Arist. & quod hae duae partes sunt non generabiles neque corruptibiles: & Tquod agens est de recipiente quasi forma de materia, vt post declarabitur.

Et ideo 7opinatus est Themist. quod nos sumus intellectus agens, & quod intellectus speculatiuus nihil est aliud nisi continuatio intellectus agentis cum intellectu materiali tantum, Et non est, sicut existimauit. sed opinandum est quod in anima sunt tres partes intellectus. Quarum vna est intellectus recipiens. Secunda autem est efficiens. Tertia autem factum. Et duae istarum trium sunt aeternae, licet agens, & recipiens: tertia autem est generabilis & corruptibilis vno modo, aeterna autem alio modo.

Quoniam, quia opinati sumus ex hoc sermone quod intellectus materialis est vnicus omnibus homibus: & etiam ex hoc sumus opinati quod species humana est aeterna, vt declara tum est in aliis locis: necesse est vt intellectus materialis non sit denudatus a principiis naturalibus com munibus toti speciei humanae, scilicet primis propositionibus, & formationi bus singularibus communibus omnibus, haec enim intellecta sunt vnita secundum recipiens, & multa secundum intentionem receptam.

Secundum igitur modum, secundum quem sunt vnica, necessario sunt ae terna: cum esse non fugiat a subiecto recepto scilicet motore, qui est intentio formarum imaginatarum: nec est illic impediens ex parte recipientis. Oeneratio igitur & corruptio non est ei, nisi perper multitudinem contingentem eis, non propter modum, secundum quem sunt vnica. Et ideo, cum in respectu alicuius idiuidui fuerit corruptum aliquod intellectum primorum intellectorum per corruptionem sui subiecti, per quod est copulatum cum nobis, & verum, necesse est vt illud intellectum non sit corruptibile simpliciter, sed corruptibile in respectu vniuscuiusque indiuidui. Et ex hoc modo possemus dice re quod intellectus speculatiuus est vn in omnibus.

Et, cum consyderatum fuerit de istis intellectis, secundum quod sunt entia simpliciter, non in respectu alicuius indiuidui, vere dicuntur esse aeterna: & quod non intelliguntur, quandoque, & quandoque non, sed semper: & quod illud esse est eis me dium inter esse amissum, & esse remanens. secundum enim multitudinem, & diminutionem contingentem eis a postrema perfectione sunt generabilia & corruptibilia: & secundum quod sunt vnica in numero, suntaeterna.

Hoc autem erit, Esi non fuerit positum quod dispositio in postrema perfecti one in homine est sicut dispo in intellectis communibus omnibus scilicet quod esse mundi non denudatur a tali indiuiduo esse. Hoc enim impossibile non est manifestum. immo dicens hoc potest habere rationem, & causam sufficientem, & facientem animam quiescentem, quoniam, cum sapientia, & esse in aliquo modo proprium hominum est, sicut modus artificiorum esse in modis propriis hominum, existimatur quod impossibile est vt tota habitatio fugiat a philosophia: sicut opinandum est quod impossibile est vt fugiat ab artificiis naturalibus. Si enim aliqua pars eius caruerit eis scilicet artificiis. v. g. quarta terrae septentrionaliss, non carebunt eis aliae quartae. hoc enim declaratum est, quod habitatio est possibilis in parte meridionali, sicut in septentrionali.

Forte igitur philosophia inueni, tur perfecta in maiori parte subiecti in omni tempore, sicut homo in uenitur ab homine, & equus ab equo Intellectus igitur speculatiuus est non generabilis neque corruptibilis secundum hunc modum. Et vniversaliter ita est de intellectu agente creante intellecta, sicut de intellectu distinguente & recipiente. quemadmodum enim intellectus agens nunquam quiescit a generando & ereando simpliciter, ficet ab hac scilicet generatione euacuatur aliquod subiectum, ita est de intellectu distinguente.

Et hoc innuit Aristote. in primo istius libri, cum d. Et formare per intellectum, & consyderare sunt diuersa ita quod intus corrumpatur aliquid aliud, ipsum autem in se nullam habet corruptionem. Et intendit per aliquid aliud formas imaginatas humanas. & intendit per formare per intellectum receptionem, quae est semper in intellectu materiali, de qua intendebat dubitare in hoc tractatu, & in illo, cum d. Et non sumus memores, quia iste est non passiuus. intellectus autem passiuus est corruptibilis, & absque hoc nihil intelligit.

Et intendit per intelsecundum passiuum virtutem imaginatiuam, vt post de clarabitur. Et vniversaliter sta intentio apparuit a remotis scilicet animam esse immot talem scilicet intellectum speculatiuum.

Vnde Plato d. quod vniuersalia sunt neque generabilia neque corruptibi. lia, & quod sunt existentia extra mentem. Et est sermo verus ex hoc modo, & falsus secundum quod sonant verba eius & est modus, quem Arist. laborauit destruere in Metaphysica. Et vniuersaliter ista intentio animae est pars vera in propositionibus proba bilibus, quae dant animam esse vtrumque licet mortalem, & non mortalem. probabilia enim impossibile est vt sint falsa secundum totum. Et hoc apologis auerunt Antiqui: & in representatio ne illis conueniunt omnes leges.

Tertia autem quaestio, quae est quomodo intellectus materialis est aliquid ens, & non est aliqua formarum materialium, neque etiam prima materia, sic dissoluitur. Opinandum est enim quod istud est quartum genus esse. quem admodum enim sensibile esse diuiditur, in formam, & materiam, sic intelligibile esse oportet diuidi in consimilia his duobus scilicet in aliquod simile formae, & in aliquod simile materiae. Et hoc necesse est in omni intelligentia abstracta, quae intelligit aliud. & si non, non esset multitudo in formis abstractis. & ideo declaratum est in prima philosophia, quod nulla est forma liberata a potentia simplicier, nisi prima forma, quae nihil intelligit extra se: sed essentiafeius est quiditas eius: aliae autem formae diuersantur in quiditate, & essentia quoquo modo. Et, nisi esset hoc genus entium, quod sciuimus in scientia animae, non possemus intelligere multitudinem in rebus abstractis: quemadmodum, nisi sciremus hic naturam intellectus, non possemus intelligere quod virtutes mouentes abstractae debent esse intellectus.

Et hoc latuit multos modernos, adeo quod negauerunt illud, quod dicit Arist. in tractatu sui libri, quod necesse est vt formae abstractae mouentes corpora coelestia sint secundum numerum corporum coelestium. Et ideo scire de Anima necessarium est in sciendo primam philosophiam. Et ste intellectus recipiens necesse est vt intelligat intellectum, qui est in actu. Cum enim intellexerit formas materiales dignior est vt intelligat formas non materiales. & illud, quod intelligit ex formis abstractis, verbi gratia ex intelligentia agente, non impedit ipsum intelligere formas materiales.

Propositio autem, dicens quod rocipiens nihil debet habere in actu ex eo, quid recipit, non dicitur simperiur, sed cum conditio ne, scilicet quod non est necesse vt recipiens non sit aliquid in actu omnino, sed vt non sit in actu aliquid ex eo, quid illud recipit, sicut pdiximus. Immo debes scire quod respectus intellectus agentis ad istum intellecndum est respectus lucis ad diaphanum: & respectus formarum materialium ad ipsum est respecti coloris ad diaphanum. Quemadmodum enim lux est perfectio diaphani, sic intellectus agens est perfestio intellus materialis. Et, quemadmodum in diaphanum non mouetur a colore, neque recipit eum, nisi quando lucet, ita iste intellectus non recipit intellecta, q&u sunt hic, nisi secundum quod perficitur per illum intellecndum, & illuminatur per ipsum, Et, quemadmodum lux facit colorem in potentia esse in actu, ita quod possit mouere diaphanum, ita intellectus agens facit intentiones in potentia intellectas in actu, ita quod recipit eas intellus materialis. secundum hoc igitur est intelligendum de intellectu materiali, & agente.